Pjesa e tretë — XI · Zonja Bovari

Të nesërmen, Sharli e solli përsëri të voglën. Ajo pyeti për mamanë. I thanë se kishte ikur, se do t’i sillte lodra. Berta e zuri në gojë disa herë; pastaj, me kohë, s’mendoi më për të. Gazi i kësaj fëmije e hidhëronte Bovarin, dhe atij i duhej të duronte ngushëllimet e padurueshme të farmacistit.

Punët e parave shpejt rifilluan, sepse zoti Lëro e nxiti përsëri mikun e tij Vensar, dhe Sharli u lidh për shuma të tepruara; sepse s’pranoi kurrë të shitej as mobilja më e vogël që kishte qenë e saj. E ëma u tërbua për këtë. Ai u indinjua më fort se ajo. Kishte ndryshuar krejt. Ajo e la shtëpinë.

Atëherë secili nisi të përfitonte. Zonjusha Lamprër kërkoi gjashtë muaj mësime, megjithëse Ema s’kishte marrë kurrë asnjë (pavarësisht nga ajo dëftesë e paguar që i kishte treguar Bovarit): ishte një marrëveshje mes tyre të dyjave; ai që jepte libra me qira kërkoi tre vjet abonim; nëna Role kërkoi pagesën për çuarjen e rreth njëzet letrave; dhe, kur Sharli kërkoi shpjegime, ajo pati delikatesën të përgjigjej:

— Ah! s’di asgjë! ishin për punët e saj.

Me çdo borxh që paguante, Sharli kujtonte se kishte mbaruar. Vinin të tjerë, pa pushim.

Kërkoi pagesën e vizitave të vjetra. I treguan letrat që i kishte dërguar e shoqja. Atëherë u desh të kërkonte falje.

Felisiteja mbante tani fustanet e Zonjës; jo të gjitha, sepse ai kishte mbajtur disa, dhe shkonte e i shihte në dhomëzën e tualetit, ku mbyllej; ajo ishte gati sa ajo në shtat, dhe shpesh Sharli, kur e shihte nga pas, e kapte një iluzion, dhe thërriste:

— Oh! rri! rri!

Por, për Rrëshajët, ajo ia mbathi nga Jonvili, e rrëmbyer nga Teodori, duke vjedhur gjithçka që kishte mbetur nga garderoba.

Ishte rreth asaj kohe që zonja e ve Dypui pati nderin ta njoftonte për „martesën e zotit Leon Dypui, birit të saj, noter në Ivto, me zonjushën Leokadi Lëbëf, nga Bondëvili“. Sharli, mes urimeve që i dërgoi, shkroi këtë fjali:

„Sa e lumtur do të kishte qenë gruaja ime e shkretë!“

Një ditë që, duke u endur pa qëllim nëpër shtëpi, ishte ngjitur deri në papafingo, ndjeu nën pantofël një top të vogël letre të hollë. E hapi dhe lexoi: „Guxim, Ema! guxim! Nuk dua t’jua shkatërroj jetën.“ Ishte letra e Rodolfit, e rënë përtokë mes arkave, që kishte mbetur aty, dhe që era e dritares sapo e kishte shtyrë drejt derës. Dhe Sharli mbeti krejt pa lëvizur e me gojë hapur në po atë vend ku dikur, edhe më e zbehtë se ai, Ema, e dëshpëruar, kishte dashur të vdiste. Më në fund zbuloi një R të vogël në fund të faqes së dytë. Ç’ishte? I kujtuan vizitat e shpeshta të Rodolfit, zhdukja e tij e papritur dhe pamja e sikletosur që kishte pasur kur e kishte takuar pas kësaj dy-tri herë. Por toni i respektueshëm i letrës e gënjeu.

„Ndoshta e kanë dashur njëri-tjetrin platonikisht“, — tha me vete.

E pastaj, Sharli s’ishte nga ata që zbresin në fund të gjërave: u tërhoq para provave, dhe xhelozia e tij e pasigurt humbi në pafundësinë e dhimbjes së tij.

Duhej ta kishin adhuruar, mendonte ai. Të gjithë burrat, me siguri, e kishin lakmuar. Iu duk edhe më e bukur për këtë; dhe ndjeu për të një dëshirë të përhershme, të tërbuar, që ia ndizte dëshpërimin dhe që s’kishte kufij, sepse tani ishte e parealizueshme.

Për t’i pëlqyer asaj, sikur të ishte ende gjallë, përvetësoi parapëlqimet e saj, idetë e saj; bleu çizme të llakuara, nisi të mbante kravata të bardha. Vinte pomadë në mustaqe, nënshkroi si ajo kambiale. Ajo e korruptonte përtej varrit.

U detyrua të shiste argjendurinë copë pas cope, pastaj shiti mobiljet e sallonit. Të gjitha dhomat u zbrazën; por dhoma, dhoma e saj, kishte mbetur si dikur. Pas darkës, Sharli ngjitej atje. Shtynte tryezën e rrumbullakët para zjarrit dhe afronte kolltukun. Ulej përballë. Një qiri digjej në një nga shandanët e praruar. Berta, pranë tij, ngjyroste gravura.

Vuante, njeriu i shkretë, kur e shihte kaq keq të veshur, me këpucët pa lidhëse dhe me mëngët e bluzave të grisura deri te ijët, sepse gruaja e pastrimit s’kujdesej shumë për to. Por ishte kaq e ëmbël, kaq e hijshme, dhe koka e saj e vogël përkulej aq bukur duke lënë t’i binin mbi faqet rozë flokët e saj të bukur bjonde, sa e pushtonte një kënaqësi e pafund, një kënaqësi krejt e përzier me hidhërim si ato verërat e bëra keq që vijnë erë rrëshirë. I ndreqte lodrat, i bënte kukulla me karton, ose ua qepte prapë barkun e grisur kukullave të saj. Pastaj, po t’i binin sytë mbi kutinë e qepjes, mbi një shirit që vërtitej ose madje mbi një karficë të mbetur në një të çarë të tryezës, nisej të ëndërronte, dhe kishte një pamje aq të trishtë, sa edhe ajo trishtohej si ai.

Askush tani s’vinte t’i shihte; sepse Zhysteni kishte ikur në Ruan, ku është bërë shitës bakalli, dhe fëmijët e farmacistit shkonin gjithnjë e më rrallë te e vogla, meqë zotit Ome s’i interesonte, duke pasur parasysh ndryshimin e pozitës së tyre shoqërore, që afërsia të vazhdonte.

I Verbri, që ai s’kishte mundur ta shëronte me pomadën e tij, ishte kthyer në bregoren e Bua-Gijomit, ku u tregonte udhëtarëve përpjekjen e kotë të farmacistit, aq sa Ome, kur shkonte në qytet, fshihej pas perdeve të Dallëndyshes që të mos e takonte. E urrente; dhe, në interes të famës së tij, duke dashur ta hiqte qafe me çdo kusht, ngriti kundër tij një bateri të fshehtë, që tregonte thellësinë e inteligjencës dhe ligësinë e kotësisë së tij. Gjashtë muaj rresht, pra, mund të lexoheshin te Feneri i Ruanit shënime të shkurtra të tilla:

„Të gjithë personat që shkojnë drejt viseve pjellore të Pikardisë do të kenë vënë re pa dyshim, në bregoren e Bua-Gijomit, një të mjerë të prekur nga një plagë e tmerrshme në fytyrë. Ai ju bezdis, ju ndjek dhe u vë udhëtarëve një taksë të vërtetë. Jemi ende në ato kohë përbindëshe të Mesjetës, kur endacakëve u lejohej të shfaqnin nëpër sheshet tona publike lebrën dhe skrofulat që kishin sjellë nga kryqëzatat?“

Ose:

„Pavarësisht nga ligjet kundër endacakëve, hyrjet e qyteteve tona të mëdha vazhdojnë të jenë të pushtuara nga tufa të varfrish. Disa shihen të qarkullojnë të vetëm, dhe ndoshta s’janë më pak të rrezikshmit. Për çfarë mendojnë autoritetet tona?“

Pastaj Ome shpikte ndodhi:

„Dje, në bregoren e Bua-Gijomit, një kalë i trembur…“ Dhe vinte tregimi i një aksidenti të shkaktuar nga prania e të Verbrit.

Bëri aq sa e burgosën. Por e lëshuan. Ai rifilloi, dhe Ome rifilloi edhe ai. Ishte një luftë. Fitoi ai; sepse armiku i tij u dënua me mbyllje të përjetshme në një strehë të varfërish.

Ky sukses i dha guxim; dhe që atëherë s’pati më në rreth asnjë qen të shtypur, asnjë hambar të djegur, asnjë grua të rrahur, që ai të mos ia bënte menjëherë të ditur publikut, i udhëhequr gjithmonë nga dashuria për përparimin dhe nga urrejtja për priftërinjtë. Bënte krahasime mes shkollave fillore dhe vëllezërve injorantinë,¹ në dëm të këtyre të fundit, kujtonte Natën e Shën Bartolomeut për një ndihmë prej njëqind frangash dhënë kishës, dhe denonconte abuzime, hidhte batuta. Kjo ishte fjala e tij. Ome gërryente themelet; po bëhej i rrezikshëm.

Megjithatë po mbytej në kufijtë e ngushtë të gazetarisë, dhe shpejt i duhej libri, vepra! Atëherë shkroi një Statistikë të përgjithshme të kantonit të Jonvilit, e ndjekur nga vëzhgime klimatologjike, dhe statistika e shtyu drejt filozofisë. U mor me çështjet e mëdha: problemi shoqëror, moralizimi i klasave të varfra, peshkultura, kauçuku, hekurudhat, etj. Arriti të skuqej që ishte borgjez. Shtirej me stil artisti, pinte duhan! Bleu dy statuja të vogla në stilin Pompadur, për të zbukuruar sallonin.

S’e linte farmacinë; përkundrazi! Ishte në rrjedhë të zbulimeve. Ndiqte lëvizjen e madhe të çokollatave. Ishte i pari që solli në Senën e Poshtme cho-ca dhe revalentia. U entuziazmua pas zinxhirëve hidroelektrikë Pulvermacher;² mbante vetë një të tillë; dhe në mbrëmje, kur hiqte fanellën prej leshi, zonja Ome mbetej krejt e verbuar para spirales së artë nën të cilën zhdukej ai, dhe ndiente t’i dyfishohej zjarri për këtë burrë më të lidhur se një skith e më të shkëlqyer se një mag.

Pati ide të bukura për varrin e Emës. Në fillim propozoi një copë kolone me një draperi, pastaj një piramidë, pastaj një tempull të Vestës, një lloj rotonde… ose „një grumbull rrënojash“. Dhe në të gjitha projektet, Ome s’hiqte dorë nga shelgu lotues, që e quante simbolin e detyrueshëm të trishtimit.

Ai dhe Sharli bënë bashkë një udhëtim në Ruan, për të parë varre te një sipërmarrës varrimesh, — të shoqëruar nga një piktor, njëfarë Vofrilar, mik i Bridusë, që gjatë gjithë kohës bëri lojëra fjalësh. Më në fund, pasi shqyrtoi rreth njëqind vizatime, pasi kërkoi një preventiv dhe pasi bëri një udhëtim të dytë në Ruan, Sharli u vendos për një mauzole që në dy faqet e tij kryesore do të kishte „një gjeni që mban një pishtar të shuar“.

Sa për mbishkrimin, Ome s’gjente gjë më të bukur se: Sta viator, dhe mbetej aty; vriste mendjen; përsëriste pa pushim: Sta viator… Më në fund gjeti: amabilem conjugem calcas!,³ që u pranua.

Gjë e çuditshme, Bovari, ndërsa mendonte vazhdimisht për Emën, po e harronte; dhe dëshpërohej kur ndiente se kjo figurë i ikte nga kujtesa në mes të përpjekjeve që bënte për ta mbajtur. Megjithatë, çdo natë e shihte në ëndërr; ishte gjithmonë e njëjta ëndërr: i afrohej; por, kur arrinte ta shtrëngonte, ajo kalbej në krahët e tij.

Për një javë e panë të hynte në mbrëmje në kishë. Zoti Burnizien madje i bëri dy a tri vizita, pastaj e la. Veç kësaj, plaku i mirë po kthehej drejt intolerancës, drejt fanatizmit, thoshte Ome; vërshonte kundër frymës së shekullit, dhe s’linte, çdo pesëmbëdhjetë ditë, pa treguar në predikim agoninë e Volterit, që vdiq duke ngrënë jashtëqitjet e veta, siç e di gjithë bota.⁴

Pavarësisht nga kursimi ku jetonte Bovari, ishte larg nga mundësia për t’i shlyer borxhet e vjetra. Lëroi nuk pranoi të rinovonte asnjë kambial. Sekuestrimi u bë i pashmangshëm. Atëherë iu drejtua së ëmës, e cila pranoi ta linte të vinte hipotekë mbi pasurinë e saj, por duke i dërguar një mal ankesash kundër Emës; dhe kërkonte, në këmbim të sakrificës së saj, një shall që u kishte shpëtuar plaçkitjeve të Felisitesë. Sharli nuk ia dha. U zunë.

Ajo bëri hapat e parë për pajtim, duke i propozuar të merrte tek ajo të voglën, që do ta ndihmonte në shtëpi. Sharli pranoi. Por, në çastin e nisjes, e la çdo guxim. Atëherë ndodhi një prishje përfundimtare, e plotë.

Sa më shumë i zhdukeshin dashuritë, aq më ngushtë lidhej pas dashurisë për fëmijën. Megjithatë ajo e shqetësonte; sepse kollitej ndonjëherë dhe kishte njolla të kuqe në mollëza.

Përballë tij shpalosej, e lulëzuar dhe e gazmuar, familja e farmacistit, të cilën çdo gjë në botë ndihmonte ta kënaqte. Napoleoni e ndihmonte në laborator, Atalia i qëndiste një kësulë greke, Irma priste rrathë letre për të mbuluar reçelet, dhe Franklini recitonte me një frymë tabelën e Pitagorës. Ishte më i lumturi i baballarëve, më fatlumi i njerëzve.

Gabim! një ambicie e heshtur e brente: Ome dëshironte kryqin e Legjionit të Nderit. Titujt nuk i mungonin:

1° Të qenit shquar, në kohën e kolerës, për një përkushtim pa kufij; 2° të kem botuar, dhe me shpenzimet e mia, vepra të ndryshme me dobi publike, si… (dhe kujtonte memorien e tij me titull: Mbi sidrin, prodhimin dhe efektet e tij; përveç kësaj, vëzhgimet mbi morrin leshtor të mollëve, dërguar Akademisë; vëllimin e tij të statistikës, deri edhe tezën e tij si farmacist); pa llogaritur që jam anëtar i disa shoqërive shkencore (ishte vetëm i njërës).

— Më në fund, — thërriste ai duke u rrotulluar në një këmbë, — qoftë edhe vetëm për t’u shquar nëpër zjarre!

Atëherë Ome u përkul drejt Pushtetit. I bëri fshehurazi zotit prefekt shërbime të mëdha në zgjedhje. U shit më në fund, u prostituua. I dërgoi madje sovranit një peticion ku i lutej t’i bënte drejtësi; e quante mbreti ynë i mirë dhe e krahasonte me Henrikun IV.

Dhe çdo mëngjes farmacisti hidhej mbi gazetë për të gjetur emërimin e tij; s’po vinte. Më në fund, duke mos duruar më, vuri të vizatonin në kopshtin e tij një lëndinë që paraqiste yllin e nderit, me dy fije të vogla bari të përdredhura që dilnin nga maja për të imituar shiritin. Shëtiste rreth saj, me krahë të kryqëzuar, duke medituar mbi paaftësinë e qeverisë dhe mosmirënjohjen e njerëzve.

Nga respekti, ose nga njëfarë epshi që e bënte të ngadalësonte kërkimet, Sharli ende s’e kishte hapur ndarjen e fshehtë të një tryeze shkrimi prej palisandri që e përdorte zakonisht Ema. Një ditë, më në fund, u ul para saj, rrotulloi çelësin dhe shtyu sustën. Të gjitha letrat e Leonit ishin aty. Asnjë dyshim më, këtë herë! I gëlltiti deri te e fundit, rrëmoi nëpër të gjitha qoshet, të gjitha mobiljet, të gjithë sirtarët, pas mureve, duke dënesur, duke ulëritur, i hutuar, i çmendur. Zbuloi një kuti, e çau me një shqelm. Portreti i Rodolfit i kërceu drejt e në fytyrë, mes letrave të dashurisë të përmbysura.

Njerëzit u habitën nga dëshpërimi i tij. S’dilte më, s’priste askënd, madje s’pranonte të shkonte te të sëmurët. Atëherë u tha se mbyllej për të pirë.

Megjithatë ndonjëherë ndonjë kureshtar ngrihej përmbi gardhin e kopshtit dhe shihte me habi atë burrë me mjekër të gjatë, të mbuluar me rroba të ndyra, të egër, që qante me zë të lartë duke ecur.

Në mbrëmje, në verë, merrte me vete vajzën e vogël dhe e çonte në varreza. Ktheheshin kur ishte errur fare, kur në shesh s’kishte më dritë tjetër veç dritares së Binesë.

Megjithatë epshi i dhimbjes së tij ishte i paplotë, sepse s’kishte përreth askënd që ta ndante me të; dhe i bënte vizita nënës Lëfransua që të mund të fliste për të. Por e zonja e hanit e dëgjonte vetëm me një vesh, sepse kishte edhe ajo hidhërimet e saj, ngaqë zoti Lëro sapo kishte ngritur më në fund Të preferuarat e tregtisë, dhe Iveri, që gëzonte një famë të madhe për porositë, kërkonte rritje page dhe kërcënonte se do të punonte „për Konkurrencën“.

Një ditë që kishte shkuar në tregun e Arguejit për të shitur kalin, — burimi i fundit, — takoi Rodolfin.

U zbehën kur panë njëri-tjetrin. Rodolfi, që kishte dërguar vetëm kartëvizitën, në fillim belbëzoi disa fjalë falje, pastaj mori guxim dhe madje e çoi paturpësinë (bënte shumë vapë, ishte muaji gusht) deri sa e ftoi të pinin një shishe birrë në pijetore.

I mbështetur me bërryla përballë tij, përtypte puron ndërsa fliste, dhe Sharli humbiste në ëndërrime para kësaj fytyre që ajo e kishte dashur. I dukej se shihte përsëri diçka prej saj. Ishte një mrekullim. Do të kishte dashur të ishte ky burrë.

Tjetri vazhdonte të fliste për bujqësi, për bagëti, për plehra, duke mbyllur me fjali të rëndomta të gjitha të çarat ku mund të futej ndonjë aludim. Sharli s’e dëgjonte; Rodolfi e vinte re, dhe ndiqte mbi lëvizshmërinë e fytyrës së tij kalimin e kujtimeve. Ajo skuqej pak nga pak, flegrat rrihnin shpejt, buzët dridheshin; madje pati një çast kur Sharli, plot me një tërbim të zymtë, i nguli sytë Rodolfit, i cili, në njëfarë tmerri, u ndal. Por shpejt e njëjta lodhje e zymtë iu shfaq sërish në fytyrë.

— S’ju kam inat, — tha.

Rodolfi kishte mbetur memec. Dhe Sharli, me kokën mes dy duarve, vazhdoi me një zë të shuar e me theksin e nënshtruar të dhimbjeve të pafundme:

— Jo, s’ju kam më inat!

Shtoi madje një fjalë të madhe, të vetmen që tha ndonjëherë:

— Është faji i fatit!

Rodolfi, që e kishte drejtuar këtë fat, e gjeti shumë zemërbutë për një njeri në gjendjen e tij, madje komik, dhe pak të ulët.

Të nesërmen, Sharli shkoi e u ul në stol, nën kioskë. Drita kalonte nëpër kafaz; gjethet e hardhisë vizatonin hijet e tyre mbi rërë, jasemini parfumonte, qielli ishte blu, kantaride gumëzhinin rreth zambakëve në lulëzim, dhe Sharli mbytej si një adoleshent nën valët e turbullta dashurie që ia fryjnë zemrën e pikëlluar.

Në orën shtatë, Berta e vogël, që s’e kishte parë gjithë pasditen, erdhi ta merrte për darkë.

Ai e kishte kokën të mbështetur prapa pas murit, sytë të mbyllur, gojën hapur, dhe mbante në duar një tufë të gjatë flokësh të zinj.

— Babi, eja, pra! — tha ajo.

Dhe, duke kujtuar se ai donte të luante, e shtyu butë. Ai ra përtokë. Kishte vdekur.

Pas tridhjetë e gjashtë orësh, me kërkesën e farmacistit, erdhi me vrap zoti Kanive. E hapi dhe s’gjeti asgjë.

Kur u shit gjithçka, mbetën dymbëdhjetë franga e shtatëdhjetë e pesë centimë, që shërbyen për të paguar udhëtimin e zonjushës Bovari te gjyshja. Gruaja e mirë vdiq po atë vit; meqë xha Ruoi ishte i paralizuar, e mori përsipër një teze. Është e varfër dhe e dërgon, për të fituar bukën, në një fabrikë tjerrjeje pambuku.

Që nga vdekja e Bovarit, tre mjekë kanë ardhur njëri pas tjetrit në Jonvil pa mundur t’ia dalin mbanë, aq shpejt i ka sulmuar zoti Ome. Ka klientë sa s’thuhet; autoritetet e kursejnë dhe opinioni publik e mbron.

Sapo ka marrë kryqin e Legjionit të Nderit.

Shënime

1. „Vëllezërit injorantinë“: nofka përçmuese që mendimtarët e lirë u vinin Vëllezërve të Shkollave të Krishtera, një urdhër fetar që mbante shkolla fillore falas për të varfrit. ↩︎

2. Cho-ca dhe revalentia: produkte ushqyese „shëndeti“ që reklamoheshin shumë nëpër gazeta. Zinxhirët e Pulvermacher-it ishin bateri të vogla elektrike në formë zinxhiri, që mbaheshin mbi trup dhe që pretendohej se shëronin lloj-lloj sëmundjesh. ↩︎

3. Lat. Sta viator: „Ndalu, udhëtar“, fillimi i zakonshëm i mbishkrimeve të varreve; amabilem conjugem calcas: „po shkel mbi një bashkëshorte të dashur“. ↩︎

4. Shpifje e përhapur gjerësisht nga kundërshtarët fetarë të Volterit pas vdekjes së tij më 1778. Flaubert-i e vë këtu në gojën e famullitarit me ironi të qartë. ↩︎