Pjesa e tretë — I · Zonja Bovari

Zoti Leon, ndërsa studionte drejtësinë, kishte shkuar mjaft shpesh në Chaumière,¹ ku madje kishte pasur suksese shumë të bukura me vajzat punëtore, që i gjenin pamje fisnike. Ishte më i sjellshmi i studentëve: nuk i mbante flokët as tepër të gjatë, as tepër të shkurtër, nuk i hante më 1 të muajit paratë e tremujorit dhe ishte në marrëdhënie të mira me profesorët. Sa për teprime, ishte ruajtur gjithmonë prej tyre, po aq nga frika sa nga delikatesa.

Shpesh, kur rrinte e lexonte në dhomë, ose ulur në mbrëmje nën bliret e Luksemburgut, e linte Kodin t’i binte përtokë, dhe i kthehej kujtimi i Emës. Por pak nga pak kjo ndjenjë u dobësua, dhe lakmi të tjera u grumbulluan sipër saj, megjithëse ajo vazhdonte të jetonte përmes tyre; sepse Leon s’e humbiste krejt shpresën, dhe për të kishte si një premtim të pasigurt që lëkundej në të ardhmen, si një frut i artë i varur në ndonjë gjethnajë të përrallshme.

Pastaj, kur e pa sërish pas tri vjetësh mungesë, pasioni iu zgjua. Duhej, mendoi ai, të vendoste më në fund ta donte për vete. Veç kësaj, ndrojtja i ishte konsumuar në shoqëritë gazmore, dhe kthehej në provincë duke përbuzur gjithçka që s’e shkelte me këpucë të llakuara asfaltin e bulevardit. Pranë një parizianeje me dantella, në sallonin e ndonjë doktori të shquar, personazh me dekorata e me karrocë, nëpunësi i shkretë, pa dyshim, do të ishte dridhur si fëmijë; por këtu, në Ruan, në port, para gruas së këtij mjeku të vogël, ndihej i lirshëm, i sigurt që përpara se do ta verbonte. Siguria varet nga mjediset ku vendoset: s’flet njësoj në katin e parë si në të katërtin, dhe gruaja e pasur duket se ka rreth vetes, për t’ia ruajtur virtytin, të gjitha kartëmonedhat e saj, si një parzmore, në astarin e korsesë.

Kur i la zotin dhe zonjën Bovari një mbrëmë më parë, Leon i kishte ndjekur nga larg nëpër rrugë; pastaj, kur i pa të ndaleshin te Kryqi i Kuq, ishte kthyer dhe e kishte kaluar gjithë natën duke menduar një plan.

Të nesërmen, pra, rreth orës pesë, hyri në kuzhinën e hanit, me fytin të shtrënguar, me faqe të zbehta, dhe me atë vendosmëri të frikacakëve që s’e ndal asgjë.

— Zotëria nuk është këtu, — u përgjigj një shërbëtor.

Kjo iu duk shenjë e mirë. U ngjit.

Ajo nuk u turbullua kur e pa; përkundrazi, i kërkoi ndjesë që kishte harruar t’i thoshte ku kishin zbritur.

— Oh! e mora me mend, — vazhdoi Leon.

— Si?

Ai pretendoi se e kishte udhëhequr drejt saj, rastësisht, një instinkt. Ajo nisi të buzëqeshte, dhe menjëherë, për ta ndrequr marrëzinë, Leon tregoi se e kishte kaluar mëngjesin duke e kërkuar njërin pas tjetrit në të gjitha hotelet e qytetit.

— Vendosët, pra, të rrini? — shtoi ai.

— Po, — tha ajo, — dhe gabova. S’duhet të mësohesh me kënaqësi të pamundura, kur ke rreth vetes një mijë detyrime…

— Oh! e përfytyroj…

— Eh! jo, sepse ju s’jeni grua.

Por edhe burrat kishin hidhërimet e tyre, dhe biseda nisi me disa mendime filozofike. Ema u zgjat shumë për mjerimin e dashurive tokësore dhe për vetminë e përjetshme ku zemra mbetet e varrosur.

Për t’u dukur, ose nga një imitim naiv i asaj melankolie që ngjallte të tijën, djali i ri deklaroi se ishte mërzitur jashtëzakonisht gjatë gjithë kohës së studimeve. Procedura e acaronte, thirrje të tjera e tërhiqnin, dhe e ëma s’pushonte së munduari në çdo letër. Sepse e saktësonin gjithnjë e më shumë shkaqet e dhimbjes së tyre, dhe secili, ndërsa fliste, ndizej pak në këtë rrëfim gradual. Por ndonjëherë ndaleshin para shpalosjes së plotë të mendimit, dhe atëherë kërkonin të gjenin një fjali që megjithatë ta shprehte. Ajo s’e rrëfeu pasionin e saj për një tjetër; ai s’tha se e kishte harruar.

Ndoshta ai s’i kujtonte më darkat pas ballove, me vajzat e maskuara; dhe ajo pa dyshim s’i kujtonte takimet e dikurshme, kur vraponte në mëngjes nëpër bar drejt kështjellës së dashnorit. Zhurmat e qytetit mezi arrinin deri te ata; dhe dhoma dukej e vogël, enkas për ta ngushtuar edhe më shumë vetminë e tyre. Ema, me një rrobë mëngjesi prej bazeni, e mbështeste topuzin pas mbështetëses së kolltukut të vjetër; letra e verdhë e murit bënte si një sfond të artë pas saj; dhe koka e saj e zbuluar përsëritej në pasqyrë me vijën e bardhë në mes dhe me majat e veshëve që dilnin nën flokët e lëmuar.

— Por më falni, — tha ajo, — gaboj! po ju mërzit me ankesat e mia të përjetshme!

— Jo, kurrë! kurrë!

— Sikur ta dinit, — vazhdoi ajo, duke ngritur drejt tavanit sytë e saj të bukur ku rrokullisej një lot, — gjithçka që kisha ëndërruar!

— Po unë, pra! Oh! sa kam vuajtur! Shpesh dilja, ikja, zvarritesha përgjatë bregut të lumit, duke u turbulluar nga zhurma e turmës pa mundur ta largoja mendimin fiks që më ndiqte. Në bulevard, te një shitës gravurash, ka një gravurë italiane që paraqet një Muzë. Është e veshur me një tunikë dhe shikon hënën, me lule mosmëharro mbi flokët e lëshuar. Diçka pa pushim më shtynte atje; kam ndenjur aty orë të tëra.

Pastaj, me zë që i dridhej:

— Ju ngjante pak.

Zonja Bovari ktheu kokën, që ai të mos e shihte mbi buzët e saj buzëqeshjen e papërmbajtshme që ndiente se po i ngjitej.

— Shpesh, — vazhdoi ai, — ju shkruaja letra që pastaj i grisja.

Ajo s’përgjigjej. Ai vazhdoi:

— Ndonjëherë përfytyroja që një rastësi do t’ju sillte. M’u duk se ju njoha në qoshe të rrugëve; dhe vrapoja pas të gjitha karrocave ku në derë valëvitej një shall, një vello si e juaja…

Ajo dukej e vendosur ta linte të fliste pa e ndërprerë. Duke kryqëzuar krahët dhe duke ulur fytyrën, shikonte fjongon e pantoflave, dhe bënte në satenin e tyre lëvizje të vogla, herë pas here, me gishtat e këmbës.

Megjithatë, psherëtiu:

— Më e mjera, apo jo, është të tërheqësh zvarrë, si unë, një jetë të padobishme? Sikur dhimbjet tona t’i shërbenin dikujt, do të ngushëlloheshim me mendimin e sakrificës!

Ai nisi të lavdëronte virtytin, detyrën dhe flijimet e heshtura, duke pasur vetë një nevojë të pabesueshme për përkushtim që s’mund ta ngopte.

— Do të më pëlqente shumë, — tha ajo, — të isha murgeshë spitali.

— Mjerisht! — ia ktheu ai, — burrat s’i kanë këto misione të shenjta, dhe s’shoh askund ndonjë zanat…, përveç ndoshta atij të mjekut…

Me një ngritje të lehtë supesh, Ema e ndërpreu për t’u ankuar për sëmundjen ku për pak sa s’kishte vdekur; ç’dëm! tani s’do të vuante më. Leon menjëherë i pati zili qetësisë së varrit, madje një mbrëmje kishte shkruar testamentin, duke porositur që ta varrosnin në atë mbulesë të bukur këmbësh, me shirita kadifeje, që e kishte prej saj; sepse kështu do të kishin dashur të ishin, që të dy, duke krijuar një ideal mbi të cilin tani përshtatnin jetën e tyre të kaluar. Veç kësaj, fjala është një makinë petëzimi që i zgjat gjithmonë ndjenjat.

Por për këtë shpikje të mbulesës:

— Pse, pra? — pyeti ajo.

— Pse?

Ai ngurroi.

— Sepse ju kam dashur shumë!

Dhe, duke e duartrokitur veten që e kishte kapërcyer vështirësinë, Leon i përgjoi fytyrën me bisht të syrit.

Qe si qielli, kur një shkulm ere i dëbon retë. Grumbulli i mendimeve të trishta që i errësonin dukej se u tërhoq nga sytë e saj blu; gjithë fytyra iu ndriçua.

Ai priste. Më në fund ajo u përgjigj:

— Gjithmonë e kisha dyshuar…

Atëherë i treguan njëri-tjetrit ngjarjet e vogla të asaj jete të largët, kënaqësitë dhe melankolitë e së cilës sapo i kishin përmbledhur me një fjalë të vetme. Ai kujtonte kioskën me kulpra, fustanet që kishte veshur ajo, mobiljet e dhomës së saj, gjithë shtëpinë e saj.

— Po kaktuset tona të shkreta, ku janë?

— I vrau të ftohtit këtë dimër.

— Ah! sa kam menduar për ta, e dini? Shpesh i shihja si dikur, kur, në mëngjeset e verës, dielli binte mbi grila… dhe shihja dy krahët tuaj të zhveshur që kalonin mes luleve.

— Mik i shkretë! — bëri ajo, duke i zgjatur dorën.

Leon, shumë shpejt, ngjiti buzët mbi të. Pastaj, kur mori frymë thellë:

— Ju ishit, në atë kohë, për mua, s’e di ç’forcë e pakuptueshme që ma robëronte jetën. Një herë, për shembull, erdha te ju; por ju pa dyshim s’e mbani mend?

— Po, — tha ajo. — Vazhdoni.

— Ishit poshtë, në paradhomë, gati për të dalë, në shkallën e fundit; — madje kishit një kapelë me lule të vogla blu; dhe, pa asnjë ftesë nga ana juaj, pa dashur, ju shoqërova. Megjithatë, çdo minutë e ndieja gjithnjë e më shumë marrëzinë time, dhe vazhdoja të ecja pranë jush, pa guxuar t’ju ndiqja krejt dhe pa dashur t’ju lija. Kur hynit në ndonjë dyqan, unë rrija në rrugë, ju shikoja nga xhami tek hiqnit dorezat dhe numëronit monedhat mbi banak. Pastaj i ratë ziles te zonja Tyvash, ju hapën, dhe unë mbeta si idiot para portës së madhe e të rëndë që ishte mbyllur pas jush.

Zonja Bovari, duke e dëgjuar, habitej që ishte kaq e vjetër; të gjitha këto gjëra që rishfaqeshin i dukej se ia zgjeronin jetën; bënin si pafundësi ndjenjash ku ajo kthehej; dhe thoshte herë pas here, me zë të ulët e me qepalla gjysmë të mbyllura:

— Po, është e vërtetë!… është e vërtetë!… është e vërtetë…

Dëgjuan të binte ora tetë nga sahatet e ndryshme të lagjes Bovuazin, që është plot me konvikte, kisha e me pallate të mëdha të braktisura. Nuk flisnin më; por ndienin, duke parë njëri-tjetrin, një fëshfërimë në kokë, sikur diçka kumbuese t’u kishte ikur ndërsjellë nga bebëzat e ngulura. Sapo i kishin bashkuar duart; dhe e kaluara, e ardhmja, kujtimet dhe ëndrrat, të gjitha ishin shkrirë në ëmbëlsinë e kësaj ekstaze. Nata po trashej mbi muret, ku shkëlqenin ende, gjysmë të humbura në hije, ngjyrat e trasha të katër gravurave që paraqisnin katër skena nga Kulla e Nelës,² me një shënim poshtë, në spanjisht e në frëngjisht. Nga dritarja me kanatë rrëshqitëse shihej një qoshe qielli i zi mes çative me majë.

Ajo u ngrit të ndizte dy qirinj mbi komo, pastaj erdhi e u ul përsëri.

— E pra… — bëri Leon.

— E pra? — u përgjigj ajo.

Dhe ai po kërkonte si ta lidhte prapë dialogun e ndërprerë, kur ajo i tha:

— Si është e mundur që askush, deri tani, s’më ka shprehur kurrë ndjenja të tilla?

Nëpunësi protestoi se natyrat ideale ishin të vështira për t’u kuptuar. Ai, që në shikimin e parë, e kishte dashur; dhe dëshpërohej kur mendonte për lumturinë që do të kishin pasur nëse, nga një hir i rastit, duke u takuar më herët, do të ishin lidhur me njëri-tjetrin në mënyrë të pazgjidhshme.

— Kam menduar ndonjëherë për këtë, — vazhdoi ajo.

— Ç’ëndërr! — pëshpëriti Leon.

Dhe, duke prekur me delikatesë anën blu të brezit të saj të gjatë të bardhë, shtoi:

— Kush na pengon, pra, të rifillojmë?

— Jo, miku im, — u përgjigj ajo. — Jam tepër e vjetër… ju jeni tepër i ri… harromëni! Të tjera do t’ju duan… ju do t’i doni.

— Jo si ju! — thirri ai.

— Fëmijë që jeni! Hajde, të jemi të urtë! kështu dua!

I tregoi pamundësitë e dashurisë së tyre, dhe se duhej të qëndronin, si dikur, në kufijtë e thjeshtë të një miqësie vëllazërore.

Vallë fliste seriozisht kështu? Pa dyshim Ema s’e dinte as vetë, krejt e zënë me hijeshinë e joshjes dhe me nevojën për t’u mbrojtur prej saj; dhe, duke e soditur djalin e ri me vështrim të prekur, i shtynte butë përkëdheljet e ndrojtura që provonin duart e tij që dridheshin.

— Ah! më falni, — tha ai duke u tërhequr.

Dhe Emën e kapi një frikë e turbullt para kësaj ndrojtjeje, më të rrezikshme për të se guximi i Rodolfit kur përparonte me krahë të hapur. Asnjë burrë s’i ishte dukur kurrë kaq i bukur. Një çiltërsi e hollë dilte nga qëndrimi i tij. I ulte qerpikët e gjatë e të hollë që përkuleshin. Faqja e tij me lëkurë të butë skuqej — mendonte ajo — nga dëshira për të, dhe Ema ndiente një dëshirë të pamposhtur t’i vinte buzët aty. Atëherë, duke u përkulur drejt sahatit si për të parë orën:

— Sa vonë është, o Zot! — tha; — sa po llafosim!

Ai e kuptoi aludimin dhe kërkoi kapelën.

— Madje e harrova shfaqjen! Bovari i shkretë që më kishte lënë enkas! Zoti Lormo, nga rruga Gran-Pon, do të më çonte me gruan e tij.

Dhe rasti kishte humbur, sepse ajo nisej që të nesërmen.

— Vërtet? — bëri Leon.

— Po.

— Megjithatë duhet t’ju shoh edhe një herë, — vazhdoi ai; — kisha diçka t’ju thosha…

— Çfarë?

— Një gjë… të rëndë, serioze. Eh! jo, nga ana tjetër, s’do të niseni, është e pamundur! Sikur ta dinit… Më dëgjoni… S’më keni kuptuar, pra? s’e keni marrë me mend?…

— Megjithatë flisni bukur, — tha Ema.

— Ah! shaka! Mjaft, mjaft! Bëni, nga mëshira, që t’ju shoh përsëri… një herë… vetëm një herë.

— E pra…

Ajo u ndal; pastaj, si t’i kishte ardhur një mendim tjetër:

— Oh! jo këtu!

— Ku të doni.

— A doni…

Dukej se po mendohej, dhe, me ton të shkurtër:

— Nesër, në orën njëmbëdhjetë, në katedrale.

— Do të jem aty! — thirri ai duke i kapur duart, që ajo i çliroi.

Dhe, meqë ishin që të dy më këmbë, ai i vendosur pas saj dhe Ema me kokën ulur, ai u përkul drejt qafës së saj dhe e puthi gjatë në zverk.

— Po ju jeni i çmendur! ah! jeni i çmendur! — thoshte ajo me të qeshura të vogla kumbuese, ndërsa puthjet shumëfishoheshin.

Atëherë, duke e nxjerrë kokën përmbi supin e saj, ai dukej se kërkonte pëlqimin e syve të saj. Ata ranë mbi të, plot me një madhështi të akullt.

Leon bëri tre hapa prapa, për të dalë. Mbeti në prag. Pastaj pëshpëriti me një zë që i dridhej:

— Nesër.

Ajo u përgjigj me një shenjë të kokës dhe u zhduk si një zog në dhomën ngjitur.

Ema, në mbrëmje, i shkroi nëpunësit një letër të pambarim ku tërhiqej nga takimi: gjithçka tani kishte mbaruar, dhe ata, për lumturinë e tyre, s’duhej të takoheshin më. Por, kur e mbylli letrën, meqë s’ia dinte adresën Leonit, u gjend në siklet të madh.

„Do t’ia jap vetë, — tha me vete; — ai do të vijë.“

Leon, të nesërmen, me dritaren hapur e duke kënduar në ballkon, i lyeu vetë këpucët e holla, me disa shtresa. Vuri pantallona të bardha, çorape të holla, një frak të gjelbër, derdhi në shami të gjitha aromat që kishte, pastaj, pasi vuri t’i kaçurrelonin flokët, i shkaçurreloi, për t’u dhënë më shumë elegancë natyrale.

„Është ende tepër herët!“ — mendoi, duke parë sahatin me qyqe të berberit, që shënonte nëntë.

Lexoi një gazetë të vjetër mode, doli, piu një puro, u ngjit tri rrugë, mendoi se ishte koha dhe u drejtua me hap të shpejtë drejt sheshit para Katedrales së Zonjës Sonë.

Ishte një mëngjes i bukur vere. Sende argjendi shkëlqenin nëpër dyqanet e argjendarëve, dhe drita që binte pjerrtas mbi katedrale linte vezullime në të çarat e gurëve gri; një tufë zogjsh vërtitej në qiellin blu, rreth kullëzave me tërfila; sheshi, që kumbonte nga britmat, vinte erë lulesh që e rrethonin kalldrëmin, trëndafila, jasemina, karafila, narcizë e tuberoza, të ndara në mënyrë të çrregullt nga gjelbërime të lagura, nga bari i maceve dhe nga bari i zogjve; shatërvani, në mes, gurgullonte, dhe nën çadra të gjera, mes pjeprash të ngritur si piramida, shitëset, kokëzbuluara, mbështillnin në letër tufa vjollcash.

Djali i ri bleu një. Ishte hera e parë që blinte lule për një grua; dhe gjoksi, duke i marrë erë, iu fry nga krenaria, sikur ky nderim që ia caktonte një tjetre të ishte kthyer drejt tij.

Megjithatë kishte frikë se mos e shihnin; hyri me vendosmëri në kishë.

Rojtari i kishës³ rrinte atëherë në prag, në mes të portalit të majtë, nën figurën e Mariannës që kërcen, me pendë në kapelë, me shpatë pas pulpës, me bastun në grusht, më madhështor se një kardinal dhe i shndritshëm si një kupë e shenjtë.

Iu afrua Leonit, dhe, me atë buzëqeshje mirësie të ëmbëlsuar që marrin klerikët kur pyesin fëmijët:

— Zotëria, pa dyshim, nuk është nga këtu? Zotëria dëshiron të shohë kuriozitetet e kishës?

— Jo, — tha tjetri.

Dhe në fillim bëri xhiron e anësoreve. Pastaj erdhi e shikoi nga sheshi. Ema s’po vinte. U ngjit deri te kori.

Nefi pasqyrohej në enët plot me ujë të bekuar, bashkë me fillimin e harqeve gotike dhe me disa copa xhamash me ngjyra. Por pasqyrimi i pikturave, duke u thyer në buzë të mermerit, vazhdonte më tej, mbi pllaka, si një qilim laraman. Drita e plotë e jashtme zgjatej në kishë në tri rreze të stërmëdha, nëpër tri portalet e hapura. Herë pas here, në fund, kalonte një kujdestar duke bërë para altarit gjunjëzimin e pjerrët të besimtarëve që nxitojnë. Llambadarët e kristaltë vareshin pa lëvizur. Në kor digjej një llambë argjendi; dhe nga kapelat anësore, nga pjesët e errëta të kishës, dilnin ndonjëherë si avuj psherëtimash, bashkë me tingullin e një kangjelle që binte, duke e përsëritur jehonën nën qemerët e lartë.

Leon, me hapa seriozë, ecte pranë mureve. Kurrë jeta s’i ishte dukur kaq e mirë. Ajo do të vinte pas pak, e hijshme, e trazuar, duke përgjuar pas vetes vështrimet që e ndiqnin, — me fustanin me volane, me syzet e dorës prej ari, me çizmet e holla, me lloj-lloj hijeshish që ai s’i kishte shijuar, dhe me joshjen e papërshkrueshme të virtytit që bie. Kisha, si një dhomë zonje vigane, rregullohej rreth saj; qemerët përkuleshin për të mbledhur në hije rrëfimin e dashurisë së saj; xhamat shkëlqenin për t’i ndriçuar fytyrën, dhe temjanicat do të digjeshin që ajo të shfaqej si një engjëll, në tymin e aromave.

Megjithatë ajo s’po vinte. Ai u ul në një karrige dhe sytë i ranë mbi një xham blu ku shihen varkëtarë që mbajnë shporta. E shikoi gjatë, me vëmendje, dhe numëronte luspat e peshqve dhe vrimat e kopsave të xhaketave, ndërsa mendja i endej në kërkim të Emës.

Rojtari, mënjanë, indinjohej përbrenda kundër këtij individi që i lejonte vetes ta admironte vetëm katedralen. I dukej se po sillej në një mënyrë përbindëshe, se po e vidhte disi, dhe gati po bënte një blasfemi.

Por një fëshfërimë mëndafshi mbi pllaka, buza e një kapele, një pelerinë e zezë… Ishte ajo! Leon u ngrit dhe vrapoi t’i dilte përpara.

Ema ishte e zbehtë. Ecte shpejt.

— Lexoni! — tha ajo, duke i zgjatur një letër… — Oh jo!

Dhe me vrull e tërhoqi dorën, për të hyrë në kapelën e Virgjëreshës, ku, duke u gjunjëzuar pas një karrigeje, nisi të lutej.

Djali i ri u acarua nga kjo tekë devoteje; pastaj ndjeu megjithatë njëfarë hijeshie ta shihte, në mes të takimit, kështu të humbur në lutje si një markezë andaluziane; pastaj s’vonoi të mërzitej, sepse ajo s’kishte të mbaruar.

Ema lutej, ose më mirë përpiqej të lutej, duke shpresuar se do t’i zbriste nga qielli ndonjë vendim i papritur; dhe, për të tërhequr ndihmën hyjnore, i mbushte sytë me shkëlqimet e tabernakullit, thithte aromën e luleve të bardha të mbrëmjes të çelura në vazot e mëdha, dhe i vinte veshin heshtjes së kishës, që s’bënte gjë tjetër veçse ia shtonte rrëmujën e zemrës.

Po ngrihej, dhe po bëheshin gati të iknin, kur rojtari u afrua me nxitim, duke thënë:

— Zonja, pa dyshim, nuk është nga këtu? Zonja dëshiron të shohë kuriozitetet e kishës?

— Eh, jo! — thirri nëpunësi.

— Pse jo? — vazhdoi ajo.

Sepse me virtytin e saj që lëkundej kapej pas Virgjëreshës, pas skulpturave, pas varreve, pas çdo rasti.

Atëherë, për të ecur me rregull, rojtari i çoi deri te hyrja pranë sheshit, ku, duke u treguar me bastun një rreth të madh me gurë të zinj kalldrëmi, pa mbishkrime e pa gdhendje:

— Ja, — bëri me madhështi, — perimetri i kambanës së bukur të Amboise-it. Peshonte dyzet mijë livra. S’kishte shoqe në gjithë Evropën. Punëtori që e derdhi vdiq nga gëzimi…

— Të ikim, — tha Leon.

Plaku i mirë u nis përsëri; pastaj, kur u kthye te kapela e Virgjëreshës, hapi krahët me një gjest përmbledhës demonstrimi dhe, më krenar se një pronar fshati që të tregon pemët e tij pas murit:

— Kjo pllakë e thjeshtë mbulon Pierre de Brézé-në, zot i Varenës dhe i Brisakut, marshall i madh i Puatusë dhe guvernator i Normandisë, rënë në betejën e Monlerisë, më 16 korrik 1465.

Leon, duke kafshuar buzët, përplaste këmbët.

— Dhe djathtas, ky fisnik krejt i veshur me hekur, mbi një kalë që ngrihet mbi këmbët e pasme, është nipi i tij, Louis de Brézé, zot i Brevalit dhe i Monshovesë, kont i Molevrierit, baron i Monisë, oda-mbajtës i mbretit, kalorës i Urdhrit dhe po ashtu guvernator i Normandisë, vdekur më 23 korrik 1531, një të diel, siç thotë mbishkrimi; dhe poshtë, ky njeri gati për të zbritur në varr ju paraqet tamam të njëjtin. S’është e mundur, apo jo, të shohësh një paraqitje më të përsosur të hiçit?

Zonja Bovari mori syzet e dorës. Leon, pa lëvizur, e shikonte, pa u përpjekur më as të thoshte një fjalë, as të bënte një gjest, aq i dëshpëruar ndihej para këtij vendimi të dyfishtë për llafe e për mospërfillje.

Udhërrëfyesi i përjetshëm vazhdonte:

— Pranë tij, kjo grua në gjunjë që qan është bashkëshortja e tij, Diane de Poitiers, konteshë e Brézé-së, dukeshë e Valantinuasë, lindur më 1499, vdekur më 1566; dhe majtas, ajo që mban një fëmijë, Virgjëresha e shenjtë. Tani kthehuni nga kjo anë: ja varret e Amboise-ve. Që të dy kanë qenë kardinalë dhe kryepeshkopë të Ruanit. Ai atje ishte ministër i mbretit Luigji XII. I ka bërë shumë të mira Katedrales. Në testamentin e tij u gjetën tridhjetë mijë ekju ari për të varfrit.

Dhe, pa u ndalur, duke folur, i shtyu në një kapelë të mbushur me parmakë, lëvizi disa prej tyre dhe zbuloi një lloj blloku, që mund të kishte qenë një statujë e bërë keq.

— Dikur, — tha me një rënkim të gjatë, — zbukuronte varrin e Rikardit Zemërluanit, mbret i Anglisë dhe duka i Normandisë. Janë kalvinistët, zotëri, që jua kanë katandisur kështu. E kishin varrosur, nga ligësia, në dhé, nën fronin peshkopal të Imzot. Ja, kjo është dera nga e cila ai shkon në banesën e tij, Imzot. Le të kalojmë të shohim dritaret e Gargujës.⁴

Por Leon nxori shpejt një monedhë argjendi nga xhepi dhe e kapi Emën për krahu. Rojtari mbeti krejt i shtangur, pa e kuptuar këtë bujari të pakohë, kur të huajit i mbeteshin ende kaq shumë gjëra për të parë. Prandaj, duke e thirrur:

— Eh! zotëri. Shigjeta! shigjeta!…

— Faleminderit, — bëri Leon.

— Zotëria gabon! Do të jetë katërqind e dyzet këmbë, nëntë më pak se piramida e madhe e Egjiptit. Është e tëra prej gize, ajo…

Leon po ikte; sepse i dukej se dashuria e tij, që prej gati dy orësh ishte ngurtësuar në kishë si gurët, do të avullonte tani si tym nëpër atë lloj gypi të cunguar, kafazi të zgjatur, oxhaku të shpuar, që ngrihet aq groteskisht mbi katedrale si përpjekja e çmendur e ndonjë kazanxhiu fantazist.

— Ku po shkojmë, pra? — thoshte ajo.

Pa u përgjigjur, ai vazhdonte të ecte me hap të shpejtë, dhe zonja Bovari po e zhyste gishtin në ujin e bekuar, kur dëgjuan pas vetes një frymëmarrje të madhe të gulçuar, të ndërprerë rregullisht nga kërcitja e një bastuni. Leon u kthye.

— Zotëri!

— Çfarë?

Dhe njohu rojtarin, që mbante nën sqetull dhe e mbante në ekuilibër pas barkut rreth njëzet vëllime të trasha të palidhura. Ishin veprat që flisnin për katedralen.

— Idiot! — murmuriti Leon, duke u hedhur jashtë kishës.

Një kalama bënte prapësira në shesh:

— Shko më gjej një karrocë!

Fëmija u nis si plumb, nëpër rrugën e Katër Erërave; atëherë mbetën vetëm disa minuta, ballë për ballë dhe pak të sikletosur.

— Ah! Leon!… Vërtet…, s’e di… nëse duhet…!

Bënte naze. Pastaj, me pamje serioze:

— Është shumë e pahijshme, e dini?

— Pse? — ia ktheu nëpunësi. — Kështu bëhet në Paris!

Dhe kjo fjalë, si një argument i papërballueshëm, e bindi.

Megjithatë karroca s’po vinte. Leon kishte frikë se mos ajo hynte prapë në kishë. Më në fund karroca u shfaq.

— Dilni të paktën nga portali i veriut! — u bërtiti rojtari, që kishte mbetur në prag, — për të parë Ringjalljen, Gjykimin e Fundit, Parajsën, Mbretin David dhe të Mallkuarit në flakët e ferrit!

— Ku shkon zotëria? — pyeti karrocieri.

— Ku të doni! — tha Leon, duke e shtyrë Emën në karrocë.

Dhe makina e rëndë u nis.

Zbriti rrugën Gran-Pon, kaloi sheshin e Arteve, bregun Napoleon, Urën e Re dhe u ndal befas para statujës së Pierre Corneille-it.

— Vazhdoni! — bëri një zë që dilte nga brenda.

Karroca u nis përsëri dhe, duke e lënë veten, që nga udhëkryqi La Fajet, të rrëmbehej nga tatëpjeta, hyri me galop të madh në stacionin e hekurudhës.

— Jo, drejt! — bërtiti po ai zë.

Karroca doli nga kangjellat dhe shpejt, kur arriti në Shëtitore, eci me trok të qetë mes vidhave të mëdhenj. Karrocieri fshiu ballin, vuri kapelën e tij prej lëkure mes këmbëve dhe e shtyu karrocën jashtë rrugicave anësore, buzë ujit, pranë barit.

Shkoi përgjatë lumit, nëpër shtegun e tërheqjes së varkave të shtruar me gurë të thatë, dhe gjatë, nga ana e Oiselit, përtej ishujve.

Por befas u hodh me një të kërcyer nëpër Katremar, Sotvil, Gran-Shose, rrugën e Elbëfit, dhe bëri ndalesën e tretë para kopshtit botanik.

— Ecni, pra! — thirri zëri edhe më i tërbuar.

Dhe menjëherë, duke e rimarrë vrapin, kaloi nga Shën-Severi, nga bregu i Kyrandieve, nga bregu i Mokrave, edhe një herë nga ura, nga sheshi Shan-dë-Mars dhe pas kopshteve të spitalit, ku pleq me xhaketë të zezë shëtisin në diell, përgjatë një tarrace krejt të gjelbëruar nga urthi. U ngjit nëpër bulevardin Buvrëj, përshkoi bulevardin Koshuaz, pastaj gjithë Mon-Ribudenë deri te bregorja e Devilit.

U kthye; dhe atëherë, pa qëllim e pa drejtim, kuturu, u end. E panë në Shën-Pol, në Leskyr, në malin Gargan, në Ruzh-Mar dhe në sheshin Gajar-Bua; në rrugën Maladrëri, në rrugën Dinandëri, para Shën-Romenit, Shën-Vivienit, Shën-Maklusë, Shën-Nikezit, — para Doganës, — te Kulla e Vjetër e Poshtme, te Tri Llullat dhe te Varrezat Monumentale. Herë pas here, karrocieri në ndenjësen e tij u hidhte pijetoreve vështrime të dëshpëruara. S’e kuptonte ç’tërbim lëvizjeje i shtynte këta individë të mos donin të ndaleshin. Provonte ndonjëherë, dhe menjëherë dëgjonte pas vetes britma zemërimi. Atëherë fshikullonte edhe më fort dy gërdallat e tij të djersitura, por pa i kushtuar kujdes tronditjeve, duke u përplasur andej-këtej, pa i bërë përshtypje, i dëshpëruar, gati duke qarë nga etja, nga lodhja dhe nga trishtimi.

Dhe në port, mes kamionëve e fuçive, dhe nëpër rrugë, në qoshet e gurëve anësorë, qytetarët zgurdullonin sytë të habitur para kësaj gjëje kaq të jashtëzakonshme në provincë, një karrocë me perde të ulura, që shfaqej kështu vazhdimisht, më e mbyllur se një varr dhe e lëkundur si një anije.

Një herë, në mes të ditës, në fushë të hapur, në çastin kur dielli binte më fort mbi fenerët e vjetër të argjendtë, një dorë e zhveshur doli nën perdet e vogla prej pëlhure të verdhë dhe hodhi copa letre të grisur, që u shpërndanë në erë dhe ranë më tej, si flutura të bardha, mbi një arë me tërfil të kuq krejt në lulëzim.

Pastaj, rreth orës gjashtë, karroca u ndal në një rrugicë të lagjes Bovuazin, dhe prej saj zbriti një grua që ecte me vellon të ulur, pa e kthyer kokën.⁵

Shënime

1. La Chaumière („Kasollja“): sallë vallëzimi popullore në Monparnas, ku shkonin studentët e Lagjes Latine me vajzat punëtore të Parisit. ↩︎

2. La Tour de Nesle (1832): melodramë e Alexandre Dumas-it, plot dashuri të fshehta e krime, që pati sukses të madh në teatrot e kohës. ↩︎

3. Në kishat e mëdha franceze, rojtari (suisse, „zviceran“) ishte një nëpunës me uniformë të zbukuruar, me shpatë e me bastun, që ruante rendin dhe udhëhiqte vizitorët. Emri i vinte nga gardistët zviceranë që shërbenin dikur nëpër kisha dhe oborre. ↩︎

4. Sipas legjendës, Shën Romeni, peshkop i Ruanit, e çliroi qytetin nga Gargouille, një dragua që dilte nga Sena. Historia e tij paraqitet në xhamat me ngjyra të katedrales. ↩︎

5. Kur romani doli në vazhdime në Revue de Paris (1856), redaksia e hoqi gjithë këtë skenë të karrocës, nga frika e censurës. Ishte një nga pjesët e cituara më shumë në gjyqin e vitit 1857. ↩︎