Pjesa e parë — II · Krim dhe ndëshkim

Raskolnikovi nuk ishte mësuar me turmën dhe, siç u tha, i shmangej çdo shoqërie, sidomos kohët e fundit. Por tani befas diçka e tërhoqi drejt njerëzve. Diçka si e re po ndodhte brenda tij, dhe bashkë me këtë ndjeu njëfarë etjeje për njerëz. Ishte lodhur aq shumë nga një muaj i tërë i këtij ankthi të tij të përqendruar dhe i këtij trazimi të zymtë, sa të paktën për një minutë donte të merrte frymë në një botë tjetër, cilado qoftë ajo, dhe, me gjithë fëlliqësinë e mjedisit, tani rrinte me kënaqësi në pijetore.

I zoti i lokalit ishte në një dhomë tjetër, por shpesh hynte në sallën kryesore, duke zbritur në të nga diku nëpër ca shkallë, dhe gjithmonë të parat i dukeshin çizmet prej dandi, të lyera me yndyrë, me palë të mëdha të kuqe. Kishte veshur një pallto të shkurtër me pala në bel dhe një jelek të zi prej atllasi, tmerrësisht të yndyrosur, pa kravatë, dhe gjithë fytyra e tij dukej sikur ishte lyer me vaj, si një dry hekuri. Pas banakut rrinte një djalë rreth katërmbëdhjetë vjeç, dhe ishte edhe një djalë tjetër, më i vogël, që shërbente kur kërkohej diçka. Kishte kastraveca të grira, peksimetë të zinj dhe peshk të prerë copa-copa; të gjitha këto vinin shumë erë të keqe. Ishte mbytëse, aq sa ishte madje e padurueshme të rrije, dhe gjithçka ishte aq e ngopur me erë pijeje, sa, me sa dukej, vetëm nga ky ajër mund të dehej njeriu brenda pesë minutave.

Ka disa takime, madje me njerëz krejtësisht të panjohur, për të cilët fillojmë të interesohemi që në shikimin e parë, disi befas, papritur, para se të themi qoftë një fjalë. Pikërisht një përshtypje të tillë i la Raskolnikovit ai mysafir që rrinte mënjanë dhe i ngjante një nëpunësi të dalë nga shërbimi. Djaloshi e kujtoi disa herë më vonë këtë përshtypje të parë dhe madje ia vishte një parandjenje. Ai e vështronte pa pushim nëpunësin, sigurisht, edhe sepse edhe ky e shikonte me ngulm, dhe dukej se kishte shumë dëshirë të niste një bisedë. Kurse të tjerët që ndodheshin në pijetore, pa përjashtuar as të zotin e lokalit, nëpunësi i shikonte disi si i mësuar, madje me mërzi, por njëkohësisht me një nuancë përbuzjeje mendjemadhe, si njerëz të një pozite e të një zhvillimi më të ulët, me të cilët s’kishte ç’të fliste. Ishte një njeri që i kishte kaluar të pesëdhjetat, me shtat mesatar e i ngjeshur, me flokë të thinjur dhe me një tullë të madhe, me fytyrë të verdhë, madje të gjelbëruar, të fryrë nga pija e vazhdueshme, dhe me qepalla të ënjtura, prapa të cilave shkëlqenin ca sy të vegjël të kuqërremtë, të ngushtë si të çara, por plot jetë. Por diçka në të ishte shumë e çuditshme; në vështrimin e tij sikur shkëlqente madje një farë ekstaze — ndoshta kishte aty edhe kuptim, edhe mend, — por në të njëjtën kohë sikur vetëtinte edhe çmenduria. Ishte veshur me një frak të vjetër të zi, krejt të copëtuar, me kopsat të rëna. Vetëm një kopsë mbahej ende disi, dhe pikërisht me atë mbërthehej, me sa dukej për të mos u larguar nga rregullat e mirësjelljes. Nga jeleku i lirë prej pambuku dilte parzmorja e këmishës, e tëra e zhubrosur, e ndotur dhe e njollosur me pije. Fytyra ishte e rruar, si ajo e nëpunësve, por shumë kohë më parë, kështu që kishte nisur të dilte dendur një qime e murrme. Edhe në sjelljet e tij kishte vërtet diçka nëpunësi solid. Por ishte i shqetësuar, i shprishte flokët dhe herë-herë, në ankth, e mbështeste kokën me të dyja duart, duke vënë bërrylat e shqyer mbi tryezën e lagur e ngjitëse. Më në fund e shikoi drejt Raskolnikovin dhe tha me zë të lartë e të vendosur:

— A më lejohet të guxoj, i nderuari zotëria im, t’ju drejtohem me një bisedë të hijshme? Ngase, ndonëse nuk jeni në një pamje madhështore, përvoja ime dallon te ju një njeri të arsimuar e të pamësuar me pijen. Vetë e kam respektuar gjithmonë arsimin të bashkuar me ndjenjat e zemrës, dhe, përveç kësaj, jam këshilltar titullar.¹ Marmeladov² — ky është mbiemri; këshilltar titullar. Guxoj të pyes: keni qenë në shërbim të shtetit?

— Jo, studioj… — u përgjigj djaloshi, pjesërisht i habitur nga toni i veçantë e i stolisur i të folurit, dhe nga fakti që i qenë drejtuar kaq drejtpërdrejt, ballë për ballë. Me gjithë dëshirën e çastit që kishte pasur pak më parë për çfarëdo shoqërie me njerëzit, me fjalën e parë që iu drejtua vërtet atij, ndjeu befas ndjenjën e tij të zakonshme, të pakëndshme e nervoze, të neverisë ndaj çdo fytyre të huaj që prekte ose që thjesht donte të prekte personalitetin e tij.

— Student, pra, ose ish-student! — thirri nëpunësi, — ashtu e mendova! Përvojë, i nderuar zotëri, përvojë e shumëfishtë! — dhe, si shenjë mburrjeje, vuri gishtin në ballë. — Keni qenë student ose keni ndjekur rrugën e dijes! Po më lejoni… — U ngrit pak, u lëkund, rrëmbeu enën e tij, gotëzën, dhe u ul pranë djaloshit, pak tërthorazi prej tij. Ishte i pirë, por fliste rrjedhshëm e me gjallëri, vetëm herë pas here, në ndonjë vend, ngatërrohej pak dhe e zgjaste fjalën. Iu hodh Raskolnikovit madje me njëfarë lakmie, sikur edhe ai të mos kishte folur me njeri një muaj të tërë.

— I nderuar zotëri, — filloi ai pothuajse me solemnitet, — varfëria nuk është ves, kjo është e vërtetë. E di që as pijanecëria nuk është virtyt, dhe aq më tepër. Por skamja, i nderuar zotëri, skamja është ves, zotëri. Në varfëri ju e ruani ende fisnikërinë e ndjenjave të lindura, kurse në skamje askush dhe asnjëherë. Për skamjen as me shkop nuk të dëbojnë, por me fshesë të fshijnë nga shoqëria njerëzore, që të jetë sa më fyese; dhe me të drejtë, ngase në skamje jam vetë i pari gati ta fyej veten. E që këtej — pijetorja! I nderuar zotëri, një muaj më parë bashkëshorten time e rrahu zoti Lebezjatnikov,³ kurse bashkëshortja ime nuk është si unë! E kuptoni, zotëri? Më lejoni t’ju pyes edhe diçka, ashtu, qoftë edhe nga kureshtja e thjeshtë: a ju ka qëlluar ndonjëherë të kaloni natën mbi Neva, në maunat e sanës?

— Jo, s’më ka qëlluar, — u përgjigj Raskolnikovi. — Ç’është kjo?

— Hë, zotëri, unë andej vij, dhe është tashmë nata e pestë, zotëri…

Mbushi gotëzën, e piu dhe u zhyt në mendime. Vërtet, në rrobat e tij, madje edhe në flokë, dukeshin aty-këtu fije sane të ngjitura. Ishte shumë e mundshme që pesë ditë të mos ishte zhveshur e të mos ishte larë. Sidomos duart i kishte të ndyra, të yndyrshme, të kuqe, me thonj të zinj.

Biseda e tij, me sa dukej, zgjoi një vëmendje të përgjithshme, ndonëse të përgjumur. Djemtë pas banakut filluan të qeshnin nën hundë. I zoti i lokalit, me sa dukej, zbriti enkas nga dhoma e sipërme për të dëgjuar „shakaxhiun“ dhe u ul mënjanë, duke gogësirë me përtesë, por me hije rëndësie. Me sa dukej, Marmeladovi ishte i njohur këtu prej kohësh. Edhe prirjen për të folur me stoli e kishte fituar, ndoshta, nga zakoni i bisedave të shpeshta nëpër mejhane me lloj-lloj të panjohurish. Ky zakon te disa pijanecë kthehet në nevojë, dhe sidomos te ata me të cilët në shtëpi sillen rreptë dhe i urdhërojnë si të duan. Prandaj në shoqërinë e pijanecëve ata përpiqen gjithnjë sikur të fitojnë për vete një justifikim, e po të jetë e mundur, madje edhe respekt.

— Shakaxhi! — tha me zë të lartë i zoti i lokalit. — Po pse s’punon, pse s’shërbeni, kur jeni nëpunës?

— Pse nuk shërbej, i nderuar zotëri, — ia ktheu Marmeladovi, duke iu drejtuar vetëm Raskolnikovit, sikur ky t’i kishte bërë pyetjen, — pse nuk shërbej? Po vallë a nuk më dhemb zemra që zvarritem kot? Kur zoti Lebezjatnikov, një muaj më parë, e rrahu bashkëshorten time me duart e veta, kurse unë rrija shtrirë i dehur, vallë a nuk vuajta? Më lejoni, djalë i ri, a ju ka qëlluar… hm… le të themi, të kërkoni para hua pa pikë shprese?

— Më ka qëlluar… domethënë si pa shpresë?

— Domethënë krejt pa shpresë, zotëri, duke e ditur që më parë se prej kësaj nuk do të dalë asgjë. Ja, ju e dini, për shembull, që më parë dhe me hollësi, se ky njeri, ky qytetar më dashamirës e më i dobishëm, për asgjë në botë nuk do t’ju japë para, ngase, pyes unë, pse t’jua japë? Ai e di, pra, që unë s’do t’ia kthej. Nga dhembshuria? Por zoti Lebezjatnikov, që i ndjek idetë e reja, shpjegonte para ca ditësh se dhembshuria në kohën tonë ndalohet madje nga shkenca dhe se kështu bëhet tashmë në Angli, ku është ekonomia politike. Pse, pra, pyes unë, të japë? Dhe ja, duke e ditur që më parë se nuk do të japë, ju prapëseprapë niseni për rrugë dhe…

— Po pse të shkosh? — shtoi Raskolnikovi.

— Po kur s’ke te kush, kur s’ke më ku të shkosh! Duhet, pra, që çdo njeri të ketë të paktën një vend ku të mund të shkojë. Ngase vjen një kohë kur patjetër duhet të shkosh diku, kudo qoftë! Kur e bija ime e vetëmlindur shkoi për herë të parë me biletën e verdhë,⁴ edhe unë shkova atëherë… (ngase ime bijë jeton me biletën e verdhë, zotëri…) — shtoi ai si në kllapa, duke e parë djaloshin me njëfarë shqetësimi. — S’ka gjë, i nderuar zotëri, s’ka gjë! — nxitoi të deklaronte menjëherë, me sa dukej i qetë, kur të dy djemtë pas banakut ia plasën gazit nëpër hundë e buzëqeshi edhe vetë i zoti i lokalit. — S’ka gjë, zotëri! Nga këto tundje kokash nuk turbullohem, ngase tashmë të gjithë i dinë të gjitha dhe çdo gjë e fshehtë bëhet e dukshme; dhe këtë e pres jo me përbuzje, por me përulësi. Le të jetë! Le të jetë! „Ja njeriu!“⁵ Më lejoni, djalë i ri: a mundeni ju… Por jo, ta shpreh më fort e më me figurë: jo a mundeni ju, por a guxoni ju, duke më vështruar në këtë orë, të thoni me pohim se unë nuk jam derr?

Djaloshi nuk u përgjigj asnjë fjalë.

— Hë, zotëri, — vazhdoi oratori, pasi priti me rëndësi, madje këtë herë me një dinjitet të shtuar, që të kalonte e qeshura nën hundë që pasoi prapë në dhomë. — Hë, zotëri, le të jem unë derr, por ajo është zonjë! Unë kam shëmbëlltyrë bishe, kurse Katerina Ivanovna, bashkëshortja ime, është person i arsimuar dhe bijë e lindur e një oficeri të lartë. Le të jem, le të jem unë i poshtër, por ajo është me zemër fisnike dhe plot me ndjenja të fisnikëruara nga edukata. E megjithatë… oh, sikur t’i vinte keq për mua! I nderuar zotëri, i nderuar zotëri, duhet, pra, që çdo njeri të ketë të paktën një vend të tillë ku t’i vijë keq dikujt edhe për të! Kurse Katerina Ivanovna, ndonëse zonjë zemërgjerë, është e padrejtë… Dhe ndonëse e kuptoj edhe vetë se, kur ajo m’i shkul perçinat, m’i shkul jo ndryshe veçse nga dhembshuria e zemrës (ngase, e përsëris pa u turbulluar, ajo m’i shkul perçinat, djalë i ri, — pohoi ai me dinjitet të dyfishtë, kur dëgjoi prapë të qeshura nën hundë), por, o Zot, sikur ajo të paktën një herë… Por jo! jo! të gjitha këto janë kot, dhe s’ka ç’të thuhet! s’ka ç’të thuhet!… ngase jo një herë ka ndodhur ajo që dëshiroja, dhe jo një herë më kanë mëshiruar, por… e tillë është natyra ime, dhe unë jam bagëti e lindur!

— Si jo! — vuri re, duke gogësirë, i zoti i lokalit.

Marmeladovi goditi me vendosmëri me grusht mbi tryezë.

— E tillë është natyra ime! A e dini, a e dini, zotëria im, se unë ia kam pirë edhe çorapet? Jo këpucët, zotëri, ngase kjo të paktën do t’i ngjante disi rendit të gjërave, por çorapet, çorapet e saj i piva, zotëri! Edhe shamizën e saj prej leshi dhie e piva, dhuratë, të dikurshme, të sajën, jo timen; kurse ne jetojmë në një qoshe⁶ të ftohtë, dhe këtë dimër ajo u ftoh dhe nisi të kollitej, tashmë me gjak. Fëmijë të vegjël kemi tre, dhe Katerina Ivanovna punon nga mëngjesi gjer në natë, fërkon e lan dhe i lan fëmijët, ngase që e vogël është mësuar me pastërtinë, kurse me gjoks të dobët dhe të prirur nga ftiza, dhe këtë unë e ndiej. Vallë s’e ndiej? Dhe sa më shumë pi, aq më shumë e ndiej. Pikërisht për këtë pi, që në këtë pije kërkoj dhembshuri e ndjenjë. Jo gaz, por vetëm hidhërim kërkoj… Pi, ngase dua të vuaj dyfish! — Dhe ai, si në dëshpërim, uli kokën mbi tryezë.

— Djalë i ri, — vazhdoi ai, duke u ngritur përsëri, — në fytyrën tuaj lexoj si njëfarë hidhërimi. Sapo hytë, e lexova, prandaj edhe ju drejtova menjëherë. Ngase, duke ju rrëfyer historinë e jetës sime, nuk dua ta nxjerr veten në turpërim para këtyre përtacëve, të cilët edhe pa këtë i dinë të gjitha, por kërkoj një njeri të ndjeshëm e të arsimuar. Dijeni, pra, se bashkëshortja ime u edukua në institutin krahinor për vajza fisnike dhe në diplomim vallëzoi me shall⁷ para guvernatorit dhe personave të tjerë, për çka mori medaljen e artë dhe fletëlavdërimin. Medalja… hë, medaljen e shitëm… prej kohësh… hm… fletëlavdërimi rri ende te ajo në sënduk, dhe jo shumë kohë më parë ia tregoi të zonjës së shtëpisë. Dhe ndonëse me të zonjën e shtëpisë ka grindje nga më të pandërprerat, prapë deshi të krenohej të paktën para dikujt dhe t’i tregonte për ditët e lumtura të shkuara. Dhe unë nuk e dënoj, nuk e dënoj, ngase kjo është gjëja e fundit që i ka mbetur në kujtimet e saj, kurse gjithë të tjerat u bënë pluhur! Po, po; zonjë e zjarrtë, krenare dhe e papërkulur. Dyshemenë e lan vetë dhe rron me bukë të zezë, por mosrespektim ndaj vetes nuk lejon. Prandaj edhe zotit Lebezjatnikov nuk deshi t’ia falte vrazhdësinë e tij, dhe kur zoti Lebezjatnikov e rrahu për këtë, ajo ra në shtrat jo aq nga goditjet, sa nga ndjenja. E mora tashmë të ve, me tre fëmijë, njëri më i vogël se tjetri. Me burrin e parë, një oficer këmbësorie, ishte martuar nga dashuria dhe kishte ikur me të nga shtëpia e prindërve. Burrin e donte së tepërmi, por ai u dha pas letrave, ra në gjyq, dhe kështu vdiq. Nga fundi e rrihte; dhe ajo, ndonëse nuk ia falte, gjë që e di me siguri dhe me dokumente, deri më sot e kujton me lot dhe më qorton mua me të, dhe unë gëzohem, gëzohem, ngase të paktën në përfytyrimet e saj e sheh veten dikur të lumtur… Dhe pas tij mbeti me tre fëmijë të mitur në një rreth të largët e të egër, ku ndodhesha atëherë edhe unë, dhe mbeti në një skamje aq të pashpresë, saqë unë, ndonëse kam parë shumë aventura të ndryshme, nuk jam në gjendje as ta përshkruaj. Të afërmit, të gjithë, hoqën dorë prej saj. Edhe krenare ishte, tepër krenare… Dhe atëherë, i nderuar zotëri, atëherë unë, gjithashtu i ve, me një vajzë katërmbëdhjetëvjeçare nga gruaja e parë, i propozova dorën time, ngase s’mund ta shikoja një vuajtje të tillë. Mund ta gjykoni, pra, deri në ç’shkallë kishin arritur fatkeqësitë e saj, që ajo, e arsimuar dhe e edukuar dhe nga një familje e njohur, pranoi të martohej me mua! Por pranoi! Duke qarë e duke ngashëryer, dhe duke përdredhur duart — pranoi! Ngase s’kishte ku të shkonte. E kuptoni, a e kuptoni, i nderuar zotëri, ç’do të thotë kur s’ke më ku të shkosh? Jo! Këtë ju ende nuk e kuptoni… Dhe një vit të tërë e kreva detyrën time me devotshmëri e shenjtëri dhe nuk e preka këtë (ai bëri me gisht nga gjysmëshishja), ngase kam ndjenja. Por as me këtë nuk munda t’i bëja qejfin; e pastaj humba vendin e punës, dhe as kjo jo për faj timin, por për shkak të ndryshimeve në organikë, dhe atëherë e preka!… Do të bëhet tashmë një vit e gjysmë që përfunduam më në fund, pas endjesh e fatkeqësish të shumta, në këtë kryeqytet madhështor e të stolisur me monumente të shumta. Dhe këtu gjeta vend pune… E gjeta dhe e humba prapë. E kuptoni, zotëri? Këtë herë e humba për fajin tim, ngase më erdhi natyra ime… Tani jetojmë në një qoshe, te e zonja e shtëpisë, Amalija Fjodorovna Lippevehzel, dhe me se jetojmë e me se paguajmë, nuk e di. Jetojnë aty edhe shumë të tjerë përveç nesh… Sodomë, zotëri, nga më të shëmtuarat… hm… po… Dhe ndërkaq u rrit edhe vajza ime, nga martesa e parë, dhe ç’hoqi ajo, vajza ime, nga njerka e saj, ndërsa rritej, për këtë hesht. Ngase, ndonëse Katerina Ivanovna është plot me ndjenja zemërgjera, është zonjë e zjarrtë e nervoze, dhe ta pret… Po, zotëri! Hë, s’ka pse ta kujtojmë këtë! Edukatë, siç mund ta përfytyroni, Sonja⁸ nuk mori. Provova me të, nja katër vjet më parë, të bëja gjeografi dhe histori botërore; por meqë unë vetë nuk isha i fortë në këto njohuri, dhe as udhëzues të përshtatshëm nuk kishim, ngase ato librat që kishim… hm!… hë, tani s’i kemi më ata libra, aty mbaroi gjithë mësimi. Te Kiri i Persisë⁹ u ndalëm. Pastaj, kur kishte arritur tashmë moshën e pjekur, lexoi disa libra me përmbajtje romantike, dhe jo shumë kohë më parë, me ndërmjetësinë e zotit Lebezjatnikov, një libërth — „Fiziologjinë“ e Luisit,¹⁰ e dini, zotëri? — e lexoi me shumë interes dhe madje na lexonte pjesë-pjesë me zë: ja gjithë arsimimi i saj. Tani do t’ju drejtohem juve, i nderuari zotëria im, vetë prej meje, me një pyetje private: sa mund të fitojë, sipas jush, një vajzë e varfër, por e ndershme, me punë të ndershme?… As pesëmbëdhjetë kopekë në ditë, zotëri, nuk fiton, po të jetë e ndershme dhe pa ndonjë talent të veçantë, madje edhe duke punuar pa i ulur duart! E për më tepër këshilltari shtetëror¹¹ Klopshtok, Ivan Ivanoviç — keni dëgjuar ndonjëherë? — jo vetëm që nuk i dha ende paratë për qepjen e gjysmë duzinë këmishëve prej pëlhure holandeze, por madje e përzuri me fyerje, duke përplasur këmbët dhe duke e quajtur me fjalë të pahijshme, me pretekstin se jaka e këmishës ishte qepur jo sipas masës dhe shtrembër. E këtu fëmijët të uritur… E këtu Katerina Ivanovna, duke përdredhur duart, ecën nëpër dhomë, dhe i dalin njolla të kuqe në faqe — gjë që në këtë sëmundje ndodh gjithmonë: „Ti, — thotë, — o parazite, rron te ne, ha e pi, dhe ngrohesh“, po ç’të pish e ç’të hash këtu, kur edhe fëmijët nuk shohin kore buke me tri ditë! Rrija shtrirë atëherë… hë, ç’t’ia bëj! rrija shtrirë i dehur, zotëri, dhe dëgjoj që Sonja ime thotë (e urtë është ajo, s’të kthen kurrë fjalë, dhe ka një zë kaq të butë… flokëverdhë, me fytyrëz gjithmonë të zbehtë, të hollë), thotë: „E çfarë, Katerina Ivanovna, vallë duhet të shkoj në një punë të tillë?“ Kurse Darja Francevna, grua dashakeqe dhe e njohur shumë herë nga policia, ishte interesuar tashmë nja tri herë përmes së zonjës së shtëpisë. „E pse jo, — përgjigjet Katerina Ivanovna, me tallje, — ç’ke për të ruajtur? Ç’thesar paske!“ Por mos e fajësoni, mos e fajësoni, i nderuar zotëri, mos e fajësoni! Nuk u tha me mendje të shëndoshë kjo, por me ndjenja të trazuara, në sëmundje dhe me të qarat e fëmijëve që s’kishin ngrënë, dhe u tha më shumë për ta fyer, sesa në kuptimin e saktë… Ngase Katerina Ivanovna ka një karakter të tillë, dhe sapo zënë të qajnë fëmijët, qoftë edhe nga uria, menjëherë fillon t’i rrahë. Dhe shoh unë, aty pas orës pesë, që Soneçka u ngrit, vuri shaminë, vuri pelerinën e vogël dhe doli nga shtëpia, dhe pas orës tetë u kthye përsëri. Erdhi, dhe drejt e te Katerina Ivanovna, dhe në tryezë para saj nxori në heshtje tridhjetë rubla. As edhe një fjalë nuk tha, as nuk e shikoi qoftë edhe një herë, por mori vetëm shallin tonë të madh të gjelbër prej drapdedami¹² (kemi një shall të tillë të përbashkët, prej drapdedami), ia mbuloi me të krejt kokën e fytyrën dhe u shtri në shtrat, me fytyrë nga muri, vetëm supet e vogla e trupi i dridheshin i tëri… Kurse unë, si edhe më parë, rrija shtrirë në po atë gjendje, zotëri… Dhe pashë atëherë, djalë i ri, pashë se si pastaj Katerina Ivanovna, gjithashtu pa thënë asnjë fjalë, iu afrua shtratit të Soneçkës dhe gjithë mbrëmjen qëndroi në gjunjë te këmbët e saj, ia puthte këmbët, nuk donte të ngrihej, dhe pastaj kështu të dyja zunë gjumë bashkë, të përqafuara… të dyja… të dyja… po, zotëri… kurse unë… rrija shtrirë i dehur, zotëri.

Marmeladovi heshti, sikur t’i qe prerë zëri. Pastaj befas mbushi me nxitim, piu dhe ofshau.

— Që atëherë, zotëria im, — vazhdoi ai pas njëfarë heshtjeje, — që atëherë, për shkak të një rasti të pafavorshëm dhe nga kallëzimi i ca personave keqdashës — gjë në të cilën ndihmoi sidomos Darja Francevna, gjoja ngaqë s’i ishte treguar respekti i duhur, — që atëherë ime bijë, Sofja Semjonovna, u detyrua të marrë biletën e verdhë, dhe për këtë arsye nuk mund të rrinte më bashkë me ne. Ngase as e zonja e shtëpisë, Amalija Fjodorovna, nuk donte ta lejonte këtë (ndonëse vetë më parë i kishte ndihmuar Darja Francevnës), edhe zoti Lebezjatnikov… hm… Pikërisht për shkak të Sonjës ndodhi ajo histori e tij me Katerina Ivanovnën. Në fillim ai vetë i shkonte pas Soneçkës, e pastaj papritur iu ngrit sedra: „Si, — thotë, — unë, një njeri kaq i ndritur, të jetoj në një banesë me një të tillë?“ Kurse Katerina Ivanovna nuk ia fali, e mbrojti… dhe ja ku ndodhi… Dhe Soneçka tani vjen te ne më shumë në muzg, dhe e lehtëson Katerina Ivanovnën, dhe sjell aq sa mundet… Jeton në banesën e rrobaqepësit Kapernaumov,¹³ merr një dhomë me qira te ata; kurse Kapernaumovi është i çalë dhe belbëzon, dhe gjithë familja e tij shumë e madhe belbëzon gjithashtu. Edhe gruaja e tij belbëzon… Rrinë të gjithë në një dhomë, kurse Sonja ka dhomën e vet më vete, me një ndarje… Hm, po… Njerëz shumë të varfër e belbacë… po… Ja pra, u ngrita atëherë në mëngjes, zotëri, vesha leckat e mia, i ngrita duart drejt qiellit dhe shkova te Shkëlqesia e tij,¹⁴ Ivan Afanasjeviçi. E njihni Shkëlqesinë e tij, Ivan Afanasjeviçin?… Jo? Hë, atëherë s’e njihni njeriun e Zotit! Ai është dyll… dyll përpara fytyrës së Zotit; si shkrin dylli!…¹⁵ Madje i dolën lot, kur pati mirësinë të dëgjonte gjithçka. „Hë, — thotë, — Marmeladov, ti m’i ke zhgënjyer një herë pritjet… Të marr edhe një herë nën përgjegjësinë time personale, — kështu tha, — mbaje mend, — thotë, — shko!“ Ia putha pluhurin e këmbëve, në mendje, ngase në të vërtetë nuk do të ma kishte lejuar, si dinjitar që është dhe njeri me ide të reja shtetërore e të ndritura; u ktheva në shtëpi, dhe kur njoftova se më kishin pranuar prapë në shërbim dhe se do të merrja rrogë, o Zot, ç’ndodhi atëherë!…

Marmeladovi u ndal përsëri, shumë i tronditur. Në këtë kohë hyri nga rruga një grup i tërë pijanecësh, tashmë të dehur edhe pa këtë, dhe te hyrja u dëgjuan tingujt e një organoje rrugësh të marrë me pagesë dhe një zë fëmije shtatëvjeçar, i çarë, që këndonte „Fermëzën“.¹⁶ U bë zhurmë. I zoti i lokalit dhe shërbyesit u morën me të ardhurit. Marmeladovi, pa u kushtuar vëmendje të ardhurve, vazhdoi tregimin. Me sa dukej, ishte dobësuar shumë, por sa më shumë dehej, aq më llafazan bëhej. Kujtimet për suksesin e fundit në shërbim sikur e gjallëruan dhe madje iu pasqyruan në fytyrë si njëfarë drite. Raskolnikovi dëgjonte me vëmendje.

— Kjo ishte, zotëria im, pesë javë më parë. Po… Sapo e morën vesh të dyja, Katerina Ivanovna dhe Soneçka, o Zot, sikur të isha shpërngulur në mbretërinë e Zotit. Më parë, rri shtrirë si bagëti, vetëm sharje! Kurse tani: ecin në majë të gishtave, i qetësojnë fëmijët: „Semjon Zahariçi u lodh në shërbim, po pushon, shët!“ Më japin kafe para shërbimit, më ziejnë ajkë! Filluan të gjenin ajkë të vërtetë, dëgjoni! Dhe nga i mblodhën për një veshje të denjë zyre, njëmbëdhjetë rubla e pesëdhjetë kopekë, nuk e kuptoj! Çizme, parzmore këmishe prej kaliko — nga më të shkëlqyerat, uniformë nëpunësi, të gjitha i sajuan për njëmbëdhjetë e gjysmë, në gjendjen më të shkëlqyer, zotëri. Erdha ditën e parë në mëngjes nga shërbimi, shoh: Katerina Ivanovna kishte gatuar dy gjellë, supë dhe mish të kripur me rrikë, gjë për të cilën as që kishim ide deri atëherë. Fustane ajo nuk ka asnjë… domethënë asnjë, zotëri, kurse tani, sikur të ishte bërë gati të shkonte për vizitë, u vesh e u stolis, dhe jo se me ndonjë gjë të veçantë, por kështu, nga hiçi dinë t’i bëjnë të gjitha: krihen, një jakëz e pastër, ca mëngore, dhe ja ku del një person krejt tjetër, edhe u rinua, edhe u zbukurua. Soneçka, pëllumbesha ime, ndihmoi vetëm me para, kurse vetë, thotë, tani për ca kohë nuk është e hijshme të vij shpesh te ju, vetëm ndoshta në muzg, që të mos më shohë njeri. Dëgjoni, dëgjoni? Erdha pas drekës të flija, e ç’mendoni, nuk duroi Katerina Ivanovna: vetëm një javë më parë ishte grindur me të zonjën e shtëpisë, me Amalija Fjodorovnën, në mënyrën më të keqe, kurse tani e ftoi për një filxhan kafe. Ndenjën dy orë dhe pëshpëritnin vazhdimisht: „Tani, — thotë, — Semjon Zahariçi është në shërbim dhe merr rrogë, dhe u paraqit vetë te Shkëlqesia e tij, dhe Shkëlqesia e tij doli vetë, u tha të gjithëve të prisnin, kurse Semjon Zahariçin e mori për dore dhe e futi në kabinet përpara të gjithëve.“ Dëgjoni, dëgjoni? „Unë, sigurisht, — thotë, — Semjon Zahariç, duke kujtuar meritat tuaja, dhe ndonëse e keni pasur këtë dobësi mendjelehtë, por meqë tani premtoni, dhe veç kësaj pa ju puna te ne shkoi keq (dëgjoni, dëgjoni!), atëherë shpresoj, — thotë, — tani në fjalën tuaj të nderit“, domethënë të gjitha këto, po t’ju them, i shpiku vetë, dhe jo nga mendjelehtësia, vetëm për t’u mburrur, zotëri! Jo, zotëri, ajo vetë u beson të gjitha, me përfytyrimet e veta e zbavit veten, për Zotin, zotëri! Dhe unë nuk e dënoj; jo, këtë nuk e dënoj!… Kurse kur, gjashtë ditë më parë, sola rrogën time të parë — njëzet e tre rubla e dyzet kopekë — të plotë, më quajti vocërrak: „Ah ti, — thotë, — vocërrak që je!“ Dhe kur ishim vetëm, zotëri, e kuptoni? Hë, ç’bukuri ka tek unë, me sa duket, dhe ç’bashkëshort jam unë? Jo, më pickoi në faqe: „Ah ti, vocërrak që je!“ — thotë.

Marmeladovi u ndal, deshi të buzëqeshte, por befas mjekra filloi t’i dridhej. Megjithatë, e përmbajti veten. Kjo mejhane, pamja e shthurur, pesë net në maunat e sanës dhe shishja, e bashkë me këtë kjo dashuri e sëmurë për gruan e për familjen, e hutonin dëgjuesin e tij. Raskolnikovi dëgjonte i tendosur, por me një ndjesi të sëmurë. I vinte inat që kishte hyrë këtu.

— I nderuar zotëri, i nderuar zotëri! — thirri Marmeladovi, si erdhi në vete, — o zotëria im, juve ndoshta të gjitha këto ju duken për të qeshur, si edhe të tjerëve, dhe vetëm ju shqetësoj me marrëzinë e gjithë këtyre hollësive të mjera të jetës sime familjare, por mua nuk më duken për të qeshur! Ngase unë mund t’i ndiej të gjitha këto… Dhe gjatë gjithë asaj dite parajsore të jetës sime dhe gjatë gjithë asaj mbrëmjeje edhe unë vetë e kalova në ëndërrime fluturake: domethënë, si do t’i rregulloj të gjitha, edhe fëmijët do t’i vesh, edhe asaj do t’i jap qetësi, edhe vajzën time të vetëmlindur nga çnderimi do ta kthej në gjirin e familjes… Dhe shumë, shumë gjëra… E lejueshme, zotëri. Hë, zotëria im (Marmeladovi befas sikur u drodh, ngriti kokën dhe e shikoi ngulas dëgjuesin e tij), hë, zotëri, kurse të nesërmen, pas gjithë këtyre ëndërrimeve (domethënë kjo do të jetë plot pesë ditë më parë), nga mbrëmja, me një mashtrim dinak, si hajdut në natë, ia vodha Katerina Ivanovnës çelësin e sëndukut, nxora ç’kishte mbetur nga rroga e sjellë, sa ishte gjithsej nuk e mbaj mend, dhe ja, zotëri, më shikoni, të gjithë! Dita e pestë larg shtëpisë, dhe atje më kërkojnë, dhe shërbimit i erdhi fundi, dhe uniforma ime rri në një pijetore afër Urës Egjiptiane,¹⁷ dhe në vend të saj mora këtë veshje… dhe gjithçkaje i erdhi fundi!

Marmeladovi e goditi veten me grusht në ballë, shtrëngoi dhëmbët, mbylli sytë dhe u mbështet fort me bërryl në tryezë. Por pas një minute fytyra e tij befas ndryshoi, dhe me njëfarë dinakërie të shtirë e me paturpësi të sajuar e vështroi Raskolnikovin, qeshi dhe tha:

— Kurse sot isha te Sonja, shkova t’i kërkoja për një gotë që të më kalonte dehja! He-he-he!

— Vallë të dha? — bërtiti dikush mënjanë nga të ardhurit, bërtiti dhe ia plasi gazit me sa kishte në kokë.

— Pikërisht kjo gjysmëshishe, zotëri, u ble me paratë e saj, — tha Marmeladovi, duke iu drejtuar vetëm Raskolnikovit. — Tridhjetë kopekë më nxori, me duart e saj, të fundit, gjithë ç’kishte, e pashë vetë… Asgjë nuk tha, vetëm më shikoi në heshtje… Kështu jo në tokë, por atje… për njerëzit mallëngjehen, qajnë, por nuk qortojnë, nuk qortojnë! E kjo dhemb më shumë, zotëri, dhemb më shumë, kur nuk qortojnë!… Tridhjetë kopekë, po, zotëri. Po edhe asaj tani i duhen, apo jo? Ç’mendoni, zotëria im i dashur? Ajo tani duhet ta ruajë pastërtinë. Kushton para kjo pastërti, ajo e veçanta, e kuptoni? E kuptoni? Hë, edhe ndonjë pomadë duhet të blejë, s’bën ndryshe, zotëri; funde të kolarisura, ndonjë këpucëz të tillë, pak më të spikatur, që ta nxjerrë këmbëzën kur t’i duhet të kapërcejë ndonjë pellg. A e kuptoni, a e kuptoni, zotëri, ç’do të thotë kjo pastërti? Hë, zotëri, kurse unë, i ati i saj i gjakut, këta tridhjetë kopekë ia rrëmbeva për të shëruar dehjen! Dhe pi, zotëri! Dhe i kam pirë tashmë, zotëri!… Hë, kush do t’i vijë keq për një njeri si unë? Hë? Ju vjen keq tani për mua, zotëri, apo jo? Thoni, zotëri, ju vjen keq apo jo? He-he-he-he!

Deshi të mbushte, por s’kishte më. Gjysmëshishja ishte bosh.

— Po pse të të vijë keq për ty? — bërtiti i zoti i lokalit, që ndodhej përsëri pranë tyre.

U dëgjuan të qeshura e madje sharje. Qeshnin e shanin edhe ata që dëgjonin, edhe ata që s’dëgjonin, vetëm duke parë figurën e nëpunësit të dalë nga shërbimi.

— Të të vijë keq! pse të të vijë keq për mua! — thirri befas Marmeladovi, duke u ngritur me dorën të shtrirë përpara, në një frymëzim të vendosur, sikur të mos kishte pritur gjë tjetër veç këtyre fjalëve. — Pse të të vijë keq, thua ti? Po! për mua s’ka pse të të vijë keq! Mua duhet të më kryqëzojnë, të më kryqëzojnë në kryq, e jo të më mëshirojnë! Por kryqëzoje, o gjykatës, kryqëzoje, dhe, si ta kryqëzosh, mëshiroje! Dhe atëherë unë vetë do të vij te ti për t’u kryqëzuar, ngase nuk kam etje për gaz, por për hidhërim e lot!… Mendon ti, o shitës, se kjo gjysmëshishja jote m’u bë ëmbëlsirë? Hidhërim, hidhërim kërkova në fundin e saj, hidhërim e lot, dhe e shijova, dhe e gjeta; kurse do të na mëshirojë ai që i mëshiroi të gjithë dhe që i kuptoi të gjithë e gjithçka, ai i vetmi, ai edhe gjykatësi. Do të vijë atë ditë dhe do të pyesë: „Ku është bija që iu dha njerkës së ligë e ftizike, që iu dha fëmijëve të huaj e të mitur? Ku është bija që të atin e saj tokësor, pijanecin e pavlerë, e mëshiroi, pa u tmerruar nga egërsia e tij?“ Dhe do të thotë: „Eja! Unë të kam falur një herë… Të kam falur një herë… Të falen edhe tani mëkatet e tua të shumta, sepse deshe shumë…“¹⁸ Dhe do ta falë Sonjën time, do ta falë, unë e di që do ta falë… Këtë e ndjeva në zemrën time pak më parë, kur isha te ajo!… Dhe të gjithë do t’i gjykojë e do t’i falë, edhe të mirët edhe të ligjtë, edhe të urtët edhe të butët… Dhe kur të mbarojë me të gjithë, atëherë do të na flasë edhe neve: „Dilni, — do të thotë, — edhe ju! Dilni, pijanecë, dilni, të dobët, dilni, të paturpë!“ Dhe ne do të dalim të gjithë, pa u turpëruar, dhe do të qëndrojmë. Dhe do të thotë: „Derra jeni ju! me shëmbëlltyrën e bishës dhe me vulën e saj;¹⁹ por ejani edhe ju!“ Dhe do të flasin të urtët, do të flasin të mençurit: „Zot! përse i pranon këta?“ Dhe do të thotë: „I pranoj, o të urtë, i pranoj, o të mençur, ngase asnjëri prej tyre s’e ka çmuar veten të denjë për këtë…“ Dhe do të shtrijë duart e tij drejt nesh, dhe ne do të biem përmbys… dhe do të qajmë… dhe do t’i kuptojmë të gjitha! Atëherë do t’i kuptojmë të gjitha!… dhe të gjithë do të kuptojnë… edhe Katerina Ivanovna… edhe ajo do të kuptojë… Zot, ardhtë mbretëria jote!

Dhe u lëshua mbi stol, i rraskapitur e pa fuqi, pa shikuar askënd, sikur të kishte harruar ç’kishte përreth dhe i zhytur thellë në mendime. Fjalët e tij lanë njëfarë përshtypjeje; për një minutë mbretëroi heshtja, por shpejt u dëgjuan të qeshurat e sharjet e mëparshme:

— Na e gjykoi!

— Flet përçart!

— Nëpunës!

E të tjera, e të tjera.

— Ejani, zotëri, — tha befas Marmeladovi, duke ngritur kokën dhe duke iu drejtuar Raskolnikovit, — më shoqëroni… Shtëpia e Kozelit, në oborr. Është koha… te Katerina Ivanovna…

Raskolnikovi donte prej kohësh të ikte; dhe ta ndihmonte e kishte menduar edhe vetë. Marmeladovi doli shumë më i dobët në këmbë sesa në fjalë dhe u mbështet fort te djaloshi. Kishte për të ecur dyqind-treqind hapa. Hutimi e frika e pushtonin pijanecin gjithnjë e më shumë, sa më shumë i afroheshin shtëpisë.

— Unë tani nuk kam frikë nga Katerina Ivanovna, — mërmëriste ai i trazuar, — as se do të fillojë të më shkulë flokët. Ç’janë flokët!… marrëzi flokët! Këtë e them unë! Madje është edhe më mirë, nëse fillon të m’i shkulë, nuk kam frikë nga kjo… unë… nga sytë e saj kam frikë… po… nga sytë… Nga njollat e kuqe në faqe kam frikë gjithashtu… dhe akoma — nga frymëmarrja e saj kam frikë… E ke parë si marrin frymë në këtë sëmundje… kur janë me ndjenja të trazuara? Nga e qara e fëmijëve kam frikë gjithashtu… Ngase, nëse Sonja nuk u ka dhënë për të ngrënë, atëherë… s’e di më ç’ka! s’e di! Kurse nga goditjet nuk kam frikë… Dije, zotëri, se goditje të tilla për mua jo vetëm që s’janë dhimbje, por janë madje kënaqësi… Ngase pa këtë as vetë nuk mund të bëj. Është më mirë. Le të më rrahë, le ta nxjerrë vrerin… është më mirë… Ja, edhe shtëpia. Shtëpia e Kozelit. E bravandreqësit, gjermanit, të pasurit… shpjermë!

Hynë nga oborri dhe u ngjitën në katin e katërt. Shkallët, sa më lart, aq më të errëta bëheshin. Ishte tashmë pothuajse ora njëmbëdhjetë, dhe ndonëse në këtë stinë në Petersburg nuk ka natë të vërtetë,²⁰ në krye të shkallëve ishte shumë errët.

Një derë e vogël, e nxirë nga tymi, në fund të shkallëve, mu në majë, ishte e hapur. Një bisht qiriu ndriçonte një dhomë shumë të varfër, rreth dhjetë hapa të gjatë; e tëra dukej që nga paradhoma. Gjithçka ishte e shpërndarë e në rrëmujë, sidomos lloj-lloj leckash fëmijësh. Në qoshen e pasme ishte tendosur një çarçaf i shpuar. Prapa tij, ndoshta, ndodhej një shtrat. Në vetë dhomën kishte vetëm dy karrige dhe një divan me mushama, shumë të rrjepur, para të cilit qëndronte një tryezë e vjetër kuzhine prej pishe, e pangjyrosur dhe e pambuluar me asgjë. Në cep të tryezës qëndronte, në një shandan hekuri, një bisht qiriu prej dhjami që po mbaronte. Dilte, pra, që Marmeladovi kishte dhomë më vete, e jo qoshe, por dhoma e tij ishte dhomë kalimi. Dera për te dhomat e tjera, ose kafazet, në të cilat Amalija Lippevehzel e kishte ndarë banesën e saj, ishte pak e hapur. Atje ishte zhurmë e britma. Qeshnin. Me sa dukej, luanin letra e pinin çaj. Herë pas here fluturonin fjalë nga më të pacipat.

Raskolnikovi e njohu menjëherë Katerina Ivanovnën. Ishte një grua tmerrësisht e dobësuar, e hollë, mjaft e gjatë dhe e hijshme, ende me flokë të bukur ngjyrë gështenjë të errët dhe vërtet me faqe të skuqura gjer në njolla. Ecte përpara e prapa nëpër dhomën e saj të vogël, me duart e shtrënguara në gjoks, me buzë të tharë, dhe merrte frymë në mënyrë të çrregullt, me ndërprerje. Sytë i shkëlqenin si në ethe, por vështrimi ishte i mprehtë e i palëvizshëm, dhe kjo fytyrë ftizike e e trazuar, nën dritën e fundit të qiririt që po shuhej, që dridhej mbi fytyrën e saj, linte një përshtypje të sëmurë. Raskolnikovit iu duk rreth të tridhjetave, dhe vërtet nuk ishte çift për Marmeladovin… Të hyrët nuk i dëgjoi e nuk i vuri re; dukej sikur ishte në njëfarë harrese, nuk dëgjonte e nuk shihte. Në dhomë ishte mbytëse, por dritaren nuk e hapte; nga shkallët vinte erë e keqe, por dera e shkallëve nuk ishte mbyllur; nga dhomat e brendshme, përmes derës së pambyllur, vinin valë tymi duhani, ajo kollitej, por derën nuk e mbyllte. Vajza më e vogël, rreth gjashtë vjeç, flinte në dysheme, disi ulur, e mbledhur kruspull dhe me kokën të mbështetur te divani. Djali, një vit më i madh se ajo, dridhej i tëri në qoshe dhe qante. Me sa dukej, sapo e kishin rrahur. Vajza më e madhe, rreth nëntë vjeç, shtatlartë dhe e hollë si shkrepëse, vetëm me një këmishë të hollë e të grisur gjithandej dhe me një pelerinë të vjetër prej drapdedami të hedhur mbi supet e zhveshura, të qepur për të ndoshta dy vjet më parë, sepse tani s’i arrinte as deri në gjunjë, qëndronte në qoshe pranë vëllait të vogël, duke ia rrethuar qafën me dorën e saj të gjatë, të tharë si shkrepëse. Me sa dukej, po e qetësonte, i pëshpëriste diçka, e përmbante në çdo mënyrë që të mos fillonte prapë të ngashërehej, dhe në të njëjtën kohë e ndiqte me frikë nënën me sytë e saj të mëdhenj, të mëdhenj e të errët, që dukeshin edhe më të mëdhenj në fytyrëzën e saj të dobësuar e të trembur. Marmeladovi, pa hyrë në dhomë, u ul në gjunjë mu te dera, kurse Raskolnikovin e shtyu përpara. Gruaja, kur pa të panjohurin, u ndal e hutuar para tij, duke ardhur në vete për një çast dhe sikur duke menduar: pse ka hyrë ky? Por, me siguri, iu duk menjëherë se ai po shkonte në dhomat e tjera, meqë e tyre ishte dhomë kalimi. Kur e mendoi këtë dhe pa i kushtuar më vëmendje, shkoi drejt derës së paradhomës për ta mbyllur, dhe befas lëshoi një britmë, kur pa mu në prag të shoqin të gjunjëzuar.

— A! — bërtiti ajo e tërbuar, — u ktheve! Kriminel! Përbindësh!… Ku janë paratë? Ç’ke në xhep, tregoji! Edhe rrobat s’janë ato! ku janë rrobat e tua? ku janë paratë? fol!…

Dhe u hodh ta kontrollonte. Marmeladovi menjëherë, i bindur e i nënshtruar, i hapi duart nga të dyja anët, që t’ia lehtësonte kontrollin e xhepave. Para nuk kishte asnjë kopek.

— Ku janë paratë? — bërtiste ajo. — O Zot, vallë i piu të gjitha! Kishin mbetur dymbëdhjetë rubla në sënduk!… — dhe befas, e tërbuar, e kapi për flokësh dhe e tërhoqi zvarrë në dhomë. Marmeladovi ia lehtësonte vetë përpjekjet, duke u zvarritur me përulje pas saj në gjunjë.

— Edhe kjo është kënaqësi për mua! Edhe kjo nuk është dhimbje për mua, por kë-na-që-si, i nde-ru-ar zo-të-ri, — thërriste ai, ndërsa ajo e shkundte për flokësh, madje një herë goditi edhe ballin në dysheme. Fëmija që flinte në dysheme u zgjua dhe filloi të qante. Djali në qoshe nuk duroi, u drodh, bërtiti dhe u hodh te motra me një frikë të tmerrshme, gati në kriza. Vajza e madhe dridhej si gjethe, e sapozgjuar.

— I piu! të gjitha, të gjitha i piu! — bërtiste në dëshpërim gruaja e gjorë, — edhe rrobat s’janë ato! Të uritur, të uritur! (dhe, duke përdredhur duart, tregonte fëmijët). O jetë e mallkuar! Kurse ju, ju s’ju vjen turp, — iu hodh befas Raskolnikovit, — nga mejhaneja! Ti ke pirë me të? Edhe ti ke pirë me të! Jashtë!

Djaloshi nxitoi të ikte, pa thënë asnjë fjalë. Për më tepër, dera e brendshme u hap krejt, dhe prej saj nxorën kokën disa kureshtarë. Zgjateshin koka të paturpshme që qeshnin, me cigare e me llulla, me kësula. Dukeshin figura me robë shtëpie, krejt të shpërthyera, me veshje vere deri në pahijshmëri, disa me letra në duar. Qeshën veçanërisht me qejf kur Marmeladovi, i tërhequr zvarrë për flokësh, bërtiste se kjo ishte kënaqësi për të. Filluan madje të hynin në dhomë; u dëgjua, më në fund, një piskamë ogurzezë: ishte vetë Amalija Lippevehzel që po çante përpara, për të vendosur rregull sipas mënyrës së saj dhe për ta trembur për të qindin herë gruan e gjorë me urdhrin sharës që ta lironte banesën që nesër. Duke ikur, Raskolnikovi arriti të fuste dorën në xhep, rrëmbeu sa monedha bakri i ra në dorë, nga ato që i kishin mbetur nga rubla e thyer në pijetore, dhe i la pa u vënë re në dritare. Më pas, në shkallë, ndërroi mendje dhe deshi të kthehej.

„Hë, ç’marrëzi qe kjo që bëra, — mendoi ai, — ata e kanë Sonjën, kurse mua më duhen vetë.“ Por, duke menduar se t’i merrte mbrapsht ishte tashmë e pamundur dhe se, sidoqoftë, edhe pa këtë nuk do t’i merrte, tundi dorën dhe shkoi në banesën e tij. „Edhe Sonjës i duhet pomadë, — vazhdoi ai, duke ecur nëpër rrugë, dhe buzëqeshi me helm, — kushton para kjo pastërti… Hm! Po Soneçka, ndoshta, sot do të falimentojë edhe vetë, sepse i njëjti rrezik, gjueti kafshësh të çmuara… kërkim ari… dhe ja, të gjithë ata, pra, nesër mbeten duarthatë pa paratë e mia… Të lumtë, Sonja! Ç’pus paskan ditur të gërmojnë, megjithatë! dhe e shfrytëzojnë! E shfrytëzojnë, pra! Dhe u mësuan. Qanë pak, dhe u mësuan. Me gjithçka mësohet njeriu, ky i poshtër!“

Ai u zhyt në mendime.

— Po sikur të kem gënjyer, — thirri ai befas pa dashje, — sikur njeriu në të vërtetë të mos jetë i poshtër, i gjithë njeriu në përgjithësi, domethënë i gjithë gjinia njerëzore, atëherë do të thotë se gjithë pjesa tjetër janë paragjykime, vetëm frikëra të ngjallura, dhe nuk ka asnjë pengesë, dhe kështu duhet të jetë!…

Shënime

1. Këshilltar titullar (rus. титулярный советник): gradë civile e klasës IX në Tabelën e Gradave, sistemin hierarkik të nëpunësve shtetërorë dhe ushtarakëve në Rusinë cariste (nga klasa XIV, më e ulëta, deri te klasa I). ↩︎

2. Mbiemri vjen nga rusishtja marmelad, „marmelatë“. ↩︎

3. Mbiemri vjen nga folja ruse lebezit’, „lajkatoj, i përulem dikujt me servilizëm“. ↩︎

4. Bileta e verdhë: dokument që në Rusinë cariste u jepej grave të regjistruara në polici si prostituta, në vend të pasaportës. ↩︎

5. Fjalët e Pilatit kur ia nxori turmës Jezusin me kurorën me gjemba (Gjoni 19:5); lat. Ecce homo. ↩︎

6. Qoshe (rus. угол): pjesë e një dhome që u jepej me qira njerëzve më të varfër, shpesh e ndarë nga pjesa tjetër vetëm me një perde. ↩︎

7. Valle me shall: valle solo e hijshme, që kërcehej në festat e diplomimit të instituteve për vajza fisnike. ↩︎

8. Sonja: forma përkëdhelëse e emrit Sofja (nga greqishtja sophia, „urtësi“). ↩︎

9. Kiri II i Madh (shek. VI p.e.s.), themeluesi i Perandorisë Persiane. ↩︎

10. Xhorxh Henri Luis (George Henry Lewes, 1817–1878), shkrimtar e filozof anglez. Libri i tij „Fiziologjia e jetës së përditshme“, i përkthyer në rusisht në fillim të viteve 1860, ishte shumë i lexuar nga rinia radikale e asaj kohe. ↩︎

11. Këshilltar shtetëror (rus. статский советник): gradë civile e klasës V në Tabelën e Gradave. ↩︎

12. Drapdedam (fr. drap de dames, „stof për zonja“): stof i hollë e i lirë leshi. ↩︎

13. Kapernaumi: qytet në bregun e Liqenit të Galilesë, ku sipas Ungjijve Jezusi predikoi dhe bëri shumë mrekulli. ↩︎

14. Shkëlqesia e tij (rus. его превосходительство): titull me të cilin u drejtoheshin nëpunësve të klasave III dhe IV në Tabelën e Gradave. ↩︎

15. Aludim për Psalmin 68 (67 në numërimin ortodoks): „…si shkrin dylli përpara zjarrit, ashtu le të zhduken të pabesët përpara fytyrës së Zotit.“ ↩︎

16. „Fermëza“ (rus. «Хуторок»): romancë popullore me vargje të poetit rus Aleksej Kolcov (1809–1842). ↩︎

17. Ura Egjiptiane: urë mbi lumin Fontanka, e quajtur kështu nga sfinksat dhe stolitë në stil egjiptian. ↩︎

18. Fjalët e Jezusit për gruan mëkatare që i lau këmbët me lot (Luka 7:47): „…i falen mëkatet e saj të shumta, sepse ajo deshi shumë.“ ↩︎

19. Aludim për Zbulesën e Gjonit (Apokalipsin), kap. 13–14, ku flitet për „shëmbëlltyrën e bishës“ dhe për „vulën“ e saj. ↩︎

20. Netët e bardha: nga mesi i majit deri në mesin e korrikut, në Petersburg errësira e plotë nuk bie fare. ↩︎