Pjesa e katërt — V · Krim dhe ndëshkim

Kur të nesërmen në mëngjes, saktësisht në orën njëmbëdhjetë, Raskolnikovi hyri në godinën e rajonit —, në zyrën e hetuesit për çështjet penale, dhe kërkoi që t’i lajmërohej Porfiri Petroviçit, madje u habit sa gjatë s’e pritën: kaluan të paktën dhjetë minuta derisa e thirrën. Kurse sipas llogarisë së tij, duhej, me sa duket, të sulmoheshin menjëherë mbi të. Ndërkaq ai qëndronte në sallën e pritjes, dhe pranë tij shkonin e vinin njerëz, që, me sa dukej, s’kishin asnjë punë me të. Në dhomën tjetër, që i ngjante një kancelarie, rrinin e shkruanin disa shkrues, dhe ishte e qartë se asnjëri prej tyre s’kishte as idenë: kush dhe ç’ishte Raskolnikovi? Me një vështrim të shqetësuar e dyshues vëzhgonte rreth vetes, duke kërkuar: mos kishte pranë vetes ndonjë roje, ndonjë vështrim misterioz, të caktuar për ta ruajtur që të mos ikte gjëkundi? Por s’kishte asgjë të tillë: shihte vetëm fytyra kancelarie, të shqetësuara për gjëra të vogla, pastaj edhe ca njerëz të tjerë, dhe askujt s’i duhej fare: edhe sikur të ikte menjëherë nga t’i shihnin sytë. Gjithnjë e më fort i forcohej mendimi se, sikur vërtet ai njeri enigmatik i djeshëm, ajo fantazmë që doli nga nëntoka, t’i dinte e t’i kishte parë të gjitha, — a do ta linin atë, Raskolnikovin, të qëndronte kështu tani e të priste i qetë? Dhe a do ta prisnin këtu deri në orën njëmbëdhjetë, derisa t’i tekej vetë të vinte? Dilte se ose ai njeri s’kishte kallëzuar ende asgjë, ose… ose thjesht as ai s’di gjë dhe s’ka parë asgjë me sytë e vet (e si mund të shihte?), e pra, e gjithë kjo, e djeshmja, që i kishte ndodhur atij, Raskolnikovit, ishte përsëri një fantazmë, e zmadhuar nga përfytyrimi i tij i acaruar e i sëmurë. Ky hamendësim kishte filluar t’i forcohej qysh dje, gjatë shqetësimeve e dëshpërimit më të fortë. Duke i rimenduar tani të gjitha këto dhe duke u bërë gati për një betejë të re, ndjeu befas se po dridhej, — dhe madje i vloi indinjata kur mendoi se po dridhej nga frika para Porfiri Petroviçit të urryer. Gjëja më e tmerrshme për të ishte ta takonte përsëri këtë njeri: e urrente pa masë, pafundësisht, dhe madje kishte frikë se mos e tradhtonte veten disi me urrejtjen e tij. Dhe aq e fortë ishte indinjata e tij, sa ia ndali menjëherë dridhjen; u bë gati të hynte me një pamje të ftohtë e të paturpshme dhe i dha vetes fjalën të heshtte sa më shumë, të vëzhgonte e të dëgjonte me vëmendje dhe, të paktën këtë herë, me çdo kusht, ta mposhtte natyrën e tij të acaruar në mënyrë të sëmurë. Pikërisht në këtë kohë e thirrën te Porfiri Petroviçi.

Doli që në këtë minutë Porfiri Petroviçi ishte vetëm në kabinetin e tij. Kabineti i tij ishte një dhomë as e madhe, as e vogël; në të ndodheshin: një tryezë e madhe shkrimi para një divani të veshur me mushama, një byro, një dollap në qoshe dhe disa karrige — të gjitha mobilie shtetërore, prej druri të verdhë të lustruar. Në qoshe, në murin e pasmë ose, më mirë të themi, në një ndarëse, ishte një derë e mbyllur: atje më tej, pas ndarëses, duhej të ndodheshin, pra, edhe ca dhoma të tjera. Kur hyri Raskolnikovi, Porfiri Petroviçi e mbylli menjëherë derën nga e cila kishte hyrë ai, dhe mbetën vetëm. E priti mysafirin e tij, me sa dukej, me pamjen më të gëzuar e më miqësore, dhe vetëm pas disa minutash Raskolnikovi, nga disa shenja, vuri re tek ai sikur një hutim, — sikur ta kishin ngatërruar befas ose ta kishin zënë në ndonjë punë shumë të vetmuar e të fshehtë.

— A, i nderuari im! Ja ku jeni edhe ju… në anët tona… — filloi Porfiri, duke i zgjatur të dyja duart. — Hë, uluni, i dashur! Apo ndoshta s’ju pëlqen t’ju quajnë i nderuar e… i dashur, — kështu, tout court?¹ Mos e quani, ju lutem, si familjaritet… Ja këtu, zotëri, në divanin.

Raskolnikovi u ul, pa ia ndarë sytë.

„Në anët tona“, kërkimi i ndjesës për familjaritetin, fjalëza frënge „tout court“ e kështu me radhë, e kështu me radhë, — të gjitha këto ishin shenja karakteristike. „Ai, megjithatë, m’i zgjati të dyja duart, po asnjërën s’ma dha, e tërhoqi në kohë“, — i shkrepi me dyshim. Të dy e ndiqnin njëri-tjetrin, por sapo u takoheshin vështrimet, të dy, me shpejtësinë e rrufesë, i largonin nga njëri-tjetri.

— Ju solla këtë letrën… për orën… ja ku është. A është shkruar kështu apo duhet rishkruar prapë?

— Ç’ka? Letra? Po, po… mos u shqetësoni, pikërisht kështu, zotëri, — tha Porfiri Petroviçi, sikur të nxitonte diku, dhe, pasi e tha këtë, e mori letrën dhe e shikoi. — Po, pikërisht kështu. S’duhet asgjë më shumë, — e pohoi ai me po atë të folur të shpejtë dhe e vuri letrën mbi tryezë. Pastaj, pas një minute, duke folur tashmë për diçka tjetër, e mori përsëri nga tryeza dhe e kaloi te byroja e tij.

— Ju, me sa duket, thatë dje se do të dëshironit të më pyesnit… zyrtarisht… për njohjen time me atë… të vrarën? — filloi përsëri Raskolnikovi, — „po pse e futa me sa duket?“ — i shkrepi si rrufe. — „Po pse shqetësohem kaq shumë që e futa këtë me sa duket?“ — i shkrepi menjëherë një mendim tjetër, si rrufe.

Dhe ai ndjeu befas se dyshimi i tij, vetëm nga një prekje me Porfirin, vetëm nga dy fjalë, vetëm nga dy vështrime, ishte rritur tashmë në një çast në përmasa të përbindshme… dhe se kjo ishte tmerrësisht e rrezikshme: nervat acarohen, trazimi rritet. „Hata! Hata!.. Prapë do të më shpëtojë goja“.

— Po-po-po! Mos u shqetësoni! Koha pret, koha pret, zotëri, — mërmëriste Porfiri Petroviçi, duke ecur andej-këtej pranë tryezës, por disi pa asnjë qëllim, sikur duke u hedhur herë te dritarja, herë te byroja, herë përsëri te tryeza, herë duke iu shmangur vështrimit dyshues të Raskolnikovit, herë duke u ndalur befas vetë në vend e duke e vështruar drejt e sy më sy. Jashtëzakonisht e çuditshme dukej në këtë rast figura e tij e vogël, e shëndoshë e e rrumbullakët, si një top që rrokullisej në anë të ndryshme e kërcente menjëherë mbrapsht nga të gjitha muret e qoshet.

— Do të arrijmë, zotëri, do të arrijmë!.. Po ju pini duhan? Keni? Ja, zotëri, një cigare, zotëri… — vazhdoi ai, duke i dhënë mysafirit një cigare. — E dini, unë ju pres këtu, po banesa ime është ja këtu, pas ndarëses… shtetërore, zotëri, kurse unë tani për ca kohë jam në një banesë private. Duheshin bërë këtu ca ndreqje të vogla. Tani është gati gati… banesa shtetërore, e dini, është gjë e bukur, — a? Si mendoni ju?

— Po, gjë e bukur, — u përgjigj Raskolnikovi, duke e vështruar gati me tallje.

— Gjë e bukur, gjë e bukur… — përsëriste Porfiri Petroviçi, sikur të ishte zhytur befas në mendime për diçka krejt tjetër, — po! gjë e bukur! — gati thirri ai në fund, duke ngritur befas sytë drejt Raskolnikovit e duke u ndalur dy hapa larg tij. Kjo përsëritje e shumëfishtë budallaqe, se banesa shtetërore ishte gjë e bukur, me banalitetin e saj binte tepër ndesh me vështrimin serioz, të menduar e enigmatik që ai e ngulte tani mbi mysafirin e tij.

Por kjo e vloi edhe më shumë inatin e Raskolnikovit, dhe ai s’mundi më në asnjë mënyrë ta përmbante një sfidë tallëse e mjaft të pakujdesshme.

— E dini ç’ka, — pyeti ai befas, duke e vështruar gati me paturpësi e sikur duke ndier kënaqësi nga paturpësia e tij, — ekziston, me sa duket, një rregull i tillë juridik, një mjeshtëri e tillë juridike — për të gjithë hetuesit e mundshëm — të fillosh së pari nga larg, me vogëlsira, apo madje me diçka serioze, por krejt të huaj, që, si të thuash, ta inkurajosh apo, më mirë të themi, t’ia largosh vëmendjen të pyeturit, t’ia vësh në gjumë kujdesin e pastaj befas, në mënyrën më të papritur, ta shtangësh në majë të kokës me ndonjë pyetje nga më fatalet e më të rrezikshmet; apo jo? Për këtë, me sa duket, në të gjitha rregullat e udhëzimet përmendet deri më sot me shenjtëri?

— Po, po… e ç’ka, ju mendoni se unë me banesën shtetërore ju… a? — Dhe, pasi tha këtë, Porfiri Petroviçi i mblodhi sytë, shkeli syrin; diçka e gëzuar e dinake i kaloi nëpër fytyrë, rrudhat e ballit iu shtrinë, sytë e vegjël iu ngushtuan, tiparet e fytyrës iu zgjatën, dhe befas shpërtheu në një të qeshur nervoze, të zgjatur, duke u trazuar e duke u lëkundur me gjithë trupin e duke e vështruar drejt në sy Raskolnikovin. Ky desh të qeshte edhe vetë, duke e detyruar pak veten; por kur Porfiri, duke parë që edhe ai po qeshte, shpërtheu në një të qeshur të tillë sa gati u bë i kuq si gjak, neveria e Raskolnikovit e kapërceu befas gjithë kujdesin: ai pushoi së qeshuri, u vrenjt dhe e vështroi gjatë e me urrejtje Porfirin, pa i ndarë sytë, gjatë gjithë së qeshurës së tij të gjatë e sikur me qëllim të pandërprerë. Pakujdesia ishte, megjithatë, e dukshme nga të dyja anët: dilte se Porfiri Petroviçi sikur qeshte në sy me mysafirin e tij, që e priste këtë të qeshur me urrejtje, dhe shumë pak turpërohej nga kjo rrethanë. Kjo e fundit ishte shumë domethënëse për Raskolnikovin: e kuptoi se, me siguri, Porfiri Petroviçi as pak më parë s’ishte turpëruar fare, e, përkundrazi, ishte vetë ai, Raskolnikovi, që kishte rënë, ndoshta, në kurth; se këtu dukshëm ekziston diçka që ai s’e di, njëfarë qëllimi; se, ndoshta, gjithçka është përgatitur tashmë dhe tani, në këtë minutë, do të dalë në shesh e do të shembet mbi të…

Ai shkoi menjëherë drejt e te puna, u ngrit nga vendi dhe mori kasketën.

— Porfiri Petroviç, — filloi ai me vendosmëri, por me një nervozizëm mjaft të fortë, — ju shprehët dje dëshirën që të vija për ca marrje në pyetje (Ai e theksoi veçanërisht fjalën: marrje në pyetje). Erdha, dhe nëse ju duhet diçka, atëherë pyetni, përndryshe, më lejoni të largohem. S’kam kohë, kam një punë… Duhet të jem në varrimin e atij nëpunësi të shtypur nga kuajt, për të cilin ju… gjithashtu e dini… — shtoi ai, duke u zemëruar menjëherë për këtë shtesë, e prandaj duke u nervozuar menjëherë edhe më shumë, — mua më është mërzitur e gjitha kjo, zotëri, a dëgjoni, dhe prej kohësh… pjesërisht edhe prej kësaj isha i sëmurë… me një fjalë, — gati thirri ai, duke ndier se fraza për sëmundjen ishte edhe më pa vend, — me një fjalë: urdhëroni ose më pyesni, ose më lini të shkoj, menjëherë… e po të më pyesni, atëherë jo ndryshe veçse sipas formës, zotëri! Ndryshe s’do ta lejoj; prandaj, deri atëherë lamtumirë, meqë ne të dy s’kemi ç’të bëjmë tani.

— O Zot! Po ç’thoni kështu! Po për çfarë t’ju pyes, — kakaris befas Porfiri Petroviçi, duke ndërruar menjëherë edhe tonin, edhe pamjen e duke pushuar në çast së qeshuri, — po mos u shqetësoni, ju lutem, — vërtitej ai, herë duke u hedhur përsëri në të gjitha anët, herë duke filluar befas ta ulte Raskolnikovin, — koha pret, koha pret, zotëri, dhe të gjitha këto janë vetëm vogëlsira, zotëri! Unë, përkundrazi, gëzohem kaq shumë që më në fund erdhët te ne… Ju pres si mysafir. Kurse për këtë të qeshur të mallkuar, ju, i dashur Rodion Romanoviç, më falni. Rodion Romanoviç? Kështu, më duket, ju thërrasin sipas babait?.. Njeri nervoz, zotëri, më bëtë shumë të qesh me mprehtësinë e vërejtjes suaj; ndonjëherë, vërtet, dridhem si llastik, kështu, për gjysmë ore… Qesh lehtë, zotëri. Nga trupi im madje kam frikë nga paraliza. Po uluni, pra, ç’keni?.. Ju lutem, i dashur, përndryshe do të mendoj se u zemëruat…

Raskolnikovi heshtte, dëgjonte e vëzhgonte, ende i vrenjtur nga zemërimi. Megjithatë, u ul, por pa e lëshuar kasketën nga duart.

— Do t’ju them një gjë për veten, i dashur Rodion Romanoviç, si të thuash, për ta shpjeguar karakteristikën, — vazhdoi Porfiri Petroviçi, duke u vërtitur nëpër dhomë e duke shmangur si më parë takimin e syve me mysafirin e tij. — Unë, e dini, jam njeri beqar, kështu, jo i shoqërisë së lartë e i panjohur, e për më tepër njeri i mbaruar, njeri i ngurtësuar, zotëri, i dalë në farë dhe… dhe… dhe a e keni vënë re, Rodion Romanoviç, se te ne, domethënë te ne në Rusi, zotëri, e sidomos në rrethet tona petërburgase, nëse dy njerëz të zgjuar, që s’njihen ende shumë me njëri-tjetrin, por që, si të thuash, e respektojnë njëri-tjetrin, ja si ne të dy tani, zotëri, takohen bashkë, atëherë gjysmë ore të tërë në asnjë mënyrë s’mund të gjejnë temë për bisedë, — ngrijnë njëri para tjetrit, rrinë e turpërohen të dy? Të gjithë kanë temë për bisedë, zonjat, për shembull… njerëzit e shoqërisë, për shembull, të tonit të lartë, kanë gjithmonë temë bisede, c’est de rigueur,² kurse njerëzit e llojit të mesëm, si ne, — të gjithë janë të turpshëm e fjalëpakë… ata që mendojnë, domethënë. Nga vjen kjo, i dashur? Mos s’kemi interesa shoqërore, apo jemi tepër të ndershëm e s’duam ta mashtrojmë njëri-tjetrin, s’e di, zotëri. A? Si mendoni ju? Po lëreni kasketën, zotëri, sikur po bëheni gati të ikni tani, vërtet, të vjen ngushtë ta shikosh… Unë, përkundrazi, gëzohem kaq shumë, zotëri…

Raskolnikovi e la kasketën, duke vazhduar të heshtte e duke dëgjuar seriozisht, i vrenjtur, llafazanërinë boshe e të ngatërruar të Porfirit. „Po ç’është, vërtet, mos do të ma largojë vëmendjen me llafet e tij budallaqe?“

— Me kafe s’po ju gostis, zotëri, s’është vendi; por pse të mos rrish nja pesë minuta me një mik, për zbavitje, — derdhte pa pushim Porfiri, — dhe e dini, zotëri, të gjitha këto detyra zyrtare… po ju, i dashur, mos u fyeni që po eci kështu gjithnjë, zotëri, andej-këtej; më falni, i dashur, kam shumë frikë se mos ju fyej, po lëvizja më është thjesht e domosdoshme, zotëri. Rri gjithnjë ulur dhe gëzohem kaq shumë të eci nja pesë minuta… hemorroide, zotëri… gjithnjë mendoj të mjekohem me gjimnastikë; atje, thonë, këshilltarë shtetërorë, këshilltarë shtetërorë të vërtetë e madje këshilltarë të fshehtë³ kërcejnë me qejf mbi litar, zotëri; ja si është shkenca në shekullin tonë, zotëri… po, zotëri… Kurse sa për këto detyra këtu, marrjet në pyetje e gjithë këtë formalizëm… ja, ju, i dashur, sapo denjuat t’i përmendnit vetë marrjet në pyetje, zotëri… e pra, e dini, vërtet, i dashur Rodion Romanoviç, këto marrje në pyetje ndonjëherë e ngatërrojnë vetë atë që merr në pyetje më shumë se të pyeturin… Këtë ju, i dashur, e vutë re sapo me drejtësi të plotë e me mprehtësi. (Raskolnikovi s’kishte vënë re asgjë të tillë.) Ngatërrohesh, zotëri! Vërtet, ngatërrohesh! Dhe gjithnjë po ajo gjë, gjithnjë po ajo gjë, si daulle! Ja, po vjen reforma, dhe ne të paktën në emër do të riemërtohemi,⁴ he-he-he! Kurse sa për mjeshtëritë tona juridike — siç denjuat të shpreheshit me aq mprehtësi — për këto jam krejtësisht, plotësisht dakord me ju, zotëri. Hë, kush, më thoni, nga të gjithë të pandehurit, madje edhe nga fshatarët më të thjeshtë, me rroba kërpi, nuk e di se, për shembull, në fillim do të fillojnë ta vënë në gjumë me pyetje të huaja (sipas shprehjes suaj të qëlluar), e pastaj befas do ta shtangin në majë të kokës, me kurrizin e sëpatës, zotëri, he-he-he! mu në majë të kokës, sipas krahasimit tuaj të qëlluar, he-he! pra ju vërtet menduat se me banesën unë desha t’ju… he-he! Njeri ironik qenkeni ju. Hë, s’do të flas më! Ah po, meqë ra fjala, një fjalë thërret tjetrën, një mendim ngjall tjetrin, — ja, ju pak më parë denjuat të përmendnit edhe formën, për, e dini, marrjen e vogël në pyetje, zotëri… Po ç’ka sipas formës! Forma, e dini, në shumë raste, është marrëzi, zotëri. Ndonjëherë thjesht flet miqësisht, dhe ja, del më e dobishme. Forma s’ikën kurrë, për këtë më lejoni t’ju qetësoj, zotëri; e pastaj ç’është në thelb forma, do t’ju pyes? Me formën s’mund ta pengosh hetuesin në çdo hap. Puna e hetuesit është, si të thuash, një art i lirë, në llojin e vet, zotëri, ose diçka e tillë… he-he-he!..

Porfiri Petroviçi mori frymë për një minutë. Ai derdhte, pa u lodhur, herë fraza boshe pa kuptim, herë befas lëshonte ca fjalëza enigmatike dhe menjëherë binte përsëri në marrëzira. Nëpër dhomë tashmë pothuajse vraponte, duke i lëvizur gjithnjë e më shpejt këmbët e tij të trasha, duke shikuar gjithnjë përdhe, me dorën e djathtë pas shpine, kurse me të majtën duke tundur pa pushim e duke bërë gjeste të ndryshme, që çdo herë s’u shkonin çuditërisht fjalëve të tij. Raskolnikovi vuri re befas se, duke vrapuar nëpër dhomë, ai nja dy herë sikur u ndal pranë derës, për një çast, dhe sikur vuri veshin… „Mos pret ndonjë gjë?“

— Kurse në këtë, vërtet, keni plotësisht të drejtë, zotëri, — e mori përsëri fjalën Porfiri, duke e vështruar Raskolnikovin me gëzim e me një thjeshtësi të jashtëzakonshme (prej së cilës ai u drodh dhe u bë gati në çast), — vërtet, keni të drejtë, zotëri, që me format juridike denjuat të talleshit me kaq mprehtësi, he-he! Këto mjeshtëri tonat (disa, natyrisht), thellësisht psikologjike, janë jashtëzakonisht qesharake, zotëri, dhe, ndoshta, edhe të padobishme, zotëri, nëse je shumë i kufizuar nga forma, zotëri. Po, zotëri… prapë po flas për formën: hë, sikur të pranoja apo, më mirë të themi, të dyshoja këtë, atë apo një të tretë, si të thuash, si kriminel, zotëri, për ndonjë çështje të vogël që më është ngarkuar… Ju po përgatiteni për jurist, Rodion Romanoviç?

— Po, përgatitesha…

— Hë, ja pra, si të thuash, edhe një shembull i vogël për të ardhmen, — domethënë, mos mendoni se guxoj t’ju mësoj: shih ç’artikuj për krimet botoni ju! Jo, zotëri, po ashtu, si fakt, guxoj t’ju paraqes një shembull të vogël, — ja, sikur ta quaja unë, për shembull, këtë, atë apo një të tretë kriminel, hë, pse, do të pyes, ta shqetësoj para kohe, edhe sikur të kisha prova kundër tij, zotëri? Njërin jam i detyruar, për shembull, ta arrestoj sa më shpejt, kurse tjetri s’është i tillë nga karakteri, vërtet, zotëri; atëherë pse të mos e lë të shëtisë nëpër qytet, he-he, zotëri! Jo, ju, siç po shoh, s’po kuptoni krejt, ndaj do t’jua përshkruaj më qartë, zotëri: sikur ta fus unë, për shembull, shumë herët në burg, me këtë i jap, ndoshta, një mbështetje, si të thuash, morale, he-he! Ju qeshni? (Raskolnikovi as që mendonte të qeshte: rrinte me buzë të shtrënguara, pa ia ndarë vështrimin e tij të përflakur syve të Porfiri Petroviçit.) E megjithatë kështu është, zotëri, me ndonjë subjekt sidomos, sepse njerëzit janë shumë të ndryshëm, zotëri, e mbi të gjitha është praktika, zotëri. Ja, ju denjoni të thoni tani: prova; po, le të themi, prova, zotëri, po provat, i dashur, kanë dy anë, në pjesën më të madhe, zotëri, kurse unë jam hetues, pra njeri i dobët, e pranoj: do të doja ta paraqisja hetimin, si të thuash, me qartësi matematikore, do të doja të gjeja një provë të tillë që t’i ngjante dy herë dy — katër! T’i ngjante një prove të drejtpërdrejtë e të pakundërshtueshme! Kurse po ta fus në burg jo në kohë, — edhe sikur të isha i sigurt se është ai, — atëherë ndoshta i heq vetes mjetet për ta demaskuar më tej, e pse? Sepse i jap, si të thuash, një pozitë të caktuar, si të thuash, e përcaktoj psikologjikisht e e qetësoj, dhe ja ai do të më futet në guaskën e tij: do ta kuptojë më në fund që është i burgosur. Thonë se në Sevastopol, menjëherë pas Almës,⁵ njerëzit e zgjuar, oh, sa kishin frikë se ja-ja armiku do të sulmonte me forcë të hapur e do ta merrte menjëherë Sevastopolin; kurse kur panë se armiku preferoi rrethimin e rregullt dhe po hap paralelen e parë, oh, thonë, sa u gëzuan e u qetësuan njerëzit e zgjuar, zotëri: të paktën për dy muaj, domethënë, puna u zgjat, sepse kur do ta marrin me rrethim të rregullt! Prapë qeshni, prapë s’besoni? Natyrisht, keni të drejtë edhe ju. Keni të drejtë, zotëri, keni të drejtë! Të gjitha këto janë raste të veçanta, jam dakord me ju; rasti i paraqitur, vërtet, është i veçantë, zotëri! Po ja ç’duhet vëzhguar në këtë rast, i miri im Rodion Romanoviç: rasti i përgjithshëm, zotëri, pikërisht ai mbi të cilin janë matur të gjitha format e rregullat juridike e prej të cilit janë llogaritur e janë shkruar nëpër libra, nuk ekziston fare, zotëri, pikërisht për arsye se çdo çështje, çdo, qoftë, për shembull, krim, sapo të ndodhë në realitet, shndërrohet menjëherë në një rast krejt të veçantë, zotëri; e ndonjëherë në një të tillë: që s’i ngjan fare asgjëje të mëparshme, zotëri. Raste shumë komike ndodhin ndonjëherë të këtij lloji, zotëri. Po ta lë unë ndonjë zotëri krejt vetëm: të mos e marr e të mos e shqetësoj, por që ai ta dijë çdo orë e çdo minutë, ose të paktën ta dyshojë, se unë i di të gjitha, deri në rrënjë, e ditë e natë e ndjek, e ruaj pa gjumë, dhe të jetë te unë me vetëdije nën dyshim e frikë të përjetshme, atëherë, për Zotin, do t’i marrë mendja rrotull, vërtet, zotëri, do të vijë vetë dhe, ndoshta, do të bëjë edhe ndonjë gjë që do t’i ngjajë dy herë dy, si të thuash, do të ketë pamje matematikore, — dhe kjo është e këndshme, zotëri. Kjo mund t’i ndodhë edhe një fshatari të trashë, kurse me vëllanë tonë, njeri bashkëkohor e i zgjuar, e për më tepër i zhvilluar në një drejtim të caktuar, aq më tepër! Sepse, shpirt, është gjë shumë e rëndësishme të kuptosh në ç’drejtim është zhvilluar njeriu. Po nervat, zotëri, nervat, zotëri, i harruat krejt, zotëri! Se të gjitha këto sot janë të sëmura, të dobëta e të acaruara!.. E sa vrer, sa vrer kanë të gjithë! Po kjo, do t’ju them, kur bie rasti, është një minierë në llojin e vet, zotëri! Dhe ç’shqetësim kam unë që ai shëtit i palidhur nëpër qytet! Po le, le të shëtisë për ca kohë, le; unë e di edhe pa këtë se ai është viktima ime e vogël dhe s’do të më ikë gjëkundi! E ku të ikë, he-he! Jashtë shtetit, apo? Jashtë shtetit ikën polaku,⁶ e jo ai, aq më tepër që unë e ndjek, e kam marrë edhe masa. Do të ikë në thellësi të atdheut, apo? Po atje rrojnë fshatarë, të vërtetë, me rroba kërpi, rusë; kështu një njeri i zhvilluar sipas kohës do të parapëlqente më shpejt burgun sesa të rronte me të huaj të tillë si fshatarët tanë, he-he! Por të gjitha këto janë marrëzira e gjëra të jashtme. Ç’do të thotë: do të ikë! Kjo është zyrtarja; kurse kryesorja s’është kjo; jo vetëm për këtë s’do të më ikë, se s’ka ku të ikë: ai psikologjikisht s’do të më ikë, he-he! Ç’shprehje e vogël, a! Ai sipas ligjit të natyrës s’do të më ikë, edhe sikur të kishte ku të ikte. E keni parë fluturën para qiriut? Hë, ja kështu do të jetë ai, gjithnjë do të jetë rreth meje, do të vërtitet si rreth qiriut; liria s’do t’i jetë më e ëmbël, do të fillojë të mendohet, të ngatërrohet, do ta ngatërrojë veten rreth e qark si në rrjetë, do ta shqetësojë veten për vdekje!.. Për më tepër: do të më përgatisë vetë ndonjë gjë të vogël matematikore, si dy herë dy, — vetëm t’i jap një antrakt më të gjatë… Dhe gjithnjë do të jetë, gjithnjë do të jetë rreth meje duke bërë qarqe, duke e ngushtuar e duke e ngushtuar rrezen, — dhe — plaf! Drejt e në gojën time do të fluturojë, dhe unë do ta gëlltis, zotëri, e kjo është shumë e këndshme, zotëri, he-he-he! S’e besoni?

Raskolnikovi s’u përgjigj, rrinte i zbehtë e pa lëvizur, duke e shqyrtuar gjithnjë me po atë tension fytyrën e Porfirit.

„Mësim i mirë! — mendonte ai, duke u ftohur. — Kjo madje s’është më as macja me miun, si dje. Dhe s’është se ma tregon forcën e tij kot e… ma sugjeron: ai është shumë më i zgjuar për këtë! Këtu ka qëllim tjetër, po cili? Ej, marrëzi, vëlla, po më tremb dhe po bën dinakëri! S’ke prova, dhe njeriu i djeshëm s’ekziston! Kurse ti thjesht do të më ngatërrosh, do të më nervozosh para kohe, e në këtë gjendje të më zësh, po gënjen, do të rrëzohesh, do të rrëzohesh! Po pse, pse të m’i sugjerojë kaq shumë?.. Te nervat e mia të sëmura, apo, po llogarisim?.. Jo, vëlla, gënjen, do të rrëzohesh, ndonëse ke përgatitur diçka… Hë, ja të shohim ç’ke përgatitur atje“.

Dhe ai e mblodhi veten me të gjitha forcat, duke u përgatitur për një katastrofë të tmerrshme e të panjohur. Herë-herë i vinte të hidhej dhe ta mbyste Porfirin aty për aty. Qysh duke hyrë këtu, ishte frikësuar nga ky inat. Ndiente se buzët i ishin tharë, zemra i rrihte, shkuma i ishte mpiksur në buzë. Por megjithatë vendosi të heshtte e të mos thoshte asnjë fjalë para kohe. E kuptoi se kjo ishte taktika më e mirë në gjendjen e tij, sepse jo vetëm që s’do t’i shpëtonte goja, por, përkundrazi, do ta nervozonte me heshtje vetë armikun, dhe, ndoshta, do t’i shpëtonte goja këtij. Të paktën, kështu shpresonte.

— Jo, ju, siç po shoh, s’besoni, zotëri, mendoni gjithnjë se po ju bëj shaka të pafajshme, — e mori fjalën Porfiri, duke u gëzuar gjithnjë e më shumë e duke qeshur pa pushim nga kënaqësia e duke filluar përsëri të vërtitej nëpër dhomë, — natyrisht, keni të drejtë, zotëri; edhe figurën time e ka ndërtuar vetë Zoti kështu, sa që ngjall te të tjerët vetëm mendime komike; bufon, zotëri; po unë do t’ju them këtë, dhe prapë do ta përsërit, zotëri, se ju, i dashur, Rodion Romanoviç, më falni mua, plakun, jeni njeri ende i ri, zotëri, si të thuash, në rininë e parë, e prandaj mendjen njerëzore e çmoni mbi gjithçka, sipas shembullit të gjithë rinisë. Mprehtësia lozonjare e mendjes dhe argumentet abstrakte të arsyes ju joshin, zotëri. Dhe kjo është tamam si dikur Hofkriegsrat-i austriak,⁷ për shembull, me aq sa mund të gjykoj unë për ngjarjet ushtarake: në letër ata edhe Napoleonin e mundën e e zunë rob, dhe si i llogaritën e i rregulluan atje, në kabinetin e tyre, të gjitha në mënyrën më të mprehtë, kurse shikon — gjenerali Mak dorëzohet me gjithë ushtrinë e tij, he-he-he! E shoh, e shoh, i dashur Rodion Romanoviç, po talleni me mua, që unë, një njeri civil i tillë, zgjedh gjithnjë shembuj nga historia ushtarake. Po ç’të bësh, dobësi, e dua punën ushtarake, dhe kaq shumë më pëlqen t’i lexoj gjithë këto raporte ushtarake… vendosmërisht e kam humbur karrierën time. Duhej të shërbeja në ushtri, zotëri, vërtet, zotëri. Napoleon ndoshta s’do të bëhesha, po major do të isha, zotëri, he-he-he! Hë, zotëri, tani do t’ju them, i dashuri im, gjithë të vërtetën e hollësishme lidhur, domethënë, me atë rastin e veçantë: realiteti e natyra, zotëri i nderuar, janë gjë e rëndësishme, dhe oh, si e presin ndonjëherë llogarinë më largpamëse! Ej, dëgjojeni plakun, po flas seriozisht, Rodion Romanoviç (duke thënë këtë, Porfiri Petroviçi, që mezi i kishte tridhjetë e pesë vjet, vërtet sikur u plak befas i tëri: madje edhe zëri iu ndryshua, dhe disi u kërrus i tëri), — për më tepër jam njeri i hapur, zotëri… Jam njeri i hapur apo jo? Si thoni ju? Më duket se plotësisht: gjëra të tilla jua tregoj falas, e as shpërblim s’kërkoj për to, he-he! Hë, pra, zotëri, vazhdoj, zotëri: mprehtësia e mendjes, sipas meje, është gjë e shkëlqyer, zotëri; ajo është, si të thuash, bukuria e natyrës e ngushëllimi i jetës, dhe ç’hile, me sa duket, mund të bëjë, sa që, me sa duket, ku mund ta marrë me mend ndonjëherë ndonjë hetues i gjorë, që për më tepër rrëmbehet edhe vetë nga fantazia e tij, siç ndodh gjithmonë, sepse edhe ai njeri është, zotëri! Po natyra e shpëton hetuesin e gjorë, zotëri, ja ku është hataja! Kurse për këtë s’mendon rinia e rrëmbyer nga mprehtësia, „që i kapërcen të gjitha pengesat“ (siç denjuat të shpreheshit në mënyrën më të mprehtë e më dinake). Ai, le të themi, edhe do të gënjejë, domethënë njeriu, zotëri, rasti i veçantë, zotëri, incognito-ja, zotëri, dhe do të gënjejë shkëlqyeshëm, në mënyrën më dinake; këtu, me sa duket, do të ishte edhe triumfi, edhe gëzoju frutave të mprehtësisë sate, kurse ai — plaf! dhe pikërisht në vendin më interesant, më skandaloz, i bie të fikët. Le të themi, sëmundje, edhe zagushia ndodh ndonjëherë nëpër dhoma, po megjithatë, zotëri! Megjithatë e dha mendimin! Gënjeu në mënyrë të pashoqe, po natyrën s’diti ta llogariste. Ja ku qenka dinakëria, zotëri! Një herë tjetër, i rrëmbyer nga lojërat e mprehtësisë së tij, do të fillojë ta tallë njeriun që e dyshon, do të zbehet sikur me qëllim, sikur në lojë, po do të zbehet tepër natyrshëm, tepër i ngjashëm me të vërtetën, dhe ja, prapë e dha mendimin! Edhe sikur ta mashtrojë herën e parë, po gjatë natës tjetri do ta mendojë mirë, po s’qe vetë budalla. Po kështu ndodh në çdo hap, zotëri! Po ç’të them: do të fillojë vetë t’ia marrë përpara, do të fillojë të futet aty ku s’e pyesin, do të fillojë të flasë pa pushim për atë për të cilën, përkundrazi, duhej të heshte, do të fillojë të lëshojë alegori të ndryshme, he-he! Do të vijë vetë dhe do të fillojë të pyesë: pse, gjoja, s’më marrin për kaq kohë? he-he-he! Dhe kjo mund t’i ndodhë njeriut më të mprehtë, psikologut e letrarit, zotëri! Pasqyrë është natyra, pasqyrë, zotëri, nga më të tejdukshmet, zotëri! Shiko në të dhe mrekullohu, ja ç’është, zotëri! Po pse u zbehët kështu, Rodion Romanoviç, mos ju zë fryma, mos ta hap dritaren?

— Oh, mos u shqetësoni, ju lutem, — thirri Raskolnikovi dhe befas shpërtheu në të qeshur, — ju lutem, mos u shqetësoni!

Porfiri u ndal përballë tij, priti pak dhe befas shpërtheu edhe vetë në të qeshur, pas tij. Raskolnikovi u ngrit nga divani, duke e ndërprerë befas prerë të qeshurën e tij, krejt si në krizë.

— Porfiri Petroviç! — tha ai me zë të lartë e qartë, ndonëse mezi qëndronte mbi këmbët që i dridheshin, — më në fund po e shoh qartë se ju me siguri më dyshoni për vrasjen e asaj plake dhe të motrës së saj, Lizavetës. Nga ana ime po ju deklaroj se e gjitha kjo më është mërzitur prej kohësh. Nëse gjeni se keni të drejtë të më ndiqni ligjërisht, atëherë ndiqmëni; të më arrestoni, atëherë arrestomëni. Por të më qeshni në sy e të më torturoni s’do t’ju lejoj.

Befas buzët iu dridhën, sytë iu ndezën nga tërbimi, dhe zëri, i përmbajtur deri atëherë, kumboi.

— S’do ta lejoj, zotëri! — bërtiti ai befas, duke goditur me gjithë fuqinë grushtin mbi tryezë, — a e dëgjoni këtë, Porfiri Petroviç? S’do ta lejoj!

— Ah, o Zot, po ç’është prapë kjo! — thirri, me sa dukej në tmerr të plotë, Porfiri Petroviçi, — i dashur! Rodion Romanoviç! Shpirt i dashur! Zemër! Po ç’keni?

— S’do ta lejoj! — desh të bërtiste edhe një herë Raskolnikovi.

— I dashur, më ngadalë! Do t’ju dëgjojnë, do të vijnë! Hë, ç’do t’u themi atëherë, mendojeni! — pëshpëriti me tmerr Porfiri Petroviçi, duke ia afruar fytyrën e tij mu te fytyra e Raskolnikovit.

— S’do ta lejoj, s’do ta lejoj! — përsëriti mekanikisht Raskolnikovi, po edhe ai befas me një pëshpëritje të plotë.

Porfiri u kthye shpejt dhe vrapoi të hapte dritaren.

— Të hyjë ajër, ajër i freskët! Dhe duhej të pinit pak ujë, shpirt, se kjo është krizë, zotëri! — Dhe ai u hodh drejt derës të urdhëronte ujë, por aty në qoshe, meqë ra fjala, u gjend një brokë me ujë.

— I dashur, pini, — pëshpëriste ai, duke u hedhur drejt tij me brokën, — ndoshta ndihmon… — Tmerri dhe vetë pjesëmarrja e Porfiri Petroviçit ishin aq të natyrshme, sa Raskolnikovi heshti dhe filloi ta shqyrtonte me një kureshtje të egër. Ujin, megjithatë, s’e pranoi.

— Rodion Romanoviç! i dashur! po ju kështu do ta çmendni veten, ju siguroj, e-eh! A-ah! Pini pak! Pini të paktën pak!

Ai e detyroi megjithatë ta merrte gotën me ujë në dorë. Ky e çoi mekanikisht drejt buzëve, por, duke ardhur në vete, e vuri me neveri mbi tryezë.

— Po, zotëri, kishim një krizë të vogël, zotëri! Kështu ju, shpirt, do ta ktheni prapë sëmundjen e mëparshme, — kakariste me pjesëmarrje miqësore Porfiri Petroviçi, megjithatë ende me një pamje disi të hutuar. — O Zot! Po si mund të mos e ruash veten kështu? Ja, edhe Dmitri Prokofiçi erdhi dje tek unë, — jam dakord, jam dakord, zotëri, kam karakter thumbues, të keq, po ja ç’nxorën ata prej kësaj!.. O Zot! Erdhi dje, pas jush, po hanim drekë, foli e foli, unë vetëm hapa duart; hë, mendoj… ah, o Zot! Nga ana juaj erdhi, apo? Po uluni, pra, i dashur, uluni për hir të Krishtit!

— Jo, jo nga ana ime! Po e dija që ai erdhi te ju dhe pse erdhi, — u përgjigj prerë Raskolnikovi.

— E dinit?

— E dija. Hë, e ç’pastaj?

— Po pastaj, i dashur Rodion Romanoviç, që unë di edhe bëma më të mëdha tuajat; për të gjitha jam në dijeni, zotëri! Se unë e di si shkuat për të marrë banesën me qira, mu në prag të natës, kur ishte errësuar, dhe filluat t’i binit ziles, dhe pyetët për gjakun, dhe i ngatërruat punëtorët e portierët. Se unë e kuptoj gjendjen tuaj shpirtërore, atëherë… po megjithatë kështu thjesht do ta çmendni veten, për Zotin, zotëri! Do t’ju marrë mendja rrotull! Indinjata po ju vlon tepër fort, zotëri, fisnike, zotëri, nga fyerjet e marra, së pari nga fati, e pastaj nga policët e lagjes, dhe ja ju hidheni andej e këtej, për t’i detyruar, si të thuash, të gjithë të flasin sa më shpejt e me këtë t’i jepni fund gjithçkaje njëherësh, sepse jua kanë mërzitur këto budallallëqe dhe gjithë këto dyshime. Apo jo? E mora me mend gjendjen shpirtërore, zotëri?.. Vetëm se ju kështu jo vetëm veten, po edhe Razumihinin do të ma merrni mendja rrotull; se ai është njeri tepër i mirë për këtë, e dini vetë. Ju keni sëmundjen, kurse ai virtytin, dhe sëmundja i ngjitet… Do t’jua tregoj, i dashur, ja kur të qetësoheni… po uluni, pra, i dashur, për hir të Krishtit! Ju lutem, pushoni, s’ju ka mbetur fytyrë; uluni, pra.

Raskolnikovi u ul; dridhja po i kalonte, dhe një nxehtësi i dilte në gjithë trupin. I habitur thellë, dëgjonte i tendosur Porfiri Petroviçin e trembur, që kujdesej për të si mik. Por s’i besonte asnjë fjalë, megjithëse ndiente njëfarë prirjeje të çuditshme për t’i besuar. Fjalët e papritura të Porfirit për banesën e kishin tronditur krejt. „Si kështu, pra ai e di për banesën? — i shkoi befas ndër mend, — dhe ma tregon vetë!“

— Po, zotëri, ka pasur një rast gati të njëjtë, psikologjik, në praktikën tonë gjyqësore, zotëri, një rast kaq të sëmurë, zotëri, — vazhdoi Porfiri shpejt e shpejt. — Edhe ai e kishte shpifur vetë mbi veten një vrasje, zotëri, e si e kishte shpifur: kishte sajuar një halucinacion të tërë, kishte paraqitur fakte, kishte treguar rrethana, i kishte ngatërruar, i kishte hutuar të gjithë e secilin, e pse? Ai vetë, krejt pa qëllim, pjesërisht, kishte qenë shkak i vrasjes, por vetëm pjesërisht, dhe kur mori vesh se u kishte dhënë shkak vrasësve, u pikëllua, iu turbullua mendja, filloi t’i bëhej, u luajt krejt nga mendtë, dhe e bindi veten se ai ishte vrasësi! Po Senati Qeverisës,⁸ më në fund, e shqyrtoi çështjen, dhe fatkeqi u shpall i pafajshëm dhe u la nën kujdes. Faleminderit Senatit Qeverisës! Eh-ma, aj-aj-aj! Po kështu ç’të bëhet, i dashur? Kështu mund të marrësh edhe ethe, kur të vijnë dëshira të tilla për të acaruar nervat, të shkosh natën t’u biesh zileve e të pyesësh për gjakun! Se këtë psikologji e kam studiuar të gjithën në praktikë, zotëri. Kështu ndonjëherë njeriun e tërheq të hidhet nga dritarja apo nga kambanorja, dhe ndjesia është kaq joshëse. Edhe zilet, zotëri… Sëmundje, Rodion Romanoviç, sëmundje! Keni filluar ta përçmoni tepër sëmundjen tuaj, zotëri. Duhej të këshilloheshit me një mjek me përvojë, se ç’ju duhet ai i trashi!.. Ju keni kllapi! Të gjitha këto ju ndodhin thjesht në kllapi!..

Për një çast gjithçka filloi të vërtitej rreth Raskolnikovit.

„Mos vallë, mos vallë, — i shkrepte në kokë, — gënjen edhe tani? E pamundur, e pamundur!“ — e shtynte ai larg vetes këtë mendim, duke ndier që më parë deri në ç’shkallë tërbimi e furie mund ta çonte, duke ndier se nga tërbimi mund të çmendej.

— Kjo s’ishte në kllapi, kjo ishte zgjuar! — thirri ai, duke i tendosur të gjitha forcat e arsyes për të depërtuar në lojën e Porfirit. — Zgjuar, zgjuar! A dëgjoni?

— Po, e kuptoj dhe e dëgjoj, zotëri! Edhe dje thoshit se s’ishte në kllapi, madje ngulnit këmbë veçanërisht se s’ishte në kllapi! Gjithçka që mund të thoni, e kuptoj, zotëri! E-eh!.. Po dëgjoni, pra, Rodion Romanoviç, bamirësi im, hë, ja të paktën këtë rrethanë. Se ja, sikur të ishit vërtet, në të vërtetë fajtor ose të ishit përzier disi në këtë punë të mallkuar, hë, a do të ngulnit këmbë, mëshirë, vetë, se këto s’i bëtë në kllapi, por, përkundrazi, me mendje plotësisht në vend? E madje të ngulnit këmbë veçanërisht, me një kokëfortësi të tillë, të veçantë, të ngulnit këmbë, — hë, a mund të ishte, hë, a mund të ishte kjo, mëshirë? Po sipas meje, krejt e kundërta. Se sikur të ndienit diçka mbi vete, atëherë pikërisht duhej të ngulnit këmbë: se patjetër, gjoja, në kllapi! Apo jo? Kështu, apo jo?

Diçka dinake u ndie në këtë pyetje. Raskolnikovi u zmbraps deri në mbështetësen e divanit nga Porfiri, që ishte përkulur drejt tij, dhe në heshtje, sy më sy, i hutuar, e shqyrtonte.

— Ose ja për zotin Razumihin, domethënë për atë nëse erdhi dje të flasë vetë apo me nxitjen tuaj? Po ju pikërisht duhej të thoshit se erdhi vetë, dhe të fshihnit që erdhi me nxitjen tuaj! Kurse ja, ju s’e fshihni! Ju pikërisht ngulni këmbë se erdhi me nxitjen tuaj!

Raskolnikovi kurrë s’kishte ngulur këmbë për këtë. Një e ftohtë i kaloi në shpinë.

— Ju gënjeni gjithçka, — tha ai ngadalë e dobët, me buzë të shtrembëruara në një buzëqeshje të sëmurë, — ju doni të më tregoni përsëri se gjithë lojën time e dini, të gjitha përgjigjet e mia i dini që më parë, — fliste ai, duke ndier vetë gati se s’po i peshonte më fjalët si duhej, — doni të më trembni… ose thjesht po talleni me mua…

Vazhdonte ta vështronte sy më sy duke thënë këtë, dhe befas përsëri një inat i pakufi i shkrepi në sy.

— Gënjeni gjithçka! — thirri ai, — ju vetë e dini shumë mirë se dredhia më e mirë për kriminelin është, sa të jetë e mundur, të mos fshehë atë që mund të mos e fshehë. S’ju besoj!

— Ç’njeri që përdridhet qenkeni! — qeshi nën hundë Porfiri, — me ju, i dashur, s’ia del dot; njëfarë monomanie ju ka zënë vend. Pra s’më besoni? Kurse unë do t’ju them se tashmë më besoni, më besuat tashmë një çerek arshini, kurse unë do të bëj që të më besoni një arshin të tërë, sepse ju dua vërtet dhe ju uroj sinqerisht të mirën.

Buzët e Raskolnikovit filluan të dridheshin.

— Po, zotëri, ua uroj, zotëri, po jua them përfundimisht, zotëri, — vazhdoi ai, duke e kapur lehtë, miqësisht, Raskolnikovin nga krahu, pak mbi bërryl, — po jua them përfundimisht, zotëri; kujdesuni për sëmundjen tuaj. Përveç kësaj, ja ju erdhi tani edhe familja; mbajeni mend atë. Duhet t’i qetësoni e t’i përkëdhelni, kurse ju vetëm i trembni…

— Ç’punë keni ju? Nga e dini ju këtë? Pse interesoheni kaq shumë? Ju pra më ndiqni dhe doni të ma tregoni këtë?

— I dashur! Po nga ju, nga ju vetë e mësova të gjithë! Ju as s’e vini re që, në trazimin tuaj, i thoni të gjitha që më parë vetë, edhe mua, edhe të tjerëve. Nga zoti Razumihin, Dmitri Prokofiçi, gjithashtu dje mësova shumë hollësi interesante. Jo, zotëri, ja ju më ndërpretë, kurse unë do t’ju them se nga dyshueshmëria juaj, me gjithë mprehtësinë tuaj, ju madje e keni humbur pikëpamjen e shëndoshë mbi gjërat. Hë, ja, për shembull, qoftë edhe për po atë temë, për zilet: po një çmuarje të tillë, një fakt të tillë (një fakt i tërë, zotëri!) jua dhashë ashtu, me duar e me këmbë, unë, hetuesi! Dhe ju s’shihni asgjë në këtë? Po sikur t’ju dyshoja qoftë edhe pak, a duhej të veproja kështu? Përkundrazi, duhej së pari t’jua vija në gjumë dyshimet dhe të mos jepja pamje se e di tashmë këtë fakt; t’jua largoja kështu vëmendjen në anën e kundërt, e befas, si me kurrizin e sëpatës në majë të kokës (sipas shprehjes suaj), t’ju shtangja: „E ç’bënit ju, gjoja, zotëri, në banesën e së vrarës në orën dhjetë të mbrëmjes, e madje gati në njëmbëdhjetë? E pse i binit ziles? E pse pyesnit për gjakun? E pse i ngatërronit portierët e i thërritnit në rajon, te togeri i lagjes?“ Ja si duhej të veproja, sikur të kisha qoftë edhe një pikëz dyshimi për ju. Duhej t’ju merrja dëshminë sipas të gjitha formave, të bëja kontroll, e ndoshta edhe t’ju arrestoja… Pra, unë s’kam dyshime për ju, meqë veprova ndryshe! Kurse ju e humbët pikëpamjen e shëndoshë e s’shihni asgjë, e përsërit, zotëri!

Raskolnikovi u drodh me gjithë trupin, sa Porfiri Petroviçi e vuri re këtë tepër qartë.

— Gënjeni gjithçka! — thirri ai, — nuk i di qëllimet tuaja, por ju gënjeni gjithçka… Pak më parë s’flisnit në këtë kuptim, dhe s’mund të gabohem… Gënjeni!

— Unë gënjej? — e mori fjalën Porfiri, me sa dukej duke u ndezur, por duke ruajtur pamjen më të gëzuar e tallëse dhe, me sa duket, aspak i shqetësuar nga mendimi që kishte për të zoti Raskolnikov. — Unë gënjej?.. Hë, po si u solla unë me ju pak më parë (unë, hetuesi), duke jua sugjeruar vetë e duke jua dhënë të gjitha mjetet e mbrojtjes, duke jua sjellë vetë gjithë këtë psikologji: „Sëmundje, gjoja, kllapi, ishte i fyer; melankoli e policë lagjeje“, e gjithë të tjerat? A? he-he-he! Megjithëse, — po e them meqë ra fjala, — të gjitha këto mjete psikologjike të mbrojtjes, shfajësimet e dredhitë, janë tepër të pabaza, e me dy anë: „Sëmundje, gjoja, kllapi, ëndrra, m’u bë, s’më kujtohet“, të gjitha këto ashtu janë, zotëri, po pse, i dashur, në sëmundje e në kllapi të bëhen pikërisht ëndrra të tilla, e jo të tjera? Mund të ishin edhe të tjera, zotëri? Apo jo? He-he-he-he!

Raskolnikovi e vështroi me krenari e me përbuzje.

— Me një fjalë, — tha ai me ngulm e me zë të lartë, duke u ngritur e duke e shtyrë pak Porfirin me këtë rast, — me një fjalë, dua ta di: a më njihni përfundimisht të lirë nga dyshimet apo jo? Flisni, Porfiri Petroviç, flisni pozitivisht e përfundimisht, dhe shpejt, tani!

— Ç’bela, pra! Hë, ç’bela me ju, — thirri Porfiri me një pamje krejt të gëzuar, dinake e aspak të shqetësuar. — Po pse ju duhet ta dini, pse ju duhet të dini kaq shumë, kur ende s’kanë filluar fare t’ju shqetësojnë! Se ju jeni si fëmijë: ma jep, ma jep zjarrin në dorë! Dhe pse shqetësoheni kaq shumë? Pse kërkoni vetë kaq shumë të vini te ne, për ç’shkaqe? A? he-he-he!

— Po ju përsërit, — thirri i tërbuar Raskolnikovi, — që s’mund ta duroj më gjatë…

— Çfarë, zotëri? Pasigurinë? — e ndërpreu Porfiri.

— Mos më thumboni! S’dua!.. Po ju them që s’dua!.. S’mundem e s’dua!.. A dëgjoni! A dëgjoni! — bërtiti ai, duke goditur përsëri me grusht mbi tryezë.

— Po më ngadalë, pra, më ngadalë! Do t’ju dëgjojnë! Seriozisht ju paralajmëroj: ruajeni veten. S’po bëj shaka, zotëri! — tha me pëshpëritje Porfiri, por këtë herë në fytyrën e tij s’kishte më atë shprehje të mëparshme zemërmirësie prej plake e të trembur; përkundrazi, tani ai urdhëronte drejtpërdrejt, rreptë, me vetulla të rrudhura e sikur duke i prishur përnjëherësh të gjitha të fshehtat e dykuptimësitë. Por kjo qe vetëm për një çast. Raskolnikovi, që për një çast u shtang, ra befas në një ekstazë të vërtetë; por çudi: ai iu bind përsëri urdhrit për të folur më ngadalë, megjithëse ishte në paroksizmin më të fortë të tërbimit.

— S’do t’i lë të më torturojnë! — pëshpëriti ai befas si pak më parë, duke e kuptuar në çast me dhimbje e me urrejtje se s’mund të mos i nënshtrohej urdhrit, dhe duke rënë nga ky mendim në një tërbim edhe më të madh, — arrestomëni, më kontrolloni, por urdhëroni veproni sipas formës, e jo të luani me mua, zotëri! Mos guxoni…

— Po mos u shqetësoni për formën, — e ndërpreu Porfiri, me buzëqeshjen e mëparshme dinake e sikur madje duke u mrekulluar me kënaqësi me Raskolnikovin, — unë ju ftova tani, i dashur, si në shtëpi, krejt kështu, miqësisht!

— S’e dua miqësinë tuaj dhe pështyj mbi të! A dëgjoni? E ja: marr kasketën dhe po iki. Hë, ç’do të thuash tani, po ke ndër mend të më arrestosh?

Rrëmbeu kasketën dhe shkoi drejt derës.

— Po surprizën e vogël vallë s’doni ta shihni? — qeshi nën hundë Porfiri, duke e kapur përsëri pak mbi bërryl e duke e ndalur te dera. Ai, dukshëm, bëhej gjithnjë më i gëzuar e më lozonjar, gjë që e nxirrte përfundimisht nga vetja Raskolnikovin.

— Ç’surprizë? ç’është? — pyeti ai, duke u ndalur befas e duke e vështruar Porfirin me frikë.

— Një surprizë e vogël, zotëri, ja këtu, pas derës sime rri, he-he-he! (Ai tregoi me gisht derën e mbyllur të ndarëses, që të çonte në banesën e tij shtetërore.) E mbylla edhe me dry, që të mos ikë.

— Ç’është? ku? ç’?.. — Raskolnikovi iu afrua derës dhe desh ta hapte, por ishte e mbyllur.

— E mbyllur, zotëri, ja edhe çelësi!

Dhe vërtet, ia tregoi çelësin, duke e nxjerrë nga xhepi.

— Gënjen gjithçka! — ulëriti Raskolnikovi, duke mos u përmbajtur më, — gënjen, polishinel i mallkuar!⁹ — dhe u hodh mbi Porfirin, që po tërhiqej drejt derës, por që s’ishte trembur aspak.

— Unë kuptoj gjithçka, gjithçka! — u hodh ai drejt tij. — Ti gënjen dhe më ngacmon, që ta tradhtoj veten…

— Po më shumë s’mund ta tradhtoni veten, i dashur Rodion Romaniç. Se ju ratë në ekstazë. Mos bërtisni, se do të thërras njerëz, zotëri!

— Gënjen, s’do të ndodhë asgjë! Thirr njerëzit! Ti e dije që jam i sëmurë, dhe doje të më acaroje, deri në tërbim, që ta tradhtoja veten, ja qëllimi yt! Jo, ti sill fakte! I kuptova të gjitha! Ti s’ke fakte, ke vetëm hamendje të ndyra, të parëndësishme, zametoviane!.. Ti e njihje karakterin tim, doje të më çoje deri në ekstazë, e pastaj të më shtangje befas me priftërinj e me deputetë…¹⁰ Ata pret? a? Ç’pret? Ku? Sill!

— Hë, ç’deputetë këtu, zotëri, i dashur! Ç’i bëhet njeriut! Po kështu sipas formës as s’mund të veprohet, siç thoni ju, ju s’e dini punën, shpirt… Po forma s’ikën, zotëri, do ta shihni vetë!.. — mërmëriste Porfiri, duke vënë veshin te dera.

Vërtet, në këtë kohë mu te dera, në dhomën tjetër, u dëgjua si një zhurmë.

— A, po vijnë! — thirri Raskolnikovi, — ti dërgove t’i thërrisnin!.. Ti i prisje! Ti e llogarite… Hë, sill këtu të gjithë: deputetë, dëshmitarë, ç’të duash… sill! Jam gati! gati!..

Por këtu ndodhi një ngjarje e çuditshme, diçka aq e papritur, në rrjedhën e zakonshme të gjërave, sa që, natyrisht, as Raskolnikovi, as Porfiri Petroviçi s’mund të llogarisnin në një zgjidhje të tillë.

Shënime

1. Tout court (fr.): shkurt e shqip, pa ceremoni. ↩︎

2. C’est de rigueur (fr.): kështu e do rregulli. ↩︎

3. Këshilltar shtetëror (klasa V), këshilltar shtetëror i vërtetë (klasa IV) dhe këshilltar i fshehtë (klasa III): grada të larta civile në Tabelën e Gradave. ↩︎

4. Aludim për reformën gjyqësore të vitit 1864, që po zbatohej në vitet në vijim dhe që e riorganizoi hetimin penal. ↩︎

5. Beteja e lumit Alma (shtator 1854), në Luftën e Krimesë, pas së cilës forcat anglo-franceze e rrethuan Sevastopolin për gati një vit. ↩︎

6. Aludim për polakët që iknin jashtë shtetit pas kryengritjes polake të viteve 1863–1864. ↩︎

7. Hofkriegsrat (gjerm.): Këshilli i Luftës i Oborrit në Vjenë. Më 1805 gjenerali austriak Mak u dorëzua me gjithë ushtrinë te Ulmi para Napoleonit. ↩︎

8. Senati Qeverisës: organi më i lartë gjyqësor dhe mbikëqyrës i Perandorisë Ruse. ↩︎

9. Polishinel (fr. Polichinelle): personazh gaztor i teatrit të kukullave, kurrizo e llafazan. ↩︎

10. Sipas procedurës së atëhershme, në marrjen zyrtare në pyetje merrnin pjesë „deputetë“, përfaqësues të shtresës shoqërore të të pandehurit; prifti merrte betimin e dëshmitarëve. ↩︎