Pjesa e parë — VI · Zonja Bovari

Kishte lexuar Pol dhe Virxhinia¹ dhe kishte ëndërruar shtëpizën prej bambuje, shërbëtorin zezak Domingo, qenin Besnik, por mbi të gjitha miqësinë e ëmbël të ndonjë vëllai të vogël e të mirë, që shkon e të këput fruta të kuqe në pemë të mëdha, më të larta se kambanoret, ose që vrapon zbathur mbi rërë dhe të sjell një fole zogu.

Kur mbushi trembëdhjetë vjeç, i ati e çoi vetë në qytet, për ta vënë në manastir. Zbritën në një han të lagjes Shën-Zhervé, ku në darkë u shtruan pjata të pikturuara që paraqitnin historinë e zonjushës de La Vallière.² Shpjegimet nën figura, të prera aty-këtu nga gërvishtjet e thikave, lavdëronin të gjitha fenë, ndjeshmëritë e zemrës dhe madhështitë e Oborrit.

Larg së mërzituri në manastir kohët e para, asaj i pëlqeu shoqëria e motrave të mira, që, për ta argëtuar, e çonin në kishëz, ku hyje nga mensa nëpër një korridor të gjatë. Në pushime luante shumë pak, e kuptonte mirë katekizmin, dhe ishte gjithmonë ajo që i përgjigjej zotit kapelan në pyetjet e vështira. Duke jetuar kështu pa dalë kurrë nga atmosfera e vakët e klasave dhe mes atyre grave me lëkurë të bardhë, që mbanin rruzare me kryqe bronzi, u përgjum ëmbëlsisht në plogështinë mistike që del nga aromat e altarit, nga freskia e enëve të ujit të bekuar dhe nga rrezatimi i qirinjve. Në vend që të ndiqte meshën, shikonte në librin e saj figurat e shenjta me anë të kaltra, dhe i donte delen e sëmurë, Zemrën e Shenjtë të shpuar nga shigjeta të mprehta, ose Jezusin e shkretë që rrëzohet duke ecur nën kryqin e tij. Provoi, për ta munduar trupin, të rrinte një ditë të tërë pa ngrënë. Kërkonte në mendje ndonjë kusht që t’i lidhte vetes para Zotit.

Kur shkonte në rrëfim, sajonte mëkate të vogla që të rrinte aty më gjatë, në gjunjë, në hije, me duart të bashkuara, me fytyrën pas grilës, nën pëshpëritjen e priftit. Krahasimet me të fejuarin, me bashkëshortin, me dashnorin qiellor dhe me martesën e përjetshme, që përsëriten nëpër predikime, i ngjallnin në fund të shpirtit ëmbëlsi të papritura.

Në mbrëmje, para lutjes, në sallën e studimit bëhej një lexim fetar. Gjatë javës ishte ndonjë përmbledhje e Historisë së Shenjtë ose Konferencat e abatit Frayssinous, dhe të dielën, për t’u çlodhur, pjesë nga Gjeniu i krishterimit.³ Sa e dëgjoi ajo, herët e para, vajtimin kumbues të melankolive romantike, që përsëritej në të gjitha jehonat e tokës dhe të përjetësisë! Po ta kishte kaluar fëmijërinë në prapadyqanin e ndonjë lagjeje tregtare, ndoshta do t’u ishte hapur atëherë vërshimeve lirike të natyrës, që zakonisht na vijnë vetëm nëpërmjet përkthimit të shkrimtarëve. Por ajo e njihte tepër mirë fshatin; e dinte blegërimën e kopeve, bulmetin, parmendat. E mësuar me pamjet e qeta, kthehej, përkundrazi, nga të trazuarat. Detin e donte vetëm për stuhitë e tij, dhe gjelbërimin vetëm kur mbinte i rrallë mes rrënojave. Duhej të nxirrte nga gjërat njëfarë fitimi vetjak; dhe hidhte poshtë si të padobishme gjithçka që s’i shërbente konsumimit të menjëhershëm të zemrës, — sepse ishte nga natyra më shumë sentimentale se artiste, dhe kërkonte emocione, jo peizazhe.

Në manastir vinte një vajzë plakë, çdo muaj për tetë ditë, që punonte në rrobaqepësi. E mbrojtur nga kryepeshkopata, sepse vinte nga një familje e vjetër fisnikësh të rrënuar në kohën e Revolucionit, hante në mensë në tryezën e motrave dhe pas ngrënies bënte me to pak muhabet, para se të ngjitej sërish te puna. Shpesh konviktoret iknin fshehurazi nga studimi për të shkuar ta shihnin. Ajo dinte përmendsh këngë dashurie të shekullit të kaluar, që i këndonte me zë të ulët, ndërsa shtynte gjilpërën. Tregonte histori, të sillte lajme, të bënte porositë në qytet dhe u jepte hua fshehurazi më të rriturave ndonjë roman që e kishte gjithmonë në xhepat e përparëses, dhe nga i cili vetë zonjusha e mirë gëlltiste kapituj të gjatë në pushimet e punës. S’ishin veçse dashuri, dashnorë, dashnore, zonja të përndjekura që u binte të fikët në kioska të vetmuara, karrocierë postash të vrarë në çdo stacion, kuaj të ngordhur nga vrapi në çdo faqe, pyje të errët, trazime zemre, betime, dënesa, lot e puthje, varka në dritën e hënës, bilbila nëpër korije, zotërinj trima si luanë, të butë si qengja, të virtytshëm si s’ka njeri, gjithmonë të veshur mirë, që qajnë si kroje. Gjashtë muaj rresht, në pesëmbëdhjetë vjeç, Ema i lyente duart me pluhurin e atyre librave të vjetër të sallave të leximit.⁴ Më vonë, me Walter Scott-in, u dashurua pas gjërave historike, ëndërroi sënduqe, salla rojesh dhe trubadurë. Do të kishte dashur të jetonte në ndonjë kështjellë të vjetër, si ato zonjat me korse të gjatë që, nën harqet trefletëshe të dritareve gotike, i kalonin ditët me bërryl mbi gur e me mjekër në pëllëmbë, duke parë të vinte nga thellësia e fushës një kalorës me pendë të bardhë që galopon mbi një kalë të zi. Në atë kohë kishte një kult për Maria Stuartin dhe një adhurim të zjarrtë për gratë e shquara ose fatkeqe. Zhan d’Arka, Eloiza, Agnès Sorel, Ferronnière-ja e bukur dhe Clémence Isaure⁵ shquheshin për të si kometa mbi pafundësinë e errët të historisë, ku dilnin ende në pah aty-këtu, por më të humbur në hije dhe pa asnjë lidhje mes tyre, Shën Luigji me lisin e tij, Bayard-i në çastin e vdekjes, ca mizori të Luigjit XI, pak nga Nata e Shën Bartolomeut, pupla e Bearnasit,⁶ dhe gjithmonë kujtimi i pjatave të pikturuara ku lavdërohej Luigji XIV.

Në orën e muzikës, në romancat që këndonte, s’bëhej fjalë veçse për engjëllushë me krahë të artë, për madona, për laguna, për gondolierë, kompozime të qeta që i linin të shihte, përmes budallallëkut të stilit dhe pamaturisë së notave, fantazmagorinë joshëse të realiteteve sentimentale. Disa nga shoqet sillnin në manastir keepsake-t⁷ që kishin marrë dhuratë për Vitin e Ri. Duhej t’i fshihnin, ishte punë e madhe; i lexonin në fjetore. Duke prekur me kujdes lidhjet e tyre të bukura prej sateni, Ema ngulte vështrimin e mahnitur te emrat e autorëve të panjohur, që më së shumti kishin nënshkruar në fund të pjesëve të tyre si kontë ose vikontë.

Dridhej e tëra kur ngrinte me frymë letrën e hollë mëndafshi mbi gravura, që ngrihej gjysmë e palosur dhe binte sërish butësisht mbi faqe. Aty ishte, pas parmakut të një ballkoni, një djalë i ri me mantel të shkurtër, që shtrëngonte në krahë një vajzë të re me fustan të bardhë, me një qeskë lëmoshe në brez; ose portretet pa emër të zonjave angleze me kaçurrela bjonde, që, nën kapelën e rrumbullakët prej kashte, të shikojnë me sytë e tyre të mëdhenj e të kthjellët. Shihje disa të shtrira në karroca, që rrëshqisnin mes parqeve, ku një zagar kërcente para kuajve që i ngisnin me trok dy karrocierë të vegjël me pantallona të bardha. Të tjera, duke ëndërruar mbi divane pranë një letre të hapur, sodisnin hënën nga dritarja gjysmë e hapur, gjysmë e mbuluar nga një perde e zezë. Të pafajshmet, me një lot në faqe, puthnin me sqep një turtull nëpër hekurat e një kafazi gotik, ose, duke buzëqeshur me kokën mbi sup, i shkulnin petalet një margarite me gishtat e tyre me majë, të kthyer përpjetë si këpucët mesjetare me majë të gjatë. Dhe ishit edhe ju aty, sulltanë me çibukë të gjatë, të shtrirë të dehur nën kupola gjelbërimi, në krahët e valltareve hindu, gjaurë, shpata turke, kësula greke, dhe sidomos ju, peizazhe të zbehta të vendeve ditirambike, që shpesh na tregoni njëkohësisht palma, bredha, tigra djathtas, një luan majtas, minare tatare në horizont, në plan të parë rrënoja romake, pastaj deve të ulura në gjunjë; — gjithçka e kornizuar nga një pyll i virgjër i pastruar mirë, me një rreze të madhe dielli pingule që dridhet në ujë, ku dallohen si gërvishtje të bardha, mbi një sfond çeliku gri, larg e larg njëri-tjetrit, mjellma që notojnë.

Dhe abazhuri i llambës me vaj, i varur në mur mbi kokën e Emës, ndriçonte gjithë këto tablo të botës, që i kalonin përpara njëra pas tjetrës, në heshtjen e fjetores dhe në zhurmën e largët të ndonjë karroce me qira të vonuar që rrotullohej ende nëpër bulevarde.

Kur i vdiq e ëma, qau shumë ditët e para. Porositi një tablo mortore me flokët e së ndjerës, dhe, në një letër që dërgoi në Berto, plot me mendime të trishta për jetën, kërkonte që më vonë ta varrosnin në të njëjtin varr. Plaku i mirë kujtoi se ishte e sëmurë dhe erdhi ta shihte. Ema u kënaq përbrenda që e ndiente veten të kishte arritur, që në goditjen e parë, atë ideal të rrallë të ekzistencave të zbehta, ku s’arrijnë kurrë zemrat e rëndomta. La veten, pra, të rrëshqiste nëpër dredhat e Lamartine-it,⁸ dëgjoi harpat mbi liqene, të gjitha këngët e mjellmave që vdesin, të gjitha rëniet e gjetheve, virgjëreshat e pastra që ngjiten në qiell, dhe zërin e të Përjetshmit që ligjëron nëpër lugina. U mërzit, s’deshi ta pranonte, vazhdoi nga zakoni, pastaj nga kotësia, dhe më në fund u habit kur e ndjeu veten të qetësuar, pa më shumë trishtim në zemër se rrudha në ballë.

Murgeshat e mira, që aq shumë kishin besuar në thirrjen e saj, e vunë re me habi të madhe që zonjusha Ruo dukej sikur po u rrëshqiste nga duart. I kishin dhënë, në të vërtetë, aq shumë shërbesa, tërheqje shpirtërore, novena⁹ e predikime, ia kishin predikuar aq mirë nderimin që u detyrohet shenjtorëve dhe martirëve, dhe i kishin dhënë aq shumë këshilla të mira për ndrojën e trupit dhe shpëtimin e shpirtit, saqë ajo bëri si kuajt që i tërheqin tepër fort nga freri: u ndal në vend dhe gojza i doli nga dhëmbët. Kjo mendje, praktike edhe në mes të entuziazmave të saj, që e kishte dashur kishën për lulet, muzikën për fjalët e romancave dhe letërsinë për ngacmimet e pasionit, ngrihej kundër mistereve të besimit, ashtu siç acarohej edhe më shumë kundër disiplinës, që ishte diçka e huaj për natyrën e saj. Kur i ati e tërhoqi nga konvikti, askush s’u ndie keq që po ikte. Igumenia gjykonte madje se kohët e fundit ajo ishte bërë pak e pandershme ndaj bashkësisë.

Ema, e kthyer në shtëpi, në fillim e shijoi të urdhëronte shërbëtorët, pastaj e neveriti fshatin dhe e mori malli për manastirin. Kur Sharli erdhi për herë të parë në Berto, ajo e quante veten shumë të zhgënjyer, pa pasur më asgjë për të mësuar, pa pasur më asgjë për të ndier.

Por ankthi i një gjendjeje të re, ose ndoshta ngacmimi që i shkaktonte prania e atij burri, kishte mjaftuar që ajo të besonte se kishte më në fund atë pasion të mrekullueshëm që deri atëherë kishte qëndruar si një zog i madh me pendë rozë, pezull në shkëlqimin e qiejve poetikë; — dhe tani s’mund ta përfytyronte që kjo qetësi ku jetonte të ishte lumturia që kishte ëndërruar.

Shënime

1. Pol dhe Virxhinia (Paul et Virginie, 1788), roman i Bernardin de Saint-Pierre: dashuria e pafajshme e dy fëmijëve që rriten bashkë në ishullin Mauricius, mes një natyre tropikale, dhe që mbaron me vdekjen e Virxhinisë në një mbytje anijeje. Ishte nga librat më të lexuar prej vajzave të kohës. ↩︎

2. Louise de La Vallière (1644–1710), e dashura e Luigjit XIV, që më vonë u bë murgeshë karmelitane. Jeta e saj ishte kthyer në një histori moralizuese për pendimin, që pikturohej edhe nëpër pjata. ↩︎

3. Abati Denis Frayssinous (1765–1841) mbajti në Paris konferenca të njohura në mbrojtje të fesë. Gjeniu i krishterimit (1802) i Chateaubriand-it e lavdëronte fenë për bukurinë dhe poezinë e saj, dhe me faqet e tij melankolike ushqeu gjithë brezin romantik. ↩︎

4. Sallat e leximit (cabinets de lecture): dyqane ku me një pagesë të vogël merreshin libra hua, sidomos romane. Romanet që qarkullonin aty kalonin nëpër shumë duar dhe ishin zakonisht të vjetër e të pluhurosur. ↩︎

5. Eloiza (shek. XII), e dashura e filozofit Abelard, më vonë murgeshë; Agnès Sorel (shek. XV), e dashura e mbretit Sharl VII; la belle Ferronnière, sipas gojëdhënës e dashura e Fransuait I; Clémence Isaure, zonjë gjysmë legjendare e Tuluzës, që thuhet se themeloi aty garat poetike të Lojërave të Luleve. ↩︎

6. Shën Luigji (mbreti Luigji IX) jepte drejtësi nën një lis në Vensen; kalorësi Bayard vdiq në betejë më 1524, i nderuar si „kalorësi pa frikë e pa njollë“; Luigji XI ishte i famshëm për mizoritë ndaj kundërshtarëve; natën e Shën Bartolomeut (1572) u masakruan në Paris mijëra protestantë; „Bearnasi“ është mbreti Henriku IV, që në betejë u thoshte ushtarëve të ndiqnin puplën e bardhë të kapelës së tij. ↩︎

7. Keepsake (angl. „kujtim“): albume dhuratash sipas modës angleze, me poezi, tregime të shkurtra dhe gravura të holla, të lidhura bukur, që u dhuroheshin vajzave për Vitin e Ri. ↩︎

8. Alphonse de Lamartine (1790–1869), poeti romantik i Meditimeve poetike (1820), plot liqene, vjeshta, melankoli dhe devotshmëri. ↩︎

9. Novena: lutje e veçantë që bëhet nëntë ditë rresht për një qëllim të caktuar. ↩︎