Pjesa e parë — IX · Zonja Bovari

Shpesh, kur Sharli kishte dalë, ajo shkonte e merrte në dollap, mes palëve të rrobave ku e kishte lënë, kutinë e purove me mëndafsh të gjelbër.

E shikonte, e hapte, madje i merrte erë veshjes së brendshme, ku përziheshin aroma e verbenës dhe e duhanit. E kujt ishte?… E Vikontit. Ndoshta ishte dhuratë nga e dashura e tij. Ishte qëndisur në ndonjë gjergj prej palisandri, një mobilje e hijshme që fshihej nga sytë e të gjithëve, që kishte zënë shumë orë dhe mbi të cilën ishin përkulur kaçurrelat e buta të qëndistares së menduar. Një frymë dashurie kishte kaluar nëpër syzat e pëlhurës; çdo shpim gjilpëre kishte ngulitur aty një shpresë ose një kujtim, dhe gjithë ato fije mëndafshi të ndërthurura s’ishin veçse vazhdimi i të njëjtit pasion të heshtur. E pastaj Vikonti, një mëngjes, e kishte marrë me vete. Për çfarë ishte folur, kur ajo rrinte mbi oxhaqet me parvaz të gjerë, mes vazove me lule dhe sahateve në stilin Pompadur? Ajo ishte në Tost. Ai ishte tani në Paris; atje! Si ishte vallë ky Paris? Ç’emër i pamasë! E përsëriste me zë të ulët, për të kënaqur veten; i kumbonte në vesh si kambana e madhe e një katedraleje, i flakëronte para syve deri mbi etiketat e kavanozave të pomadës.

Natën, kur tregtarët e peshkut kalonin me qerret e tyre nën dritaret e saj duke kënduar Marzholenën,¹ ajo zgjohej dhe, duke dëgjuar zhurmën e rrotave me hekur, që në dalje të fshatit shuhej shpejt mbi dhe:

— Nesër do të jenë atje! — thoshte me vete.

Dhe i ndiqte me mendje, duke ngjitur e duke zbritur bregore, duke kaluar nëpër fshatra, duke vrapuar nëpër xhade nën dritën e yjeve. Pas një largësie të papërcaktuar, kishte gjithmonë një vend të turbullt ku i shuhej ëndrra.

Bleu një hartë të Parisit dhe, me majën e gishtit mbi hartë, bënte shëtitje nëpër kryeqytet. Ngjitej nëpër bulevarde, duke u ndalur në çdo qoshe, mes vijave të rrugëve, para katrorëve të bardhë që paraqisnin shtëpitë. Kur më në fund i lodheshin sytë, mbyllte qepallat dhe shihte në errësirë fenerët e gazit që përdridheshin në erë, dhe shkallëzat e karrocave që shpaloseshin me zhurmë të madhe para portikëve të teatrove.

U pajtua në La Corbeille, gazetë për gratë, dhe në Le Sylphe des salons.² Gëlltiste, pa lënë asgjë, të gjitha kronikat e premierave, të garave me kuaj dhe të mbrëmjeve, interesohej për debutimin e një këngëtareje, për hapjen e një dyqani. I dinte modat e reja, adresat e rrobaqepësve të mirë, ditët e Pyllit të Bulonjës a të Operës.³ Studioi te Eugène Sue përshkrimet e mobilimeve; lexoi Balzac-un dhe George Sand-in,⁴ duke kërkuar tek ata ngopje imagjinare për lakmitë e veta. Edhe në tryezë e merrte librin me vete, dhe kthente fletët ndërsa Sharli hante e i fliste. Kujtimi i Vikontit i kthehej gjithmonë nëpër lexime. Bënte krahasime mes tij dhe personazheve të shpikura. Por rrethi në qendër të të cilit ishte ai u zgjerua pak nga pak përreth tij, dhe ajo aureolë që kishte, duke u larguar nga fytyra e tij, u shtri më larg, për të ndriçuar ëndrra të tjera.

Parisi, më i paqartë se oqeani, vezullonte pra para syve të Emës në një atmosferë të purpurt. Megjithatë, jeta e shumëfishtë që lëvizte në atë rrëmujë ishte ndarë në pjesë, e renditur në tablo të veçanta. Ema shihte vetëm dy-tri prej tyre, që ia fshihnin të gjitha të tjerat dhe që përfaqësonin vetëm ato gjithë njerëzimin. Bota e ambasadorëve ecte mbi parkete të shndritshme, në sallone të veshura me pasqyra, rreth tryezash vezake të mbuluara me qilima kadifeje me thekë ari. Aty kishte fustane me bisht, mistere të mëdha, ankthe të fshehura nën buzëqeshje. Pastaj vinte shoqëria e dukeshave; aty ishe i zbehtë; ngriheshe në orën katër pasdite; gratë, engjëj të shkretë!, mbanin dantellë angleze në fund të fundeve të tyre, dhe burrat, aftësi të panjohura nën një pamje të kotë, i ngordhnin kuajt për qejf, shkonin të kalonin verën në Baden dhe, nga të dyzetat, më në fund martoheshin me trashëgimtare. Në dhomat e veçanta të restoranteve, ku darkohet pas mesnate, qeshte, nën dritën e qirinjve, turma laramane e shkrimtarëve dhe e aktoreve. Ata ishin dorëlëshuar si mbretër, plot ambicie ideale dhe delire fantastike. Ishte një jetë mbi të tjerat, mes qiellit dhe tokës, nëpër stuhi, diçka sublime. Sa për pjesën tjetër të botës, ajo ishte e humbur, pa vend të caktuar, dhe sikur të mos ekzistonte. Dhe sa më afër ishin gjërat, aq më shumë i largohej mendja prej tyre. Gjithçka që e rrethonte drejtpërdrejt, fshati i mërzitshëm, qytetarët e vegjël budallenj, mediokriteti i jetës, i dukej si një përjashtim në botë, një rastësi e veçantë ku ishte zënë ajo, ndërsa përtej shtrihej sa hante syri vendi i pafund i lumturive dhe i pasioneve. Në dëshirën e saj ngatërronte epshet e luksit me gëzimet e zemrës, hijeshinë e zakoneve me delikatesat e ndjenjës. A nuk i duheshin dashurisë, si bimëve të Indisë, toka të përgatitura, një temperaturë e veçantë? Psherëtimat nën dritën e hënës, përqafimet e gjata, lotët që rrjedhin mbi duart që ia lë tjetrit, të gjitha ethet e mishit dhe plogështitë e dhembshurisë, pra, s’mund të ndaheshin nga ballkoni i kështjellave të mëdha plot nge, nga një dhomë e vogël zonje me perde mëndafshi dhe me qilim shumë të trashë, nga vazot plot me lule, nga një shtrat i ngritur mbi një podium, as nga vezullimi i gurëve të çmuar dhe nga gajtanët e livreve.

Djali i stacionit të postës, që vinte çdo mëngjes të kujdesej për pelën, kalonte nëpër korridor me nallanet e tij të rëndë; bluza i kishte vrima dhe këmbët i kishte zbathur brenda pantoflave. Ky ishte, pra, shërbëtori i ri me pantallona të shkurtra me të cilin duhej të kënaqej! Kur mbaronte punën, nuk kthehej më gjatë ditës; sepse Sharli, kur kthehej, e fuste vetë kalin në stallë, i hiqte shalën dhe i vinte kapistrën, ndërsa shërbyesja sillte një duaj kashtë dhe e hidhte, si të mundte, në grazhd.

Për ta zëvendësuar Nastazinë (që më në fund iku nga Tosti, duke derdhur lumenj lotësh), Ema mori në shërbim një vajzë katërmbëdhjetëvjeçare, jetime dhe me fytyrë të ëmbël. Ia ndaloi skufjet e pambukta, e mësoi se zotërinjve duhej t’u fliste në vetën e tretë, se gota e ujit sillej mbi një pjatë, se duhej të trokiste në dyer para se të hynte, dhe e mësoi të hekuroste, të kollaroste, ta vishte atë, sepse donte ta bënte shërbyesen e saj të dhomës. Shërbyesja e re bindej pa murmuritur, që të mos e përzinin; dhe, meqë Zonja zakonisht e linte çelësin te bufeja, Felisiteja merrte çdo mbrëmje pak sheqer, që e hante e vetme në shtrat, pasi kishte thënë lutjen.

Pasditeve, ndonjëherë, shkonte përballë të bisedonte me karrocierët e postës. Zonja rrinte lart, në dhomat e saj.

Mbante një rrobë dhome krejt të hapur, që linte të dukej, mes jakave të kthyera si shall, një këmishëz e rrudhosur me tri kopsa ari. Brezi i saj ishte një kordon me xhufka të mëdha, dhe pantoflat e vogla ngjyrë shege kishin një tufë shiritash të gjerë, që i shtriheshin mbi qafën e këmbës. Kishte blerë një bllok me letër thithëse, një kuti me letra, një penë dhe zarfe, megjithëse s’kishte kujt t’i shkruante; fshinte pluhurin e raftit, shikohej në pasqyrë, merrte një libër, pastaj, duke ëndërruar mes rreshtave, e linte t’i binte mbi gjunjë. I donte shpirti të bënte udhëtime ose të kthehej të jetonte në manastir. Dëshironte njëherësh të vdiste dhe të banonte në Paris.

Sharli, në borë e në shi, kalëronte nëpër rrugët e fshatrave. Hante omëleta mbi tryezat e fermave, fuste krahun në shtretër të lagësht, merrte në fytyrë curkun e vakët të gjakut kur u merrte gjak të sëmurëve, dëgjonte grahma, shqyrtonte legenë, ngrinte shumë të linja të pista; por çdo mbrëmje gjente një zjarr flakërues, tryezën të shtruar, mobilje të buta dhe një grua të veshur hollë, të hijshme, që vinte erë të freskët, aq sa s’e dinte nga vinte ajo erë, ose mos ishte lëkura e saj që ia parfumonte këmishën.

Ajo e magjepste me lloj-lloj delikatesash: herë ishte një mënyrë e re për të bërë pjatëza letre për qirinjtë, një volan që i ndërronte fustanit, ose emri i jashtëzakonshëm i ndonjë gjelle fare të thjeshtë, që shërbyesja e kishte prishur, por që Sharli e gëlltiste me kënaqësi deri në fund. Në Ruan pa zonja që mbanin të varura te ora një tufë varëse të vogla; bleu varëse. Deshi mbi oxhak dy vazo të mëdha prej xhami blu, dhe pak kohë më pas një kuti qepjeje prej fildishi, me një gishtëz argjendi të praruar. Sa më pak i kuptonte Sharli këto hijeshi, aq më shumë i nënshtrohej joshjes së tyre. Ato i shtonin diçka kënaqësisë së shqisave dhe ëmbëlsisë së vatrës. Ishte si një pluhur ari që ia shtronte gjatë gjithë kohës shtegun e vogël të jetës.

Ishte mirë me shëndet, kishte pamje të mirë; emri i tij ishte ngulitur krejtësisht. Fshatarët e donin, sepse s’ishte mendjemadh. I përkëdhelte fëmijët, s’hynte kurrë në pijetore dhe, veç kësaj, frymëzonte besim me moralin e tij. Ia dilte veçanërisht mirë me rrufat dhe sëmundjet e gjoksit. Meqë kishte shumë frikë se mos i vriste njerëzit, Sharli në fakt s’jepte gati asgjë tjetër veç ilaçeve qetësuese, herë pas here ndonjë ilaç për të vjellë, një banjë këmbësh ose shushunja. Jo se i trembej kirurgjisë; gjakun ua merrte njerëzve me bollëk, si kuajve, dhe për të nxjerrë dhëmbë kishte një dorë të fortë si djalli.

Më në fund, për të qenë në rrjedhë, u pajtua në La Ruche médicale, „Zgjoi mjekësor“, një gazetë e re prospektin e së cilës e kishte marrë. Lexonte pak pas darke; por ngrohtësia e dhomës, bashkë me tretjen, bënte që pas pesë minutash ta zinte gjumi; dhe rrinte aty, me mjekrën mbi dy duart dhe me flokët e shpërndarë si jele deri në këmbët e llambës. Ema e shikonte duke ngritur supet. Pse s’kishte të paktën për burrë ndonjë nga ata njerëz me zjarr të heshtur që punojnë natën mbi libra dhe që më në fund, në gjashtëdhjetë vjeç, kur vjen mosha e reumatizmave, mbajnë një varg dekoratash mbi frakun e zi të qepur keq? Do të kishte dashur që ky emër Bovari, që ishte i saji, të ishte i lavdishëm, ta shihte të ekspozuar nëpër librari, të përsëritur nëpër gazeta, të njohur në gjithë Francën. Por Sharli s’kishte asnjë ambicie! Një mjek nga Ivtoja, me të cilin ishte gjendur së fundi në një konsultë, e kishte poshtëruar disi, pikërisht pranë shtratit të të sëmurit, para gjithë të afërmve të mbledhur. Kur Sharli ia tregoi në mbrëmje këtë ngjarje, Ema u nxeh me zë të lartë kundër kolegut. Sharli u prek. E puthi në ballë me një lot në sy. Por ajo ishte e tërbuar nga turpi, i vinte ta rrihte; shkoi në korridor, hapi dritaren dhe thithi ajrin e freskët për t’u qetësuar.

— Ç’njeri i mjerë! ç’njeri i mjerë! — thoshte me zë të ulët, duke kafshuar buzët.

E ndiente veten, nga ana tjetër, gjithnjë e më të acaruar me të. Me moshën po merrte një pamje të rëndë; në fund të darkës priste me thikë tapat e shisheve bosh; pas ngrënies kalonte gjuhën nëpër dhëmbë; kur gëlltiste supën bënte një gurgullimë në çdo gllënjkë; dhe, meqë kishte nisur të shëndoshej, sytë e tij, që ishin të vegjël, dukeshin të ngjitur drejt tëmthave nga fryrja e mollëzave.

Ema, ndonjëherë, ia fuste brenda jelekut anën e kuqe të fanellës, ia rregullonte kravatën ose ia hidhte mënjanë dorezat e zbardhura që po bëhej gati t’i vishte; dhe këtë nuk e bënte, siç kujtonte ai, për të; e bënte për veten, nga një shpërthim egoizmi, nga acarimi i nervave. Ndonjëherë i fliste edhe për gjërat që kishte lexuar, si për një pjesë romani, për një pjesë teatri të re, ose për ndonjë ndodhi të botës së lartë që tregohej në fejton; sepse, në fund të fundit, Sharli ishte dikush, një vesh gjithmonë i hapur, një miratim gjithmonë gati. Sa gjëra i rrëfente zagares së saj! Do t’ua kishte rrëfyer edhe trungjeve të oxhakut dhe lavjerrësit të sahatit.

Megjithatë, në thellësi të shpirtit, priste një ngjarje. Si detarët në rrezik, hidhte mbi vetminë e jetës së saj sy të dëshpëruar, duke kërkuar larg ndonjë vel të bardhë në mjegullat e horizontit. Nuk e dinte cili do të ishte ai rast, era që do ta shtynte deri te ajo, drejt cilit breg do ta çonte, nëse do të ishte varkë apo anije me tri kuverta, e ngarkuar me ankthe apo plot me lumturi deri te frëngjitë. Por çdo mëngjes, kur zgjohej, e priste për atë ditë, dhe dëgjonte çdo zhurmë, ngrihej me vrull, habitej që nuk vinte; pastaj, në perëndim të diellit, gjithnjë më e trishtuar, dëshironte të ishte nesër.

Pranvera erdhi sërish. Me vapët e para, kur lulëzuan dardhat, i zihej fryma.

Që në fillim të korrikut, numëroi me gishta sa javë i mbetnin deri në tetor, duke menduar se ndoshta markezi d’Andervilie do të jepte prapë një ballo në Vobiesar. Por i gjithë shtatori kaloi pa letra e pa vizita.

Pas mërzisë së këtij zhgënjimi, zemra i mbeti sërish bosh, dhe atëherë vargu i po atyre ditëve rifilloi.

Ato do të vinin tani kështu njëra pas tjetrës, gjithmonë njësoj, të panumërta, pa sjellë asgjë! Jetët e tjera, sado të sheshta të ishin, kishin të paktën shansin e një ngjarjeje. Një aventurë sillte ndonjëherë peripeci pa mbarim, dhe skena ndryshonte. Por asaj s’i ndodhte asgjë, kështu e kishte dashur Zoti! E ardhmja ishte një korridor krejt i errët, që në fund kishte derën të mbyllur mirë.

E la muzikën. Pse t’i binte? Kush do ta dëgjonte? Meqë s’do të mundte kurrë, me fustan kadifeje me mëngë të shkurtra, në një piano Érard,⁵ në një koncert, duke u rënë me gishtat e lehtë tasteve të fildishta, të ndiente si një fllad që qarkullonte përreth saj një murmuritje ekstaze, s’ia vlente të mërzitej duke ushtruar. I la në dollap dosjet e vizatimeve dhe qëndismat. Për ç’të duhen? Për ç’të duhen? Qepja e acaronte.

— I kam lexuar të gjitha, — thoshte me vete.

Dhe rrinte e skuqte mashën në zjarr, ose shikonte shiun që binte.

Sa e trishtuar ishte të dielave, kur binte kambana e mbrëmësores! Dëgjonte, në një mpirje të vëmendshme, goditjet e plasaritura të kambanës që tingëllonin një nga një. Ndonjë mace mbi çati, duke ecur ngadalë, harkonte kurrizin nën rrezet e zbehta të diellit. Era, nëpër xhade, ngrinte shtëllunga pluhuri. Larg, herë-herë, ulërinte një qen: dhe kambana, në kohë të barabarta, vazhdonte tingëllimën e saj monotone, që humbiste nëpër fushë.

Ndërkaq njerëzit dilnin nga kisha. Gratë me nallane të lyera, fshatarët me bluza të reja, fëmijët e vegjël që kërcenin kokëzbuluar para tyre, të gjithë ktheheshin në shtëpi. Dhe deri në mbrëmje, pesë-gjashtë burra, gjithmonë po ata, rrinin e luanin lojën e tapës para portës së madhe të hanit.

Dimri qe i ftohtë. Xhamat çdo mëngjes ishin të mbuluar me brymë, dhe drita, e zbardhur prej tyre si nëpër xhama të mjegullt, ndonjëherë s’ndryshonte gjatë gjithë ditës. Që në orën katër pasdite duhej ndezur llamba.

Ditëve kur bënte kohë e mirë, zbriste në kopsht. Vesa kishte lënë mbi lakrat dantella argjendi me fije të gjata të tejdukshme që shtriheshin nga njëra te tjetra. Nuk dëgjoheshin zogj, gjithçka dukej se flinte, pemët pas murit të mbuluara me kashtë dhe hardhia si një gjarpër i madh i sëmurë nën strehëzën e murit, ku, po t’i afroheshe, shihje të zvarriteshin kandrra të lagështisë me shumë këmbë. Te pishat e vogla, pranë gardhit, prifti me kapelë trecepëshe që lexonte librin e lutjeve e kishte humbur këmbën e djathtë, madje allçia, duke u zhveshur nga ngrica, i kishte bërë zgjebe të bardha mbi fytyrë.

Pastaj ngjitej lart, mbyllte derën, shpërndante prushin dhe, duke u shkrirë nga nxehtësia e vatrës, e ndiente mërzinë që i binte sipër edhe më e rëndë. Do të kishte zbritur me gjithë qejf të bisedonte me shërbyesen, por një turp e mbante.

Çdo ditë, në po atë orë, mësuesi i shkollës, me kësulë mëndafshi të zi, hapte kanatat e shtëpisë së tij, dhe rojtari i fushave kalonte, me shpatën mbi bluzë. Mbrëmje e mëngjes, kuajt e postës, tre nga tre, kapërcenin rrugën për të shkuar të pinin ujë në pellg. Herë pas here, dera e ndonjë pijetoreje tringëllonte zilen, dhe, kur frynte erë, dëgjoje legenët e vegjël prej bakri të berberit, që i shërbenin si tabelë dyqanit, të kërcisnin mbi dy shufrat e tyre. Si zbukurim dyqani kishte një gravurë të vjetër mode të ngjitur pas një xhami dhe një bust gruaje prej dylli, me flokë të verdha. Edhe ai, berberi, qahej për thirrjen e tij të ndalur, për të ardhmen e humbur, dhe, duke ëndërruar ndonjë dyqan në një qytet të madh, si për shembull në Ruan, në port, pranë teatrit, kalonte gjithë ditën duke shëtitur lart e poshtë, nga bashkia te kisha, i vrenjtur, duke pritur klientët. Kur zonja Bovari ngrinte sytë, e shihte gjithmonë aty, si një roje në postë, me kësulën greke mbi vesh dhe me xhaketën e stofit të fortë.

Pasditeve, ndonjëherë, pas xhamave të sallës shfaqej një kokë burri, një kokë e nxirë nga dielli, me favorite të zeza, që buzëqeshte ngadalë me një buzëqeshje të gjerë e të butë, me dhëmbë të bardhë. Menjëherë fillonte një vals, dhe mbi latërnë, në një sallon të vogël, valltarë sa një gisht, gra me turban rozë, tirolezë me xhaketë, majmunë me frak të zi, zotërinj me pantallona të shkurtra, silleshin e silleshin mes kolltukëve, kanapeve, konsolave, duke u përsëritur në copat e pasqyrave që i bashkonte nëpër qoshe një fije letre e praruar. Burri rrotullonte dorezën, duke parë djathtas, majtas dhe nga dritaret. Herë pas here, ndërsa lëshonte pas gurit të rrugës një curk të gjatë pështyme të murme, e ngrinte me gju veglën, rripi i fortë i së cilës ia lodhte supin; dhe, herë e vajtueshme dhe e zvarritur, herë e gëzuar dhe e nxituar, muzika e kutisë dilte duke gumëzhitur nëpër një perde tafti rozë, nën një grilë bakri me arabeska. Ishin melodi që gjetiu luheshin nëpër teatro, që këndoheshin nëpër sallone, që kërceheshin në mbrëmje nën llambadarë të ndezur, jehona të botës që arrinin deri te Ema. Sarabanda pa mbarim i shpalosheshin në kokë; dhe, si një valltare hindu mbi lulet e një qilimi, mendimi i saj hidhej bashkë me notat, lëkundej nga ëndrra në ëndërr, nga trishtimi në trishtim. Kur burri e merrte lëmoshën në kasketë, ulte një batanije të vjetër leshi blu, hidhte latërnën në shpinë dhe largohej me hap të rëndë. Ajo e shikonte teksa ikte.

Por ishte sidomos në orët e ngrënies që s’duronte më, në atë sallë të vogël në katin përdhes, me sobën që tymonte, derën që kërciste, muret që kullonin, pllakat e lagura; gjithë hidhërimi i jetës i dukej se i shërbehej në pjatë, dhe me avullin e mishit të zier i ngjiteshin nga fundi i shpirtit si valë të tjera neverie. Sharli hante me ngadalë; ajo kërciste ndonjë lajthi, ose, e mbështetur në bërryl, argëtohej duke hequr vija me majën e thikës mbi mushama.

Tani i linte të gjitha pas dore në shtëpi, dhe zonja Bovari nënë, kur erdhi të kalonte në Tost një pjesë të Kreshmës, u habit shumë nga ky ndryshim. Ajo, në të vërtetë, që dikur ishte kaq e kujdesshme dhe e hollë, tani rrinte ditë të tëra pa u veshur, mbante çorape pambuku gri dhe ndriçohej me qiri. Përsëriste se duhej kursyer, meqë s’ishin të pasur, duke shtuar se ishte shumë e kënaqur, shumë e lumtur, se Tosti i pëlqente shumë, dhe fjalë të tjera të reja që ia mbyllnin gojën vjehrrës. Veç kësaj, Ema s’dukej më e prirur t’i ndiqte këshillat e saj; madje një herë, kur zonjës Bovari i shkrepi të thoshte se zotërinjtë duhej të mbikëqyrnin fenë e shërbëtorëve, ajo iu përgjigj me një vështrim aq të zemëruar dhe me një buzëqeshje aq të ftohtë, sa plaka nuk iu ngacmua më.

Ema po bëhej e vështirë, tekanjoze. Porosiste gjella për vete dhe s’i prekte; një ditë pinte vetëm qumësht të pastër, e të nesërmen filxhanë çaji me duzina. Shpesh ngulte këmbë të mos dilte, pastaj i zihej fryma, hapte dritaret, vishte fustane të lehtë. Pasi e kishte trajtuar keq shërbyesen, i bënte dhurata ose e dërgonte të shëtiste te fqinjat, ashtu siç u hidhte ndonjëherë të varfërve të gjitha monedhat e argjendta të qeses, megjithëse s’ishte aspak zemërbutë dhe as e prekshme lehtë nga hallet e të tjerëve, si shumica e njerëzve me rrënjë fshatare, që ruajnë gjithmonë në shpirt diçka nga kallot e duarve të etërve.

Nga fundi i shkurtit, xha Ruoi, në kujtim të shërimit të tij, i solli vetë dhëndrit një gjel deti të mrekullueshëm dhe ndenji tri ditë në Tost. Meqë Sharli ishte nëpër të sëmurë, Ema i bëri shoqëri. Ai piu duhan në dhomë, pështyu mbi kalamendet, foli për bujqësi, për viça, për lopë, për shpendë dhe për këshillin bashkiak; aq sa ajo, kur ai iku, e mbylli derën me një ndjenjë kënaqësie që e habiti edhe vetë. Nga ana tjetër, nuk e fshihte më përbuzjen për asgjë e për askënd; dhe ndonjëherë nisi të shprehte mendime të çuditshme, duke qortuar atë që miratonin të tjerët dhe duke miratuar gjëra të shthurura ose të pamoralshme: gjë që e bënte burrin të zgurdullonte sytë.

Vallë ky mjerim do të zgjaste përgjithmonë? Vallë s’do të dilte kurrë prej tij? E megjithatë ajo s’ishte më pak se të gjitha ato që jetonin të lumtura! Kishte parë në Vobiesar dukesha me trup më të rëndë e me sjellje më të rëndomta, dhe e urrente padrejtësinë e Zotit; mbështeste kokën pas mureve për të qarë; i kishte zili jetët e trazuara, natat me maska, kënaqësitë e paturpshme bashkë me gjithë ato marrëzi që ajo nuk i njihte dhe që ato duhej t’i jepnin.

Zbehej dhe i rrihte zemra. Sharli i dha valeriane dhe banja me kamfur. Gjithçka që provonin dukej se e acaronte edhe më shumë.

Disa ditë llafoste me një bollëk të ethshëm; këto ndezje i pasonte befas një mpirje, ku rrinte pa folur, pa lëvizur. Ajo që e gjallëronte atëherë ishte të derdhte mbi krahë një shishe kolonjë.

Meqë ankohej vazhdimisht për Tostin, Sharlit i shkoi mendja se shkaku i sëmundjes së saj ishte pa dyshim ndonjë ndikim i vendit, dhe, duke u ndalur te kjo ide, mendoi seriozisht të shkonte të vendosej gjetiu.

Që atëherë ajo piu uthull për t’u dobësuar, e zuri një kollë e vogël e thatë dhe e humbi krejt oreksin.

Sharlit i vinte rëndë ta linte Tostin pas katër vjetësh, tani që kishte nisur të ngulej aty. Por, po të duhej! E çoi në Ruan te mësuesi i tij i dikurshëm. Ishte një sëmundje nervash: duhej t’i ndërronin ajrin.

Pasi u soll andej-këtej, Sharli mësoi se në rrethin e Nëfshatelit ishte një qytezë e madhe me emrin Jonvil-l’Abei, mjeku i së cilës, një refugjat polak,⁶ sapo kishte ikur papritur javën e kaluar. Atëherë i shkroi farmacistit të vendit për të mësuar sa banorë kishte, sa larg ishte kolegu më i afërt, sa fitonte në vit paraardhësi i tij, e kështu me radhë; dhe, meqë përgjigjet qenë të kënaqshme, vendosi të shpërngulej nga pranvera, po qe se shëndeti i Emës nuk përmirësohej.

Një ditë, ndërsa po rregullonte një sirtar në pritje të nisjes, u shpua në gishta nga diçka. Ishte një tel i buqetës së saj të dasmës. Sythat e portokallit ishin zverdhur nga pluhuri, dhe shiritat e satenit, me anë argjendi, po shthureshin në skaje. E hodhi në zjarr. U ndez më shpejt se një kashtë e thatë. Pastaj u bë si një shkurre e kuqe mbi hi, që brehej ngadalë. Ajo e pa tek digjej. Kokrrat e vogla prej kartoni plasnin, telat e bronzit përdridheshin, gajtani shkrihej; dhe kurorat e luleve prej letre, të rrudhosura, duke u lëkundur përgjatë pllakës së vatrës si flutura të zeza, më në fund fluturuan nëpër oxhak.

Kur u nisën nga Tosti, në muajin mars, zonja Bovari ishte shtatzënë.

Shënime

1. La Marjolaine („Marzholena“, d.m.th. „Rigoni“): këngë popullore franceze, që e këndonin shpesh karrocierët dhe tregtarët shëtitës. ↩︎

2. La Corbeille („Shporta“) dhe Le Sylphe des salons („Silfi i salloneve“): revista mode dhe kronika të shoqërisë së lartë për lexueset e kohës. ↩︎

3. Në shoqërinë e lartë të Parisit kishte ditë të caktuara kur „të gjithë“ shkonin me karrocë të shëtisnin në Pyllin e Bulonjës, ose të uleshin në lozhat e Operës. ↩︎

4. Eugène Sue (1804–1857), autor romanesh të gjata me vazhdime, plot intriga e përshkrime luksi; Honoré de Balzac (1799–1850) dhe George Sand (1804–1876), dy nga romancierët më të lexuar të kohës. Romanet e George Sand-it, me heroina që kërkojnë dashurinë jashtë martesës, ishin veçanërisht të pëlqyera nga lexueset. ↩︎

5. Érard: shtëpia më e njohur pariziane e pianove dhe e harpave, që u jepte instrumente pianistëve më të famshëm të kohës. ↩︎

6. Pas kryengritjes polake kundër Rusisë më 1830–1831, mijëra polakë u strehuan në Francë. Shumë prej tyre, mes të cilëve edhe mjekë, u vendosën nëpër qytezat e provincës. ↩︎