Pjesa e dytë — II · Zonja Bovari

Ema zbriti e para, pastaj Felisiteja, zoti Lëro, një tajë, dhe u desh të zgjonin Sharlin në qoshen e tij, ku e kishte zënë gjumi fare sapo kishte rënë nata.

Ome doli përpara; i paraqiti nderimet Zonjës, mirësjelljet Zotërisë, tha se ishte i lumtur që kishte mundur t’u bënte ndonjë shërbim dhe shtoi me pamje të përzemërt se kishte guxuar të ftonte veten, meqë e shoqja, nga ana tjetër, mungonte.

Zonja Bovari, kur hyri në kuzhinë, iu afrua oxhakut. Me majat e dy gishtave e kapi fustanin në lartësinë e gjurit, dhe, pasi e ngriti kështu deri te kyçet, e zgjati drejt flakës, përmbi kofshën e qengjit që rrotullohej, këmbën e mbathur me një çizme të zezë. Zjarri e ndriçonte të tërën, duke depërtuar me një dritë të ashpër nëpër endjen e fustanit, nëpër poret e njëtrajtshme të lëkurës së saj të bardhë dhe madje nëpër qepallat e syve, që i mbyllte e i hapte herë pas here. Një ngjyrë e madhe e kuqe kalonte mbi të, sipas frymës së erës që hynte nga dera gjysmë e hapur.

Nga ana tjetër e oxhakut, një djalë i ri me flokë bjonde e shikonte në heshtje.

Meqë mërzitej shumë në Jonvil, ku punonte si nëpunës te noteri Gijomen, zoti Leon Dypui (ishte ai i dyti nga të rregulltit e Luanit të Artë) e shtynte shpesh orën e darkës, duke shpresuar se do të vinte në han ndonjë udhëtar me të cilin të bisedonte gjatë mbrëmjes. Ditëve kur e mbaronte punën, meqë s’dinte ç’të bënte, i duhej të vinte në orën e caktuar dhe ta duronte, nga supa deri te djathi, kokë më kokë me Binenë. Ndaj e pranoi me gëzim propozimin e së zonjës së hanit për të darkuar në shoqërinë e të ardhurve, dhe kaluan në sallën e madhe, ku zonja Lëfransua, për madhështi, kishte vënë të shtronin katër vende.

Ome kërkoi leje ta mbante kësulën greke, nga frika e rrufave.

Pastaj, duke u kthyer nga fqinja e tij:

— Zonja, pa dyshim, është pak e lodhur? Tundesh kaq tmerrësisht në Dallëndyshen tonë!

— Është e vërtetë, — u përgjigj Ema; — por lëvizja më argëton gjithmonë; më pëlqen të ndërroj vend.

— Është kaq e mërzitshme, — psherëtiu nëpunësi, — të jetosh i mbërthyer në po ato vende!

— Sikur të ishit si unë, — tha Sharli, — gjithë kohës i detyruar të jesh mbi kalë…

— Por, — vazhdoi Leon, duke iu drejtuar zonjës Bovari, — s’ka gjë më të këndshme, më duket; kur e ke mundësinë, — shtoi.

— Veç kësaj, — thoshte farmacisti, — ushtrimi i mjekësisë nuk është shumë i lodhshëm në viset tona; sepse gjendja e rrugëve lejon përdorimin e kaloshinës, dhe, në përgjithësi, paguhet mjaft mirë, meqë bujqit janë të kamur. Nga ana mjekësore kemi, përveç rasteve të zakonshme të enteritit, bronkitit, sëmundjeve të vrerit, etj., herë pas here ndonjë ethe me ndërprerje në kohën e korrjeve, por, me një fjalë, pak gjëra të rënda, asgjë të veçantë për t’u shënuar, përveç shumë rasteve të skrofullozës, që lidhen pa dyshim me kushtet e mjerueshme higjienike të banesave tona fshatare. Ah! do të gjeni shumë paragjykime për të luftuar, zoti Bovari; shumë kokëfortësi të rutinës, ku do të përplasen përditë të gjitha përpjekjet e shkencës suaj; sepse njerëzit ende u drejtohen novenave, relikeve, priftit, në vend që të vijnë natyrshëm te mjeku apo te farmacisti. Klima, megjithatë, nuk është, të themi të drejtën, e keqe, madje kemi në komunë disa nëntëdhjetëvjeçarë. Termometri (i kam bërë vetë vëzhgimet) në dimër zbret deri në katër gradë, dhe në stinën e nxehtë arrin njëzet e pesë, tridhjetë gradë Celsius e shumta, gjë që na jep njëzet e katër Réaumur maksimumi, ose ndryshe pesëdhjetë e katër Fahrenheit (masë angleze), jo më shumë!¹ — dhe, në të vërtetë, jemi të mbrojtur nga erërat e veriut nga pylli i Arguejit nga njëra anë, nga erërat e perëndimit nga kodra e Shën-Zhanit nga ana tjetër, dhe kjo nxehtësi, megjithatë, që për shkak të avullit të ujit që lëshon lumi dhe të pranisë së konsiderueshme të bagëtive nëpër livadhe, të cilat nxjerrin, siç e dini, shumë amoniak, domethënë azot, hidrogjen dhe oksigjen (jo, vetëm azot dhe hidrogjen), dhe që, duke thithur drejt vetes humusin e tokës, duke i përzier gjithë këto avullime të ndryshme, duke i bashkuar, si të thuash, në një tufë, dhe duke u kombinuar vetvetiu me elektricitetin e përhapur në atmosferë, kur ka, do të mund që me kohë, si në vendet tropikale, të prodhonte miazma të dëmshme; — kjo nxehtësi, them, zbutet pikërisht nga ana prej nga vjen, ose më mirë prej nga do të vinte, domethënë nga jugu, nga erërat e juglindjes, të cilat, duke u freskuar vetë kur kalojnë mbi Senë, na vijnë ndonjëherë krejt papritur, si flladet e Rusisë!

— Keni të paktën ndonjë vend shëtitjeje rreth e rrotull? — vazhdonte zonja Bovari, duke i folur djalit të ri.

— Oh! fare pak, — u përgjigj ai. — Ka një vend që e quajnë Kullota, në majë të kodrës, buzë pyllit. Ndonjëherë, të dielave, shkoj atje dhe rri me një libër, duke parë diellin që perëndon.

— S’gjej gjë më të mrekullueshme se perëndimet e diellit, — vazhdoi ajo, — por buzë detit, sidomos.

— Oh! e adhuroj detin, — tha zoti Leon.

— E pastaj, a s’ju duket, — ia ktheu zonja Bovari, — se mendja lundron më lirshëm mbi atë hapësirë pa kufij, që kur e sodit të lartëson shpirtin dhe të jep ide të pafundësisë, të idealit?

— Po ashtu ndodh edhe me peizazhet malore, — vazhdoi Leon. — Kam një kushëri që udhëtoi vitin e kaluar në Zvicër, dhe më thoshte se s’mund ta përfytyrosh poezinë e liqeneve, hijeshinë e ujëvarave, efektin vigan të akullnajave. Shihen pisha me madhësi të pabesueshme, të shtrira tërthor mbi përrenj, kasolle të varura mbi gremina, dhe, një mijë këmbë poshtë teje, lugina të tëra, kur hapen retë. Këto pamje duhet të të ndezin, të të shtyjnë drejt lutjes, drejt ekstazës! Prandaj s’më habit më ai muzikant i famshëm që, për ta ngacmuar më mirë imagjinatën, e kishte zakon të shkonte e t’i binte pianos para ndonjë pamjeje madhështore.

— Ju merreni me muzikë? — pyeti ajo.

— Jo, por e dua shumë, — u përgjigj ai.

— Ah! mos e dëgjoni, zonja Bovari, — ndërhyri Ome duke u përkulur mbi pjatë, — është modesti e pastër. — Si, i dashur? Eh! ditën tjetër, në dhomën tuaj, e këndonit Engjëllin mbrojtës për mrekulli. Ju dëgjoja nga laboratori; e shqiptonit si aktor.

Leon, në të vërtetë, banonte te farmacisti, ku kishte një dhomë të vogël në katin e dytë, me pamje nga sheshi. U skuq nga ky kompliment i të zot të shtëpisë, i cili ishte kthyer tashmë nga mjeku dhe po i numëronte njërin pas tjetrit banorët kryesorë të Jonvilit. Tregonte ndodhi, jepte informacione; pasurinë e noterit s’e dinte njeri saktësisht, dhe ishte familja Tyvash që e mbante hundën shumë lart.

Ema vazhdoi:

— Dhe ç’muzikë parapëlqeni?

— Oh! muzikën gjermane, atë që të bën të ëndërrosh.

— I njihni italianët?²

— Ende jo; por do t’i shoh vitin që vjen, kur të shkoj të banoj në Paris, për të mbaruar drejtësinë.

— Siç pata nderin, — tha farmacisti, — t’ia shpreh zotit bashkëshortit tuaj, për të shkretin Janoda që ia mbathi; falë marrëzive që ka bërë, do të gjendeni të gëzoni një nga shtëpitë më të rehatshme të Jonvilit. Ajo që ka më të përshtatshme për një mjek është një derë nga rrugica, që të lejon të hysh e të dalësh pa të parë njeri. Veç kësaj, është e pajisur me gjithçka që i nevojitet një familjeje: lavanderi, kuzhinë me qilar, sallon familjar, dhomë për frutat, etj. Ishte djalë që s’e kursente veten! Kishte ngritur në fund të kopshtit, pranë ujit, një kioskë me gjelbërim enkas për të pirë birrë në verë, dhe po t’i pëlqejë Zonjës kopshtaria, do të mund…

— Gruaja ime s’merret fare me këto, — tha Sharli; — edhe pse ia rekomandojnë lëvizjen, ajo parapëlqen të rrijë gjithmonë në dhomën e saj e të lexojë.

— Si unë, — ia ktheu Leon; — ç’ka më të mirë, në të vërtetë, se të rrish në mbrëmje pranë zjarrit me një libër, ndërsa era rreh xhamat dhe llamba digjet?…

— Apo jo? — tha ajo, duke ngulur mbi të sytë e saj të mëdhenj e të zinj, krejt të hapur.

— S’mendon për asgjë, — vazhdonte ai, — orët kalojnë. Shëtit pa lëvizur nëpër vende që të duket se i sheh, dhe mendimi yt, duke u ngatërruar me trillimin, luan me hollësitë ose ndjek vijat e aventurave. Përzihet me personazhet; të duket se je ti që rreh zemra nën veshjet e tyre.

— Është e vërtetë! është e vërtetë! — thoshte ajo.

— A ju ka ndodhur ndonjëherë, — vazhdoi Leon, — të gjeni në një libër një ide të turbullt që e keni pasur, ndonjë pamje të zbehtë që vjen nga larg, dhe si shpalosjen e plotë të ndjenjës suaj më të hollë?

— E kam provuar, — u përgjigj ajo.

— Prandaj, — tha ai, — i dua sidomos poetët. I gjej vargjet më të ëmbla se proza, dhe ato të bëjnë të qash shumë më tepër.

— Por me kohë lodhin, — vazhdoi Ema; — dhe tani, përkundrazi, i adhuroj historitë që lexohen me një frymë, ku të zë frika. I urrej heronjtë e rëndomtë dhe ndjenjat e përmbajtura, si ato që gjen në natyrë.

— Në të vërtetë, — vërejti nëpunësi, — këto vepra, meqë nuk ta prekin zemrën, largohen, më duket, nga qëllimi i vërtetë i Artit. Është kaq e ëmbël, mes zhgënjimeve të jetës, të mund ta çosh mendjen te karaktere fisnike, te dashuri të pastra dhe te tablo lumturie. Sa për mua, që jetoj këtu, larg botës, kjo është argëtimi im i vetëm; por Jonvili ofron kaq pak!

— Si Tosti, pa dyshim, — vazhdoi Ema; — prandaj unë isha gjithmonë e pajtuar në një sallë leximi.

— Po të më bëjë Zonja nderin ta përdorë, — tha farmacisti, që sapo i kishte dëgjuar këto fjalë të fundit, — kam vetë në dispozicion të saj një bibliotekë të përbërë nga autorët më të mirë: Volteri, Rousseau, Delille, Walter Scott, Jehona e fejtoneve, etj., dhe marr për më tepër gazeta të ndryshme periodike, mes të cilave Fenerin e Ruanit, përditë, duke pasur privilegjin të jem korrespondenti i saj për zonat e Byshit, Forzhit, Nëfshatelit, Jonvilit dhe rrethinave.³

Rrinin në tryezë prej dy orë e gjysmë; sepse shërbyesja Artemiza, duke tërhequr shkujdesur nëpër pllaka pantoflat e vjetra prej cohe, sillte pjatat njërën pas tjetrës, harronte gjithçka, s’merrte vesh asgjë dhe linte pa pushim gjysmë të hapur derën e bilardos, që përplasej pas murit me majën e dorezës.

Pa e vënë re, ndërsa bisedonte, Leon e kishte vënë këmbën mbi njërën nga shufrat e karriges ku ishte ulur zonja Bovari. Ajo mbante një kravatë të vogël mëndafshi blu, që mbante drejt si një jakë e rrudhosur e kohëve të vjetra një jakë batisti me pala; dhe, sipas lëvizjeve që bënte me kokë, pjesa e poshtme e fytyrës i zhytej në pëlhurë ose dilte prej saj me butësi. Kështu, pranë njëri-tjetrit, ndërsa Sharli dhe farmacisti bisedonin, ata hynë në një nga ato biseda të turbullta ku rastësia e fjalive të kthen gjithmonë te qendra e palëvizshme e një simpatie të përbashkët. Shfaqjet e Parisit, tituj romanesh, kadrile të reja, dhe bota që nuk e njihnin, Tosti ku kishte jetuar ajo, Jonvili ku ishin tani, i shqyrtuan të gjitha, folën për gjithçka deri në fund të darkës.

Kur u shërbye kafeja, Felisiteja shkoi të përgatiste dhomën në shtëpinë e re, dhe pak më pas të ftuarit u ngritën nga tryeza. Zonja Lëfransua flinte pranë hirit, ndërsa djali i stallës, me një fener në dorë, priste zotin dhe zonjën Bovari për t’i shoqëruar në shtëpi. Flokët e tij të kuq ishin të ngatërruar me fije kashte, dhe çalonte nga këmba e majtë. Pasi mori me dorën tjetër çadrën e zotit famullitar, u nisën.

Qyteza flinte. Shtyllat e tregut zgjasnin hije të mëdha. Toka ishte e tëra gri, si në një natë vere.

Por, meqë shtëpia e mjekut ishte pesëdhjetë hapa larg hanit, u desh pothuajse menjëherë t’i uronin njëri-tjetrit natën e mirë, dhe shoqëria u shpërnda.

Ema, që në holl, ndjeu të binte mbi supet e saj, si një rrobë e lagur, të ftohtit e allçisë. Muret ishin të reja, dhe shkallët prej druri kërcitën. Në dhomë, në katin e parë, një dritë e zbardhëllyer hynte nga dritaret pa perde. Dalloheshin majat e pemëve, dhe më tej livadhi, gjysmë i mbytur në mjegull, që avullonte nën dritën e hënës përgjatë rrjedhës së lumit. Në mes të dhomës, rrëmujë, kishte sirtarë komoje, shishe, shufra perdesh, purteka të praruara me dyshekë mbi karrige dhe legenë mbi parket, — sepse dy burrat që kishin sjellë mobiljet i kishin lënë të gjitha aty, pa kujdes.

Ishte hera e katërt që flinte në një vend të panjohur. E para kishte qenë dita kur hyri në manastir, e dyta ajo e mbërritjes në Tost, e treta në Vobiesar, e katërta ishte kjo; dhe secila kishte qenë në jetën e saj si fillimi i një faze të re. Ajo s’besonte që gjërat mund të përsëriteshin njësoj në vende të ndryshme, dhe, meqë pjesa e jetuar kishte qenë e keqe, pa dyshim ajo që mbetej për t’u jetuar do të ishte më e mirë.

Shënime

1. Ome ngatërrohet në llogari, siç ngatërrohet edhe pak më poshtë me kiminë e amoniakut: tridhjetë gradë Celsius janë rreth tetëdhjetë e gjashtë gradë Fahrenheit, jo pesëdhjetë e katër. Flaubert-i e lë gabimin pa e korrigjuar, si një nga shumë shenjat e diturisë së rreme të farmacistit. ↩︎

2. Domethënë këngëtarët e Teatrit Italian (Théâtre-Italien) të Parisit, ku këndohej opera italiane, shumë e modës në atë kohë. ↩︎

3. Jacques Delille (1738–1813): poet përshkrues, shumë i lexuar dikur, por tashmë i vjetëruar. Jehona e fejtoneve ishte një përmbledhje tregimesh të botuara nëpër gazeta. Feneri i Ruanit (Le Fanal de Rouen) është gazetë e shpikur nga Flaubert-i. ↩︎