Pjesa e dytë — XII · Zonja Bovari

Ia nisën sërish dashurisë. Shpesh madje, në mes të ditës, Ema i shkruante befas; pastaj, nëpër xhama, i bënte shenjë Zhystenit, i cili, duke zgjidhur shpejt përparësen, fluturonte në La Yshet. Rodolfi vinte; ishte për t’i thënë se ajo mërzitej, se i shoqi ishte i neveritshëm dhe jeta e saj e tmerrshme!

— Mos mund të bëj unë gjë? — thirri ai një ditë, i nervozuar.

— Ah! sikur të doje!…

Ajo ishte ulur përtokë, mes gjunjëve të tij, me flokët e lëshuar, me vështrimin e humbur.

— Çfarë, pra? — bëri Rodolfi.

Ajo psherëtiu.

— Do të shkonim të jetonim gjetiu…, diku…

— Je e çmendur, vërtet! — tha ai duke qeshur. — A është e mundur?

Ajo u kthye te kjo; ai bëri sikur s’kuptonte dhe e ktheu bisedën.

Ajo që ai s’e kuptonte ishte gjithë ky trazim në një gjë kaq të thjeshtë sa dashuria. Ajo kishte një shkak, një arsye, si një ndihmëse për lidhjen e saj.

Kjo dhembshuri, në të vërtetë, rritej çdo ditë e më shumë nën neverinë për burrin. Sa më shumë i jepej njërit, aq më shumë e urrente tjetrin; kurrë Sharli s’i dukej aq i pakëndshëm, me gishta aq katrorë, me mendje aq të rëndë, me sjellje aq të rëndomta, sa pas takimeve të saj me Rodolfin, kur ndodheshin bashkë. Atëherë, ndërsa luante rolin e bashkëshortes e të virtytshmes, ndizej nga mendimi i asaj koke me flokë të zinj që kthehej në një kaçurrel drejt ballit të nxirë nga dielli, i atij trupi njëherësh kaq të fortë e kaq elegant, i atij burri më në fund që kishte kaq shumë përvojë në arsye, kaq shumë vrull në dëshirë! Ishte për të që i limonte thonjtë me kujdesin e një argjendari, dhe që s’kishte kurrë mjaft krem mbi lëkurë, as mjaft paçuli në shami. Ngarkohej me byzylykë, me unaza, me gjerdanë. Kur ai do të vinte, i mbushte me trëndafila dy vazot e mëdha prej xhami blu, dhe e rregullonte dhomën dhe veten si një kurtizane që pret një princ. Shërbyesja duhej të lante pa pushim rrobat; dhe, gjithë ditën, Felisiteja s’luante nga kuzhina, ku Zhysteni i vogël, që shpesh i bënte shoqëri, e shikonte tek punonte.

Me bërryl mbi dërrasën e gjatë ku ajo hekuroste, ai i shikonte me lakmi gjithë ato gjëra grash të shtrira rreth tij: fundet e bazenit, shamitë, jakat dhe pantallonat e brendshme me lidhëse, të gjera në ijë e që ngushtoheshin poshtë.

— Për çfarë shërben kjo? — pyeste djaloshi duke kaluar dorën mbi krinolinë ose mbi kapëset.

— Mos s’ke parë kurrë gjë? — përgjigjej duke qeshur Felisiteja; — sikur pronarja jote, zonja Ome, të mos mbante të tilla.

— Ah, po! zonja Ome!

Dhe shtonte me ton të menduar:

— Mos është zonjë si Zonja?

Por Felisitesë i mbaronte durimi kur e shihte të vërtitej kështu rreth saj. Ishte gjashtë vjet më e madhe, dhe Teodori, shërbëtori i zotit Gijomen, kishte nisur t’i vinte rrotull.

— Lërmë rehat! — thoshte ajo duke zhvendosur enën e kollës. — Shko më mirë shtyp bajame; gjithmonë po rrëmon nga ana e grave; prit të të dalë mjekra para se të përzihesh në këto punë, kalama i keq.

— Hajde, mos u zemëroni, tani po jua pastroj këpucët e saj.

Dhe menjëherë merrte mbi parvazin e oxhakut këpucët e Emës, krejt të lyera me baltë — balta e takimeve — që shkërmoqej si pluhur nën gishtat e tij, dhe që ai e shikonte të ngjitej ngadalë në një rreze dielli.

— Sa frikë ke mos i prish! — thoshte kuzhinierja, që s’bënte aq naze kur i pastronte vetë, sepse Zonja, sapo pëlhura s’ishte më e freskët, ia linte asaj.

Ema kishte një mori të tilla në dollap, dhe i harxhonte njërën pas tjetrës, pa i lejuar vetes kurrë Sharli as vërejtjen më të vogël.

Kështu ai pagoi treqind franga për një këmbë druri që ajo e gjykoi të përshtatshme t’ia dhuronte Ipolitit. Kërcuri ishte i veshur me tapë, dhe kishte nyja me susta, një mekanizëm i ndërlikuar i mbuluar me një pantallonë të zezë, që mbaronte me një çizme të llakuar. Por Ipoliti, duke mos guxuar ta përdorte çdo ditë një këmbë kaq të bukur, iu lut zonjës Bovari t’i siguronte një tjetër më të rehatshme. Mjeku, natyrisht, i bëri prapë shpenzimet e kësaj blerjeje.

Kështu djali i stallës, pak nga pak, e rifilloi punën. E shihnin si dikur të përshkonte fshatin, dhe kur Sharli dëgjonte që larg, mbi kalldrëm, zhurmën e thatë të shkopit të tij, merrte shpejt një rrugë tjetër.

Ishte zoti Lëro, tregtari, që e kishte marrë përsipër porosinë; kjo i dha rastin të shkonte shpesh tek Ema. Bisedonte me të për mallrat e reja nga Parisi, për një mijë kuriozitete grash, tregohej shumë i gatshëm dhe s’kërkonte kurrë para. Ema e linte veten në këtë lehtësi për të plotësuar të gjitha tekat. Kështu, deshi të kishte, për t’ia dhuruar Rodolfit, një kamxhik shumë të bukur që ndodhej në Ruan në një dyqan çadrash. Zoti Lëro, javën tjetër, ia vuri mbi tryezë.

Por të nesërmen u paraqit tek ajo me një faturë prej dyqind e shtatëdhjetë frangash, pa llogaritur centimat. Ema u zu ngushtë: të gjithë sirtarët e tryezës së shkrimit ishin bosh; i detyroheshin Lestibuduasë më shumë se pesëmbëdhjetë ditë, shërbyeses dy tremujorë, shumë gjëra të tjera, dhe Bovari priste me padurim dërgesën e zotit Dërozërè, që e kishte zakon ta paguante çdo vit nga dita e Shën Pjetrit.

Në fillim ia doli ta largonte Lëroin; më në fund atij i mbaroi durimi; e ndiqnin kreditorët, kapitalet i kishte jashtë, dhe po të mos i kthehej ndonjë pjesë, do të detyrohej t’i merrte prapë të gjitha mallrat që kishte ajo.

— Eh! merrini! — tha Ema.

— Oh! po bëja shaka! — ia ktheu ai. — Vetëm për kamxhikun më vjen keq. Për besë! do t’ia kërkoj Zotërisë.

— Jo! jo! — bëri ajo.

„Ah! të kapa!“ — mendoi Lëroi.

Dhe, i sigurt për zbulimin e tij, doli duke përsëritur me gjysmë zëri e me fishkëllimën e tij të zakonshme:

— Mirë! do ta shohim! do ta shohim!

Ajo po mendonte si të dilte nga kjo, kur kuzhinierja hyri dhe la mbi oxhak një rrotull të vogël letre blu, nga ana e zotit Dërozërè. Ema u hodh mbi të, e hapi. Kishte pesëmbëdhjetë napolonë.¹ Ishte llogaria. Dëgjoi Sharlin në shkallë; e hodhi arin në fund të sirtarit dhe mori çelësin.

Pas tri ditësh, Lëroi u shfaq përsëri.

— Kam një marrëveshje për t’ju propozuar, — tha; — po të donit, në vend të shumës së rënë dakord, të merrnit…

— Ja ku është, — bëri ajo, duke i vënë në dorë katërmbëdhjetë napolonë.

Tregtari u shtang. Atëherë, për të fshehur zhgënjimin, u derdh në falje dhe në oferta shërbimesh që Ema i refuzoi të gjitha; pastaj ndenji disa minuta duke prekur në xhepin e përparëses dy monedhat pesë frangëshe që ai ia kishte kthyer. I premtonte vetes të kursente, që t’ia kthente më vonë…

„Ah, ç’e do! — mendoi ajo, — s’do ta kujtojë më.“

Përveç kamxhikut me dorezë argjendi të praruar, Rodolfi kishte marrë një vulë me këtë moto: Amor nel cor;² për më tepër, një shall për ta bërë si mbulesë qafe, dhe më në fund një kuti purosh krejt njësoj si ajo e Vikontit, që Sharli e kishte gjetur dikur në rrugë dhe që Ema e ruante. Megjithatë këto dhurata e poshtëronin. Disa i refuzoi; ajo nguli këmbë, dhe Rodolfi përfundoi duke u bindur, duke e gjetur tirane e tepër pushtuese.

Pastaj ajo kishte ide të çuditshme:

— Kur të bjerë mesnata, — thoshte, — do të mendosh për mua!

Dhe, po të pranonte se s’kishte menduar, vinin qortime pa fund, që mbaronin gjithmonë me fjalën e përjetshme:

— Më do?

— Po, të dua! — përgjigjej ai.

— Shumë?

— Sigurisht!

— S’ke dashur të tjera, apo jo?

— Mos kujton se më more të virgjër? — thërriste ai duke qeshur.

Ema qante, dhe ai përpiqej ta ngushëllonte, duke i zbukuruar betimet me lojëra fjalësh.

— Oh! sepse të dua! — vazhdonte ajo, — të dua aq sa s’mund të bëj pa ty, a e di? Ndonjëherë më merr malli të të shoh dhe më shqyejnë të gjitha zemërimet e dashurisë. Pyes veten: „Ku është? Mos u flet grave të tjera? Ato i buzëqeshin, ai afrohet…“ Oh! jo, apo jo, asnjë s’të pëlqen? Ka më të bukura; por unë di të dua më mirë! Jam shërbëtorja dhe konkubina jote! Ti je mbreti im, idhulli im! je i mirë! je i bukur! je i zgjuar! je i fortë!

I kishte dëgjuar aq herë këto gjëra, sa s’kishin më për të asgjë origjinale. Ema u ngjante të gjitha dashnoreve; dhe hijeshia e së resë, duke rënë pak nga pak si një rrobë, linte të dukej lakuriq monotonia e përjetshme e pasionit, që ka gjithmonë të njëjtat forma dhe të njëjtën gjuhë. Ai nuk e dallonte, ky njeri kaq i regjur, ndryshimin e ndjenjave nën njëjtësinë e shprehjeve. Ngaqë buzë të shthurura ose të shitura i kishin pëshpëritur fjali të ngjashme, ai besonte vetëm pak në çiltërsinë e këtyre; duhej t’u hiqje diçka, mendonte, se fjalët e tepruara fshehin dashuri të vogla; sikur plotësia e shpirtit të mos derdhej ndonjëherë nëpër metaforat më të zbrazëta, meqë askush, kurrë, s’mund të japë masën e saktë të nevojave të tij, as të ideve, as të dhimbjeve, dhe fjala njerëzore është si një kazan i plasaritur ku rrahim melodi për të vallëzuar arinjtë, kur do të donim të prekim yjet.

Por, me atë epërsi kritike që i përket atij që, në çdo lidhje, rri prapa, Rodolfi pa në këtë dashuri kënaqësi të tjera për të shfrytëzuar. E gjykoi çdo turp të bezdisshëm. E trajtoi pa ceremoni. E bëri diçka të epshme e të korruptuar. Ishte një lloj lidhjeje idiote, plot admirim për të, plot epshe për të, një lumturi që e mpinte; dhe shpirti i saj zhytej në këtë dehje dhe mbytej aty, i rrudhur, si duka i Klarensit në fuçinë e tij me malvazi.³

Vetëm nga efekti i zakoneve të saj të dashurisë, zonja Bovari ndryshoi sjellje. Vështrimet iu bënë më të guximshme, fjalët më të lira; madje pati pahijshmërinë të shëtiste me zotin Rodolf me një cigare në gojë, si për të sfiduar botën; më në fund, ata që dyshonin ende pushuan së dyshuari kur e panë një ditë të zbriste nga Dallëndyshja, me trupin të shtrënguar në një jelek, si burrat; dhe zonja Bovari nënë, që pas një skene të tmerrshme me të shoqin kishte ardhur të strehohej te i biri, nuk qe qytetarja më pak e skandalizuar. Shumë gjëra të tjera s’i pëlqyen: së pari, Sharli s’i kishte dëgjuar këshillat e saj për ndalimin e romaneve; pastaj, s’i pëlqente stili i shtëpisë; i lejoi vetes vërejtje, dhe u zemëruan, sidomos një herë, për Felisitenë.

Zonja Bovari nënë, një mbrëmë më parë, duke kaluar nëpër korridor, e kishte zënë në shoqërinë e një burri, një burri me mjekër të murme si rrip, rreth të dyzetave, i cili, në zhurmën e hapave të saj, kishte ikur shpejt nga kuzhina. Atëherë Ema nisi të qeshte; por zonja e mirë u nxeh, duke deklaruar se, po të mos talleshe me moralin, duhej mbikëqyrur ai i shërbëtorëve.

— Nga ç’botë jeni? — tha nusja, me një vështrim aq të paturpshëm, sa zonja Bovari e pyeti nëse mos po mbronte çështjen e vet.

— Dilni jashtë! — bëri gruaja e re, duke u ngritur me një të hedhur.

— Ema!… mama!… — thërriste Sharli për t’i pajtuar.

Por ato kishin ikur që të dyja në tërbimin e tyre. Ema përplaste këmbët duke përsëritur:

— Ah! ç’edukatë! ç’fshatare!

Ai vrapoi te nëna; ajo kishte dalë nga mendtë, belbëzonte:

— Është e paturpshme! mendjelehtë! më keq, ndoshta!

Dhe donte të ikte menjëherë, po të mos vinte tjetra t’i kërkonte falje. Sharli u kthye pra te e shoqja dhe iu lut të lëshonte pe; ra në gjunjë; ajo përfundoi duke u përgjigjur:

— Mirë! po shkoj.

Në të vërtetë, i zgjati dorën vjehrrës me një dinjitet markeze, duke i thënë:

— Më falni, zonjë.

Pastaj, kur u ngjit në dhomë, Ema u hodh barkas mbi shtrat dhe qau aty si një fëmijë, me kokën të futur në jastëk.

Ishin marrë vesh, ajo dhe Rodolfi, që në rast të ndonjë ngjarjeje të jashtëzakonshme, ajo do të lidhte pas grilës një copë të vogël letre të bardhë, që, nëse ai ndodhej rastësisht në Jonvil, të vinte me vrap në rrugicën pas shtëpisë. Ema bëri shenjën; priste prej tre çerekësh ore, kur befas pa Rodolfin në qoshe të tregut. U tundua ta hapte dritaren, ta thërriste; por ai ishte zhdukur tashmë. Ra sërish e dëshpëruar.

Shpejt megjithatë iu duk se dikush ecte në trotuar. Ishte ai, pa dyshim; zbriti shkallët, kaloi oborrin. Ishte aty, jashtë. Iu hodh në krahë.

— Kujdes, pra, — tha ai.

— Ah! sikur ta dije! — vazhdoi ajo.

Dhe nisi t’i tregonte gjithçka, me nxitim, pa lidhje, duke i zmadhuar ngjarjet, duke shpikur disa, dhe duke shpërndarë aq shumë kllapa, sa ai s’kuptonte asgjë.

— Hajde, engjëlli im i shkretë, guxim, ngushëllohu, durim!

— Por ja katër vjet që duroj e vuaj!… Një dashuri si e jona duhej rrëfyer para faqes së qiellit! Po më torturojnë. S’duroj më! Më shpëto!

Shtrëngohej pas Rodolfit. Sytë e saj, plot lot, shkëlqenin si flakë nën ujë; gjoksi i merrte frymë me të shtyra të shpejta; kurrë s’e kishte dashur aq shumë; aq sa humbi mendjen dhe i tha:

— Ç’duhet bërë? ç’do?

— Më merr me vete! — thirri ajo. — Më rrëmbe!… Oh! të lutem!

Dhe iu hodh mbi gojë, si për të kapur aty pëlqimin e papritur që dilte prej saj në një puthje.

— Po… — vazhdoi Rodolfi.

— Çfarë?

— Po vajza jote?

Ajo u mendua disa minuta, pastaj u përgjigj:

— Do ta marrim, s’ka gjë!

„Ç’grua!“ — tha me vete ai, duke e parë tek largohej.

Sepse ajo sapo kishte ikur në kopsht. E thërrisnin.

Plaka Bovari, ditët në vijim, u habit shumë nga shndërrimi i nuses. Në të vërtetë, Ema u tregua më e bindur, madje e çoi nderimin deri sa i kërkoi një recetë për të vënë turshi tranguj.

A ishte për t’i mashtruar më mirë që të dy? apo donte, me njëfarë stoicizmi epshor, ta ndiente më thellë hidhërimin e gjërave që do të braktiste? Por ajo s’i kushtonte vëmendje kësaj, përkundrazi; jetonte si e humbur në shijimin e parakohshëm të lumturisë së saj të afërt. Me Rodolfin kjo ishte një temë e përjetshme bisede. Mbështetej mbi supin e tij, pëshpëriste:

— Hë! kur të jemi në karrocën e postës!… E mendon? A është e mundur? Më duket se në çastin kur ta ndiej karrocën të niset, do të jetë sikur të ngjiteshim me balonë, sikur të niseshim drejt reve. E di që po i numëroj ditët?… Po ti?

Kurrë zonja Bovari s’qe aq e bukur sa në këtë kohë; kishte atë bukuri të papërcaktueshme që vjen nga gëzimi, nga entuziazmi, nga suksesi, dhe që s’është veçse harmonia e natyrës me rrethanat. Lakmitë e saj, hidhërimet, përvoja e kënaqësisë dhe iluzionet e saj gjithmonë të reja, ashtu si plehu, shiu, erërat dhe dielli me lulet, e kishin zhvilluar shkallë-shkallë, dhe ajo më në fund po çelej në plotësinë e natyrës së saj. Qepallat dukeshin të gdhendura enkas për vështrimet e saj të gjata të dashuruara ku humbiste bebëza, ndërsa një frymë e fortë ia hapte flegrat e holla dhe ia ngrinte cepin e mishtë të buzëve, që në dritë e hijezonte pak push i zi. Do të thoje se një artist i shkathët në korruptime ia kishte vendosur në zverk dredhën e flokëve: ata mbështilleshin në një masë të rëndë, shkujdesur, sipas rastësive të tradhtisë, që ia zgjidhte çdo ditë. Zëri i saj merrte tani përkulje më të buta, po ashtu edhe trupi; diçka e hollë që të depërtonte dilte madje nga palët e fustanit dhe nga harku i këmbës. Sharli, si në kohët e para të martesës, e gjente të shijshme dhe krejt të papërballueshme.

Kur kthehej në mes të natës, s’guxonte ta zgjonte. Kandili prej porcelani rrumbullakonte në tavan një dritë që dridhej, dhe perdet e mbyllura të djepit të vogël bënin si një kasolle të bardhë që fryhej në hije, pranë shtratit. Sharli i shikonte. I dukej se dëgjonte frymëmarrjen e lehtë të fëmijës. Tani do të rritej; çdo stinë, shpejt, do të sillte një përparim. E shihte që tani duke u kthyer nga shkolla në muzg, krejt e qeshur, me bluzën e njollosur me bojë, me shportën në krah; pastaj do të duhej ta vinin në konvikt, do të kushtonte shumë; si t’ia bënin? Atëherë mendohej. Mendonte të merrte me qira një fermë të vogël aty pranë, që do ta mbikëqyrte vetë, çdo mëngjes, kur të shkonte te të sëmurët. Do t’ia kursente të ardhurat, do t’i vinte në arkën e kursimeve; pastaj do të blinte aksione, diku, ku të ishte; veç kësaj, klientët do të shtoheshin; mbështetej te kjo, sepse donte që Berta të edukohej mirë, të kishte talente, të mësonte pianon. Ah! sa e bukur do të ishte më vonë, në pesëmbëdhjetë vjeç, kur, duke i ngjarë së ëmës, do të mbante si ajo, në verë, kapela të mëdha kashte! Që larg do t’i merrnin për dy motra. E përfytyronte duke punuar në mbrëmje pranë tyre, nën dritën e llambës; do t’i qëndiste pantofla; do të merrej me shtëpinë; do ta mbushte gjithë shtëpinë me hijeshinë dhe gëzimin e saj. Më në fund, do të mendonin për t’i gjetur fat: do t’i gjenin ndonjë djalë të mirë me zanat të sigurt; ai do ta bënte të lumtur; kjo do të zgjaste përgjithmonë.

Ema s’flinte, bënte sikur flinte; dhe, ndërsa ai përgjumej pranë saj, ajo zgjohej në ëndrra të tjera.

Me galopin e katër kuajve, prej tetë ditësh po e çonin drejt një vendi të ri, prej nga s’do të ktheheshin më. Shkonin, shkonin, me krahë të ngatërruar, pa folur. Shpesh, nga maja e një mali, shihnin befas ndonjë qytet të mrekullueshëm me kupola, ura, anije, pyje limonësh dhe katedrale prej mermeri të bardhë, kambanoret e mprehta të të cilave kishin fole lejlekësh. Ecej me hap të ngadaltë, për shkak të pllakave të mëdha, dhe përtokë kishte tufa lulesh që t’i ofronin gra të veshura me korse të kuqe. Dëgjoheshin kambana që binin, mushka që hingëllinin, bashkë me murmuritjen e kitarave dhe zhurmën e shatërvanëve, avulli i të cilëve, duke fluturuar, freskonte grumbuj frutash të vendosura në piramidë në këmbët e statujave të zbehta, që buzëqeshnin nën curqet e ujit. E pastaj mbërrinin, një mbrëmje, në një fshat peshkatarësh, ku rrjeta të murme thaheshin në erë përgjatë shkëmbit e kasolleve. Atje do të ndaleshin për të jetuar; do të banonin në një shtëpi të ulët me çati të sheshtë, në hijen e një palme, në fund të një gjiri, buzë detit. Do të shëtisnin me gondolë, do të lëkundeshin në shtrat të varur; dhe jeta e tyre do të ishte e lehtë e e gjerë si rrobat e tyre të mëndafshta, krejt e ngrohtë e me yje si netët e ëmbla që do të sodisnin. Megjithatë, mbi pafundësinë e kësaj të ardhmeje që e bënte të shfaqej para vetes, s’dilte asgjë e veçantë; ditët, të gjitha të mrekullueshme, i ngjanin njëra-tjetrës si valët; dhe e gjitha lëkundej në horizont, e pafund, harmonike, kaltëroshe dhe e mbuluar me diell. Por fëmija nisi të kollitej në djep, ose Bovari gërhiste më fort, dhe Ema e zinte gjumi vetëm në mëngjes, kur agimi zbardhte xhamat dhe Zhysteni i vogël, në shesh, po hapte kanatat e farmacisë.

Kishte thirrur zotin Lëro dhe i kishte thënë:

— Do të më duhej një mantel, një mantel i madh, me jakë të gjatë, me astar.

— Po shkoni në udhëtim? — pyeti ai.

— Jo! por…, s’ka rëndësi, mbështetem te ju, apo jo? dhe shpejt!

Ai u përkul.

— Do të më duhej edhe, — vazhdoi ajo, — një arkë…, jo shumë e rëndë…, e përshtatshme.

— Po, po, e kuptoj, rreth nëntëdhjetë e dy centimetra me pesëdhjetë, si i bëjnë tani.

— Me një çantë nate.

„Me siguri, — mendoi Lëroi, — këtu poshtë fshihet ndonjë rrëmujë.“

— Dhe ja, — tha zonja Bovari duke nxjerrë orën nga brezi, — merreni këtë; do të paguheni prej saj.

Por tregtari thirri se ajo gabonte; ata e njihnin njëri-tjetrin; mos dyshonte ai për të? Ç’fëmijëri! Ajo nguli këmbë megjithatë që ai të merrte të paktën zinxhirin, dhe Lëroi e kishte futur tashmë në xhep e po ikte, kur ajo e thirri prapë.

— Do t’i lini të gjitha në dyqanin tuaj. Sa për mantelin, — bëri sikur po mendohej, — as atë mos e sillni; vetëm do të më jepni adresën e punëtorit dhe do ta lajmëroni që ta mbajë në dispozicionin tim.

Do të iknin muajin tjetër. Ajo do të nisej nga Jonvili si për të bërë pazar në Ruan. Rodolfi do t’i kishte rezervuar vendet, do të kishte marrë pasaporta, madje do t’i kishte shkruar Parisit, që të kishin karrocën e postës të tërën deri në Marsejë, ku do të blinin një karrocë dhe që andej do të vazhdonin pa u ndalur, nëpër rrugën e Gjenovës. Ajo do të kishte kujdes t’i dërgonte bagazhet te Lëroi, që do të çoheshin drejt e te Dallëndyshja, në mënyrë që askush të mos dyshonte; dhe në gjithë këtë s’bëhej kurrë fjalë për fëmijën e saj. Rodolfi shmangej të fliste për të; ndoshta ajo s’mendonte për të.

Ai deshi të kishte edhe dy javë përpara, për të përfunduar disa masa; pastaj, pas tetë ditësh, kërkoi edhe pesëmbëdhjetë të tjera; pastaj tha se ishte i sëmurë; pas kësaj bëri një udhëtim; muaji gusht kaloi, dhe, pas gjithë këtyre vonesave, vendosën që do të ishte pa kthim më 4 shtator, një të hënë.

Më në fund erdhi e shtuna, dy ditë më parë.

Rodolfi erdhi në mbrëmje, më herët se zakonisht.

— Është gati gjithçka? — e pyeti ajo.

— Po.

Atëherë bënë xhiron e një leheje dhe shkuan e u ulën pranë tarracës, mbi buzën e murit.

— Je i trishtuar, — tha Ema.

— Jo, pse?

E megjithatë e shikonte në mënyrë të çuditshme, me butësi.

— Mos është se po ikën? — vazhdoi ajo, — se po i lë dashuritë e tua, jetën tënde? Ah! e kuptoj… Por unë s’kam asgjë në botë! ti je gjithçka për mua. Prandaj edhe unë do të jem gjithçka për ty, do të të jem familje, atdhe; do të kujdesem për ty, do të të dua.

— Sa e mrekullueshme që je! — tha ai duke e marrë në krahë.

— Vërtet? — bëri ajo me një të qeshur epshi. — Më do? Betohu, pra!

— Nëse të dua! nëse të dua! po unë të adhuroj, dashuria ime!

Hëna, krejt e rrumbullakët dhe ngjyrë purpuri, po ngrihej buzë tokës, në fund të livadhit. Ngjitej shpejt mes degëve të plepave, që e fshihnin vende-vende si një perde e zezë e shpuar. Pastaj u shfaq, verbuese nga bardhësia, në qiellin bosh që ndriçonte; dhe atëherë, duke u ngadalësuar, la të binte mbi lumë një njollë të madhe, që bënte një pafundësi yjesh; dhe ajo dritë argjendi dukej sikur përdridhej deri në fund, si një gjarpër pa kokë i mbuluar me luspa të ndritshme. I ngjante gjithashtu ndonjë shandani përbindësh, prej nga rridhnin gjatë gjithë tij pika diamanti të shkrirë. Nata e ëmbël shtrihej rreth tyre; shtresa hijesh mbushnin gjethnajat. Ema, me sy gjysmë të mbyllur, thithte me psherëtima të mëdha erën e freskët që frynte. Nuk flisnin, aq të humbur ishin në vërshimin e ëndërrimit të tyre. Dhembshuria e ditëve të dikurshme u kthehej në zemër, e bollshme dhe e heshtur si lumi që rridhte, me po aq butësi sa sillte aroma e jaseminëve, dhe hidhte në kujtimin e tyre hije më të pamasa dhe më melankolike se ato të shelgjeve të palëvizshëm që zgjateshin mbi bar. Shpesh ndonjë kafshë nate, iriq a nuselalë, duke dalë për gjah, trazonte gjethet, ose dëgjohej herë-herë një pjeshkë e pjekur që binte vetë nga pema pas murit.

— Ah! ç’natë e bukur! — tha Rodolfi.

— Do të kemi edhe të tjera! — vazhdoi Ema.

Dhe, si të fliste me vete:

— Po, do të jetë bukur të udhëtosh… Pse, megjithatë, e kam zemrën të trishtuar? Mos është frika nga e panjohura…, efekti i zakoneve që lë…, apo më mirë…? Jo, është tepria e lumturisë! Sa e dobët që jam, apo jo? Më fal!

— Ka ende kohë! — thirri ai. — Mendohu, ndoshta do të pendohesh.

— Kurrë! — bëri ajo me vrull.

Dhe, duke iu afruar:

— Ç’fatkeqësi, pra, mund të më ndodhë? S’ka shkretëtirë, s’ka humnerë as oqean që s’do ta kapërceja me ty. Sa më shumë të jetojmë bashkë, do të jetë si një përqafim çdo ditë më i ngushtë, më i plotë! S’do të kemi asgjë që të na trazojë, asnjë hall, asnjë pengesë! Do të jemi vetëm, krejt për njëri-tjetrin, përjetësisht… Fol, pra, përgjigjmu.

Ai përgjigjej në intervale të rregullta: „Po… po!…“ Ajo i kishte kaluar duart nëpër flokë dhe përsëriste me një zë fëminor, pavarësisht nga lotët e mëdhenj që i rridhnin:

— Rodolf! Rodolf!… Ah! Rodolf, Rodolfi im i vogël i dashur!

Ra mesnata.

— Mesnata! — tha ajo. — Hajde, është nesër! edhe një ditë!

Ai u ngrit të ikte; dhe, sikur ky gjest që bëri të ishte shenja e arratisë së tyre, Ema, befas, duke marrë një pamje të gëzuar:

— I ke pasaportat?

— Po.

— S’harron gjë?

— Jo.

— Je i sigurt?

— Sigurisht.

— Është në hotelin e Provancës, apo jo, që do të më presësh?… në mesditë?

Ai bëri një shenjë me kokë.

— Nesër, pra! — tha Ema në një përkëdhelje të fundit.

Dhe e pa tek largohej.

Ai s’kthehej. Ajo vrapoi pas tij dhe, duke u përkulur buzë ujit mes shkurreve:

— Nesër! — thirri.

Ai ishte tashmë në anën tjetër të lumit dhe ecte shpejt nëpër livadh.

Pas disa minutash, Rodolfi u ndal; dhe, kur e pa me rrobën e saj të bardhë që po zhdukej pak nga pak në hije si një fantazmë, e zuri një rrahje e tillë zemre, sa u mbështet pas një peme që të mos binte.

— Ç’idiot që jam! — bëri ai, duke sharë tmerrësisht. — S’ka rëndësi, ishte një dashnore e bukur!

Dhe menjëherë bukuria e Emës, me gjithë kënaqësitë e kësaj dashurie, iu shfaqën përsëri. Në fillim u prek, pastaj u revoltua kundër saj.

— Sepse në fund të fundit, — thërriste ai duke bërë gjeste, — s’mund të shpërngulem nga vendi im, të marr përsipër barrën e një fëmije.

Ia thoshte vetes këto gjëra që të forcohej edhe më shumë.

— E pastaj, telashet, shpenzimet… Ah! jo, jo, një mijë herë jo! do të kishte qenë tepër budallallëk!

Shënime

1. Napoloni: monedhë ari prej njëzet frangash. Pesëmbëdhjetë napolonë janë, pra, treqind franga, të ardhurat e Sharlit nga një klient i vetëm për gjithë vitin. ↩︎

2. Ital. „dashuri në zemër“. ↩︎

3. Sipas gojëdhënës, duka i Klarensit, vëllai i mbretit Eduard IV të Anglisë, i dënuar me vdekje më 1478, u mbyt me kërkesën e tij në një fuçi me malvazi, një verë e ëmbël greke. ↩︎