Pjesa e tretë — II · Zonja Bovari

Kur mbërriti në han, zonja Bovari u habit që nuk e pa karrocën. Iveri, që e kishte pritur pesëdhjetë e tri minuta, kishte përfunduar duke ikur.

Asgjë megjithatë s’e detyronte të nisej; por kishte dhënë fjalën se do të kthehej po atë mbrëmje. Veç kësaj, Sharli e priste; dhe ajo e ndiente tashmë në zemër atë bindje frikacake që është, për shumë gra, si ndëshkimi dhe njëherësh shpërblimi i tradhtisë.

Me shpejtësi bëri baulen, pagoi faturën, mori në oborr një kaloshinë, dhe, duke e nxituar karrocierin, duke i dhënë zemër, duke pyetur çdo minutë për orën dhe për kilometrat e përshkuar, arriti ta kapte Dallëndyshen afër shtëpive të para të Kenkampuasë.

Sapo u ul në qoshen e saj, mbylli sytë dhe i hapi në fund të bregores, ku njohu që larg Felisitenë, që rrinte në pritë para shtëpisë së nallbanit. Iveri i mbajti kuajt, dhe kuzhinierja, duke u ngritur deri te dritarja, tha me mister:

— Zonjë, duhet të shkoni menjëherë te zoti Ome. Është për diçka të ngutshme.

Fshati ishte i heshtur si zakonisht. Nëpër qoshet e rrugëve kishte grumbuj të vegjël rozë që lëshonin avull në ajër; ishte koha e reçeleve, dhe të gjithë në Jonvil e bënin rezervën e tyre po atë ditë. Por para dyqanit të farmacistit admirohej një grumbull shumë më i gjerë, që i kalonte të tjerët me epërsinë që duhet të ketë një laborator mbi stufat e shtëpive, një nevojë e përgjithshme mbi tekat individuale.

Ajo hyri. Kolltuku i madh ishte përmbysur, madje edhe Feneri i Ruanit dergjej përtokë, i shtrirë mes dy havanëve. Shtyu derën e korridorit; dhe, në mes të kuzhinës, mes qypave të murrme plot me rrush frëngu të shkoqur, sheqer të grirë, sheqer copa, peshore mbi tryezë, kazanë mbi zjarr, pa të gjithë Omet, të mëdhenj e të vegjël, me përparëse që u ngjiteshin deri te mjekra dhe me pirunë në dorë. Zhysteni, më këmbë, ulte kokën, dhe farmacisti bërtiste:

— Kush të tha të shkoje ta merrje në kafarnaum?¹

— Ç’ka? ç’ndodhi?

— Ç’ndodhi? — u përgjigj farmacisti. — Po bëjmë reçel: po ziejnë; por do të derdheshin nga vlimi tepër i fortë, dhe unë kërkoj një kazan tjetër. Atëherë ky, nga plogështia, nga përtacia, shkoi e mori, të varur në gozhdën e saj në laboratorin tim, çelësin e kafarnaumit!

Farmacisti e quante kështu një dhomëz nën çati, plot me vegla e mallra të zanatit të tij. Shpesh kalonte aty i vetëm orë të gjata duke shkruar etiketa, duke derdhur nga një enë në tjetrën, duke i lidhur prapë pakot; dhe e konsideronte jo si një depo të thjeshtë, por si një shenjtërore të vërtetë, prej nga dilnin pastaj, të përgatitura nga duart e tij, lloj-lloj pilulash, kokrrash, çajrash, locionesh e miksturash, që shkonin e përhapnin famën e tij rreth e rrotull. Askush në botë s’shkelte aty; dhe e nderonte aq shumë, sa e fshinte vetë. Me një fjalë, nëse farmacia, e hapur për këdo, ishte vendi ku shfaqte krenarinë, kafarnaumi ishte strehimi ku, duke u përqendruar egoistisht, Ome kënaqej në ushtrimin e pasioneve të tij; prandaj mendjelehtësia e Zhystenit i dukej një mosrespekt përbindësh; dhe, më i kuq se rrushi i frëngut, përsëriste:

— Po, nga kafarnaumi! Çelësi që mbyll acidet bashkë me alkalet gërryese! Të shkosh të marrësh një kazan rezervë! një kazan me kapak! që ndoshta s’do ta përdor kurrë! Gjithçka ka rëndësinë e vet në veprimet delikate të artit tonë! Por, në djall! duhen bërë dallime dhe s’duhet përdorur për punë gati shtëpie ajo që është caktuar për punë farmaceutike! Është sikur të presësh një pulë me bisturi, sikur një gjykatës…

— Po qetësohu! — thoshte zonja Ome.

Dhe Atalia, duke e tërhequr nga redingota:

— Babi! babi!

— Jo, më lini! — vazhdonte farmacisti, — më lini! dreqi ta hajë! Më mirë të bëhem bakall, për fjalën e nderit! Hajde, vazhdo! mos respekto asgjë! thyej! copëto! lëshoji shushunjat! digje mëllagën! bëj turshi tranguj në kavanozat! griji fashat!

— Megjithatë ju kishit… — tha Ema.

— Pak më vonë! — E di se ç’rrezikoje?… S’pe asgjë, në qoshe, majtas, në raftin e tretë? Fol, përgjigju, shqipto diçka!

— Unë s’e… di, — belbëzoi djaloshi.

— Ah! s’e di! E pra, e di unë! Pe një shishe prej xhami blu, të mbyllur me dyll të verdhë, që përmban një pluhur të bardhë, mbi të cilën madje kisha shkruar: I rrezikshëm! dhe e di ç’kishte brenda? Arsenik! dhe ti shkon e prek atë! merr një kazan që është pranë saj!

— Pranë saj! — thirri zonja Ome, duke bashkuar duart. — Arsenik? Mund të na helmoje të gjithëve!

Dhe fëmijët ia nisën të bërtisnin, sikur të kishin ndier tashmë në zorrë dhimbje të tmerrshme.

— Ose të helmoje një të sëmurë! — vazhdonte farmacisti. — Doje, pra, të përfundoja në bankën e të akuzuarve, në gjyqin e rëndë? të më shihje të më tërhiqnin zvarrë në trekëmbësh? S’e di sa kujdes kam në trajtimin e lëndëve, megjithëse kam një zakon të tmerrshëm me to? Shpesh tmerrohem vetë kur mendoj për përgjegjësinë time! sepse qeveria na përndjek, dhe ligjet absurde që na drejtojnë janë si një shpatë e vërtetë e Demokleut e varur mbi kokën tonë!

Ema s’mendonte më të pyeste se ç’donin prej saj, dhe farmacisti vazhdonte me fjali të gulçuara:

— Ja si ta njeh mirësinë që të bëjnë! ja si më shpërblen për kujdeset krejt atërore që të jap pa kursim! Sepse, pa mua, ku do të ishe? ç’do të bëje? Kush të jep ushqimin, edukimin, veshjen dhe të gjitha mjetet për të zënë një ditë me nder vendin tënd në radhët e shoqërisë! Por për këtë duhet djersitur fort në lopatë, dhe duhen fituar, siç thonë, kallo në duar. Fabricando fit faber, age quod agis.²

Citonte latinisht, aq i tërbuar ishte. Do të kishte cituar kinezisht e grenlandisht, po t’i kishte ditur këto dy gjuhë; sepse ndodhej në një nga ato kriza kur gjithë shpirti tregon pa dallim atë që mbyll, si oqeani, që në stuhi hapet nga algat e bregut deri te rëra e humnerave të tij.

Dhe vazhdoi.

— Kam nisur të pendohem tmerrësisht që të mora përsipër! Me siguri do të kisha bërë më mirë të të lija dikur të kalbeshe në mjerimin dhe në ndyrësinë ku ke lindur! Kurrë s’do të jesh i zoti për gjë tjetër veçse për të ruajtur gjedhë! S’ke asnjë prirje për shkencat! mezi di të ngjitësh një etiketë! Dhe jeton këtu, te unë, si një kanonik, si mace në vaj, duke u ngopur!

Por Ema, duke u kthyer nga zonja Ome:

— Më kishin thirrur…

— Ah! O Zot! — e ndërpreu me pamje të trishtë gruaja e mirë, — si t’jua them?… Është një fatkeqësi!

Nuk e mbaroi. Farmacisti gjëmonte:

— Zbraze! pastroje! çoje prapë! nxito, pra!

Dhe, duke e tundur Zhystenin nga jaka e bluzës së punës, i rrëzoi një libër nga xhepi.

Djali u përkul. Ome qe më i shpejtë, dhe, pasi e mori vëllimin, e shikonte me sy të zgurdulluar e me nofull të hapur.

— Dashuria… bashkëshortore!³ — tha, duke i ndarë ngadalë këto dy fjalë. — Ah! shumë mirë! shumë mirë! shumë bukur! Edhe me gravura!… Ah! kjo është tepër!

Zonja Ome u afrua.

— Jo! mos e prek!

Fëmijët deshën të shihnin figurat.

— Dilni! — bëri ai me urdhër.

Dhe ata dolën.

Në fillim eci lart e poshtë, me hapa të mëdhenj, duke mbajtur vëllimin të hapur mes gishtave, duke rrotulluar sytë, i mbytur, i fryrë, gati për apopleksi. Pastaj erdhi drejt e te nxënësi i tij dhe, duke iu ngulur përpara me krahë të kryqëzuar:

— Po ti i paske të gjitha veset, fatkeq i vogël?… Kujdes, je në tatëpjetë!… S’e ke menduar, pra, që ky libër i turpshëm mund të binte në duart e fëmijëve të mi, t’u vinte shkëndijën në tru, ta njollosë pastërtinë e Atalisë, ta korruptojë Napoleonin! Ai është formuar tashmë si burrë. A je i sigurt, të paktën, që s’e kanë lexuar? a mund të më garantosh…?

— Po më në fund, zotëri, — bëri Ema, — kishit diçka për të më thënë…?

— Është e vërtetë, zonjë… Vjehrri juaj ka vdekur!

Në të vërtetë, zotëria Bovari baba kishte vdekur dy ditë më parë, befas, nga një goditje apopleksie, duke u ngritur nga tryeza; dhe, nga tepria e kujdesit për ndjeshmërinë e Emës, Sharli i ishte lutur zotit Ome t’ia jepte me kujdes këtë lajm të tmerrshëm.

Ai e kishte menduar fjalinë, e kishte rrumbullakuar, lëmuar, ritmuar; ishte një kryevepër maturie dhe kalimesh, kthesash të holla e delikatese; por zemërimi ia kishte marrë me vete retorikën.

Ema, duke hequr dorë nga çdo hollësi, doli pra nga farmacia; sepse zoti Ome i ishte kthyer rrjedhës së sharjeve. Megjithatë po qetësohej, dhe tani murmuriste me ton atëror, duke i bërë erë vetes me kësulën greke:

— Jo se e dënoj krejt veprën! Autori ishte mjek. Ka aty brenda disa anë shkencore që s’është keq t’i dijë një burrë, dhe, do të guxoja të thosha, që një burrë duhet t’i dijë. Por më vonë, më vonë! Prit të paktën të bëhesh vetë burrë dhe të të formohet temperamenti.

Në trokitjen e Emës në derë, Sharli, që e priste, i doli përpara me krahë të hapur dhe i tha me lot në zë:

— Ah! e dashura ime…

Dhe u përkul butë për ta puthur. Por, në prekjen e buzëve të tij, e kapi kujtimi i tjetrit, dhe ajo kaloi dorën mbi fytyrë duke u dridhur.

Megjithatë u përgjigj:

— Po, e di…, e di…

Ai i tregoi letrën ku e ëma tregonte ngjarjen, pa asnjë hipokrizi sentimentale. Vetëm i vinte keq që i shoqi s’kishte marrë ndihmën e fesë, se kishte vdekur në Dudëvil, në rrugë, në pragun e një kafeneje, pas një gostie patriotike me oficerë të vjetër.

Ema ia ktheu letrën; pastaj, në darkë, nga mirësjellja, u shtir sikur s’kishte oreks. Por, meqë ai e nxiste, nisi të hante me vendosmëri, ndërsa Sharli, përballë saj, rrinte pa lëvizur, në një qëndrim të rraskapitur.

Herë pas here, duke ngritur kokën, i dërgonte një vështrim të gjatë plot dëshpërim. Një herë psherëtiu:

— Do të kisha dashur ta shihja edhe një herë!

Ajo heshte. Më në fund, duke kuptuar se duhej folur:

— Sa vjeç ishte babai yt?

— Pesëdhjetë e tetë vjeç!

— Ah!

Dhe kaq.

Pas një çerek ore, ai shtoi:

— Nëna ime e shkretë?… ç’do të bëhet tani me të?

Ajo bëri një gjest padijeje.

Duke e parë kaq të heshtur, Sharli e kujtonte të pikëlluar dhe e detyronte veten të mos thoshte asgjë, që të mos e ndizte këtë dhimbje që e prekte. Megjithatë, duke e shkundur të tijën:

— U argëtove mirë dje? — pyeti.

— Po.

Kur hoqën mbulesën e tryezës, Bovari nuk u ngrit, as Ema; dhe, sa më shumë e shikonte, monotonia e kësaj pamjeje ia dëbonte pak nga pak çdo mëshirë nga zemra. I dukej i mjerë, i dobët, asgjë, me një fjalë një njeri i shkretë, nga të gjitha anët. Si ta hiqte qafe? Ç’mbrëmje e pambarim! Diçka mpirëse si një avull opiumi e mpinte.

Dëgjuan në holl zhurmën e thatë të një shkopi mbi dërrasat. Ishte Ipoliti që sillte bagazhet e Zonjës. Për t’i vënë poshtë, përshkroi me mundim një çerek rrethi me këmbën e tij prej druri.

„As që e kujton më!“ — thoshte me vete ajo, duke parë të gjorin, flokët e trashë të kuq të të cilit pikonin nga djersa.

Bovari kërkonte një monedhë të vogël në fund të qeses; dhe, pa u dukur se e kuptonte gjithë poshtërimin që kishte për të vetë prania e këtij njeriu që rrinte aty si qortimi i mishëruar i paaftësisë së tij të pashërueshme:

— Hë! ke një buqetë të bukur! — tha, duke vënë re mbi oxhak vjollcat e Leonit.

— Po, — bëri ajo me mospërfillje; — është një buqetë që e bleva pak më parë… nga një lypëse.

Sharli i mori vjollcat, dhe, duke freskuar mbi to sytë e tij krejt të kuq nga lotët, u merrte erë me delikatesë. Ajo ia hoqi shpejt nga dora dhe shkoi e i vuri në një gotë me ujë.

Të nesërmen mbërriti zonja Bovari nënë. Ajo dhe i biri qanë shumë. Ema, me pretekstin e urdhrave që duhej të jepte, u zhduk.

Të pasnesërmen, u desh të merreshin bashkë me punët e zisë. Shkuan e u ulën, me kutitë e qepjes, buzë ujit, nën kioskë.

Sharli mendonte për të atin, dhe habitej që ndiente kaq shumë dashuri për këtë njeri që deri atëherë kishte kujtuar se e donte fare pak. Zonja Bovari nënë mendonte për të shoqin. Ditët më të këqija të dikurshme i dukeshin tani për t’u pasur zili. Gjithçka fshihej nën keqardhjen instinktive të një zakoni kaq të gjatë; dhe herë pas here, ndërsa shtynte gjilpërën, një lot i madh i zbriste përgjatë hundës dhe qëndronte aty për një çast i varur. Ema mendonte se, gati dyzet e tetë orë më parë, ishin bashkë, larg botës, krejt të dehur, pa pasur mjaft sy për të soditur njëri-tjetrin. Përpiqej të rikapte hollësitë më të padukshme të asaj dite të zhdukur. Por prania e vjehrrës dhe e burrit e shqetësonte. Do të kishte dashur të mos dëgjonte asgjë, të mos shihte asgjë, që të mos e prishte përqendrimin e dashurisë së saj, që po humbiste, çfarëdo që të bënte, nën ndjesitë e jashtme.

Shqepte astarin e një fustani, copat e të cilit shpërndaheshin rreth saj; plaka Bovari, pa ngritur sytë, bënte të kërcisnin gërshërët, dhe Sharli, me pantoflat prej cohe dhe me redingotën e vjetër të murme që i shërbente si rrobë dhome, rrinte me të dyja duart në xhepa dhe nuk fliste as ai; pranë tyre, Berta, me një përparëse të vogël të bardhë, gërryente me lopatëzën e saj rërën e shtigjeve.

Befas panë të hynte nga portëza zoti Lëro, tregtari i stofrave.

Vinte t’u ofronte shërbimet e tij, duke pasur parasysh rrethanën fatale. Ema u përgjigj se besonte se mund të bënte pa to. Tregtari nuk e pranoi veten të mundur.

— Një mijë herë më falni, — tha; — do të doja të kisha një bisedë të veçantë.

Pastaj, me zë të ulët:

— Është për atë punë…, e dini?

Sharli u skuq deri te veshët.

— Ah! po…, në të vërtetë.

Dhe, nga hutimi, duke u kthyer nga e shoqja:

— A s’mund të…, e dashur…?

Ajo dukej se e kuptoi, sepse u ngrit, dhe Sharli i tha së ëmës:

— S’është gjë! Pa dyshim ndonjë vogëlsi e shtëpisë.

S’donte që ajo ta mësonte historinë e kambialit, nga frika e vërejtjeve të saj.

Sapo mbetën vetëm, zoti Lëro, me fjalë mjaft të qarta, nisi ta uronte Emën për trashëgiminë, pastaj të fliste për gjëra të parëndësishme, për pemët pas murit, për të korrat dhe për shëndetin e vet, që shkonte gjithmonë kështu-kështu, as mirë as keq. Në të vërtetë, e mundonte veten si pesëqind djaj, megjithëse s’fitonte, pavarësisht nga ç’thoshin njerëzit, as sa për të pasur gjalpë mbi bukë.

Ema e linte të fliste. Ishte mërzitur aq shumë prej dy ditësh!

— Dhe ja ku jeni krejt e shëruar? — vazhdonte ai. — Për besë, e kam parë burrin tuaj të shkretë në gjendje të vështira! Është djalë i mirë, megjithëse kemi pasur bashkë disa vështirësi.

Ajo pyeti cilat, sepse Sharli ia kishte fshehur mosmarrëveshjen për mallrat.

— Po e dini mirë! — bëri Lëroi. — Ishte për tekat tuaja të vogla, arkat e udhëtimit.

E kishte ulur kapelën mbi sy, dhe, me të dyja duart pas shpine, duke buzëqeshur e duke fishkëllyer lehtë, e shikonte drejt në sy, në një mënyrë të padurueshme. Mos dyshonte për ndonjë gjë? Ajo mbetej e humbur në lloj-lloj frikërash. Më në fund megjithatë ai vazhdoi:

— U pajtuam, dhe po vija t’i propozoja prapë një marrëveshje.

Ishte të rinovonte kambialin e nënshkruar nga Bovari. Zotëria, sidoqoftë, do të vepronte si t’i donte qejfi; s’duhej ta mundonte veten, sidomos tani që do të kishte një mori telashesh.

— Madje do të bënte më mirë t’ia linte dikujt tjetër, juve, për shembull; me një prokurë, do të ishte e lehtë, dhe atëherë do të kishim bashkë ca punë të vogla…

Ajo s’kuptonte. Ai heshti. Pastaj, duke kaluar te tregtia e tij, Lëroi deklaroi se Zonja s’mund të bënte pa marrë diçka prej tij. Do t’i dërgonte një barezh të zi, dymbëdhjetë metra, sa për të bërë një fustan.

— Ky që keni është i mirë për shtëpi. Ju duhet një tjetër për vizita. E pashë unë, që në shikimin e parë kur hyra. Kam sy shqiponje.

Nuk e dërgoi pëlhurën, e solli vetë. Pastaj u kthye për ta matur; u kthye me pretekste të tjera, duke u përpjekur çdo herë të tregohej i dashur, i gatshëm, duke u bërë vasal, siç do të thoshte Ome, dhe gjithmonë duke i hedhur Emës ndonjë këshillë për prokurën. Për kambialin s’fliste. Ajo s’mendonte për të; Sharli, në fillim të shërimit të saj, i kishte treguar vërtet diçka; por kaq shumë trazime i kishin kaluar nëpër kokë, sa s’e mbante mend më. Veç kësaj, u ruajt të hapte çfarëdo diskutimi për para; plaka Bovari u habit për këtë, dhe ia vuri ndryshimin e karakterit ndjenjave fetare që i kishin hyrë kur qe e sëmurë.

Por, sapo ajo iku, Ema s’vonoi ta mahniste Bovarin me arsyen e saj praktike. Do të duhej të merreshin informacione, të verifikoheshin hipotekat, të shihej nëse duhej bërë ankand apo likuidim. Ajo përmendte terma teknikë kuturu, shqiptonte fjalët e mëdha rregull, e ardhme, parashikim, dhe vazhdimisht i zmadhonte telashet e trashëgimisë; aq sa një ditë i tregoi modelin e një autorizimi të përgjithshëm për „të drejtuar dhe administruar punët e tij, të marrë çdo hua, të nënshkruajë dhe të xhirojë çdo kambial, të paguajë çdo shumë, etj.“ Kishte përfituar nga mësimet e Lëroit.

Sharli, me naivitet, e pyeti nga vinte kjo letër.

— Nga zoti Gijomen.

Dhe, me gjakftohtësinë më të madhe të botës, shtoi:

— S’i besoj shumë. Noterët kanë kaq famë të keqe! Ndoshta do të duhej të këshilloheshim… S’njohim veçse… Oh! askënd.

— Përveç në qoftë se Leoni…, — ia ktheu Sharli, që po mendohej.

Por ishte e vështirë të merreshin vesh me letra. Atëherë ajo u ofrua ta bënte vetë këtë udhëtim. Ai e falënderoi. Ajo nguli këmbë. Qe një garë mirësjelljesh. Më në fund ajo thirri me një ton kryeneçësie të shtirur:

— Jo, të lutem, do të shkoj unë.

— Sa e mirë që je! — tha ai duke e puthur në ballë.

Që të nesërmen, hipi në Dallëndyshe për të shkuar në Ruan të këshillohej me zotin Leon; dhe ndenji atje tri ditë.

Shënime

1. Kafarnaum: në frëngjisht fjala capharnaüm, nga emri i qytetit biblik Kapernaum, do të thotë një vend rrëmujë ku grumbullohen sende të çdo lloji. Ome e quan kështu dhomëzën e tij të fshehtë. ↩︎

2. Lat. „duke farkëtuar bëhesh farkëtar; bëj atë që po bën“: dy fjalë të urta latine, që Ome i ngjit bashkë. ↩︎

3. Tableau de l’amour conjugal („Tablo e dashurisë bashkëshortore“, 1686), nga mjeku Nicolas Venette: libër gjysmë mjekësor e gjysmë erotik, me gravura, që qarkullonte fshehurazi edhe në shekullin XIX. ↩︎