Pjesa e parë — V · Krim dhe ndëshkim

„Vërtet, kohët e fundit doja t’i kërkoja Razumihinit punë, që të më gjente ose mësime private, ose ndonjë gjë tjetër… — vazhdonte të mendonte Raskolnikovi, — po si mund të më ndihmojë ai tani? Le të themi se më gjen mësime, le të themi se ndan me mua edhe kopekun e fundit, në pastë kopek, aq sa mund të blej edhe çizme, edhe ta ndreq rrobën, që të shkoj në mësime… hm… Po pastaj? Me pesëkopekëshat ç’të bëj? Mos vallë kjo më duhet mua tani? Vërtet, qesharake që u nisa te Razumihini…“

Pyetja pse ishte nisur tani te Razumihini e shqetësonte më shumë nga ç’i dukej edhe atij vetë; kërkonte me ankth një kuptim ogurzi për veten në këtë veprim, që dukej nga më të zakonshmit.

„Ç’është kështu, vallë doja ta ndreqja gjithë punën vetëm me Razumihinin dhe gjeta te Razumihini rrugëdaljen për gjithçka?“ — pyeste veten i habitur.

Mendonte e fërkonte ballin dhe, çudi, disi pa pritur, befas e gati vetvetiu, pas një mendimi shumë të gjatë, i erdhi në kokë një mendim tejet i çuditshëm.

„Hm… te Razumihini, — tha ai befas krejt i qetë, sikur të ishte vendim përfundimtar, — te Razumihini do të shkoj, sigurisht… por — jo tani… Te ai do të shkoj… të nesërmen, pas asaj, kur ajo të jetë kryer dhe kur gjithçka të shkojë ndryshe…“

Dhe befas erdhi në vete.

„Pas asaj, — thirri ai, duke u hedhur nga stoli, — po vallë do të ndodhë ajo? Vallë do të ndodhë vërtet?“

E la stolin dhe iku, gati vrapoi; desh të kthehej mbrapsht, për në shtëpi, por t’i kthehej shtëpisë iu bë befas tmerrësisht e neveritshme: atje, në qoshe, në atë dollap të tmerrshëm, ishte pjekur gjithë kjo tashmë më shumë se një muaj, dhe ai shkoi ku i vajtën sytë.

Dridhja e tij nervore u kthye në një dridhje si prej etheje; ndiente madje të ngrira; në një vapë të tillë po i bëhej ftohtë. Si me mundim, gati pa vetëdije, nga një nevojë e brendshme, filloi të vështronte me vëmendje të gjitha sendet që i dilnin përpara, sikur të kërkonte me ngulm diçka që ta shpërqendronte, por kjo i dilte keq, dhe çdo minutë binte në mendime. Kur ngrinte përsëri kokën, duke u dridhur, e vështronte përreth, harronte menjëherë se për çfarë po mendonte pak më parë, madje edhe nga po kalonte. Kështu e përshkoi gjithë Ishullin Vasiljevski, doli te Neva e Vogël, kaloi urën dhe u kthye drejt Ishujve.¹ Gjelbërimi dhe freskia u pëlqyen në fillim syve të tij të lodhur, të mësuar me pluhurin e qytetit, me gëlqeren dhe me ndërtesat e mëdha që të ngushtonin e të shtypnin. Këtu nuk kishte as mbytje, as qelbësirë, as pijetore. Por shpejt edhe këto ndjesi të reja e të këndshme u kthyen në të sëmura e ngacmuese. Ndonjëherë ndalej para ndonjë vile të stolisur me gjelbërim, shikonte përtej gardhit, shihte larg, në ballkone e në tarraca, gra të veshura me të mirat dhe fëmijë që vraponin në kopsht. Sidomos e tërhiqnin lulet; ato i shikonte më gjatë se gjithçka. I dilnin përpara edhe karroca luksoze, kalorës e kalorëse; i përcillte me kureshtje me sy dhe i harronte para se t’i humbisnin nga sytë. Një herë u ndal dhe i numëroi paratë: doli të kishte rreth tridhjetë kopekë. „Njëzet policit, tre Nastasjës për letrën, — pra Marmeladovëve u dhashë dje nja dyzet e shtatë a pesëdhjetë kopekë“, — mendoi ai, duke bërë llogari për ndonjë arsye, por shpejt harroi madje edhe pse i kishte nxjerrë paratë nga xhepi. Iu kujtua kur kaloi para një gjellëtoreje të vogël, si bujtinë e lirë, dhe ndjeu se kishte uri. Hyri në gjellëtore, piu një gotëz vodkë dhe hëngri një byrek me ca mbushje. E mbaroi duke ecur rrugës. Kishte shumë kohë që nuk pinte vodkë, dhe ajo i bëri efekt sa hap e mbyll sytë, ndonëse kishte pirë vetëm një gotëz. Këmbët iu rënduan befas dhe filloi të ndiente një dëshirë të fortë për gjumë. U nis për në shtëpi; por kur arriti në Ishullin Petrovski, u ndal krejt i rraskapitur, doli nga rruga, hyri në shkurre, ra mbi bar dhe po në atë minutë e zuri gjumi.

Në gjendje të sëmurë ëndrrat dallohen shpesh nga një reliev i jashtëzakonshëm, nga gjallëria dhe nga një ngjashmëri e madhe me realitetin. Ndonjëherë krijohet një tablo përbindëshe, por mjedisi dhe gjithë rrjedha e paraqitjes janë në të njëjtën kohë aq të besueshme dhe me hollësi aq të holla, të papritura, por artistikisht të përshtatshme me gjithë plotësinë e tablosë, saqë s’mund t’i sajonte zgjuar po ky ëndërrues, qoftë edhe artist si Pushkini a Turgenievi. Ëndrra të tilla, ëndrra të sëmura, mbahen mend gjithmonë gjatë dhe i bëjnë përshtypje të fortë organizmit të çrregulluar e tashmë të ngacmuar të njeriut.

Raskolnikovi pa një ëndërr të tmerrshme. Pa fëmijërinë e tij, ende në qytezën e tyre. Është nja shtatë vjeç dhe shëtit një ditë feste, nga mbrëmja, me të atin jashtë qytetit. Koha është e përhime, dita mbytëse, vendi krejt ashtu siç i ka mbetur në kujtesë: madje në kujtesën e tij ishte zbehur shumë më tepër nga ç’i shfaqej tani në ëndërr. Qyteza shtrihet e hapur, si në pëllëmbë të dorës, përreth asnjë shelg; diku shumë larg, mu në buzë të qiellit, nxin një pyllishtë. Disa hapa larg kopshtit të fundit të qytetit ndodhet një mejhane, një mejhane e madhe, që i kishte bërë gjithmonë një përshtypje nga më të pakëndshmet, madje i kishte shkaktuar frikë, kur kalonte para saj duke shëtitur me të atin. Atje kishte gjithmonë një turmë të tillë, aq shumë bërtisnin, qeshnin me të madhe, shaheshin, këndonin aq shëmtuar e me zë të ngjirur dhe zinin kaq shpesh; rreth mejhanes endeshin gjithmonë ca turinj aq të dehur e të tmerrshëm… Kur ndeshej me ta, ngjitej fort pas të atit dhe dridhej i tëri. Pranë mejhanes kalon rruga, një rrugë fshati, gjithmonë me pluhur, dhe pluhuri në të gjithmonë kaq i zi. Ajo shkon më tej gjarpëruese dhe, nja treqind hapa larg, kthen djathtas rreth varrezave të qytetit. Në mes të varrezave është një kishë prej guri me kube të gjelbër, ku ai shkonte nja dy herë në vit me të atin e me të ëmën në meshë, kur bëheshin panihidat² për gjyshen e tij, që kishte vdekur prej kohësh dhe që ai s’e kishte parë kurrë. Në ato raste merrnin gjithmonë me vete kutjen³ në një pjatë të bardhë, të mbuluar me një peshqir, dhe kutja ishte e ëmbël, prej orizi e rrushi të thatë, të ngulur në oriz në formë kryqi. Ai e donte këtë kishë dhe ikonat e vjetra në të, shumica pa veshje metalike, dhe priftin plak me kokën që i dridhej. Pranë varrit të gjyshes, mbi të cilin ishte një pllakë, ishte edhe varri i vogël i vëllait të tij më të vogël, që kishte vdekur gjashtë muajsh dhe që as atë s’e kishte njohur fare e s’mund ta kujtonte; por i kishin thënë se kishte pasur një vëlla të vogël, dhe ai sa herë që vizitonte varrezat, bënte kryq me devotshmëri e me nderim mbi varrin e vogël, i përkulej dhe e puthte. Dhe ja, sheh në ëndërr: ai me të atin ecin nëpër rrugën drejt varrezave dhe kalojnë para mejhanes; ai e mban të atin për dore dhe e shikon me frikë mejhanen. Një rrethanë e veçantë ia tërheq vëmendjen: këtë herë këtu sikur ka festë, një turmë meshçanesh të veshura me të mirat, gra fshatare, burrat e tyre dhe lloj-lloj fundërrinash. Të gjithë janë të dehur, të gjithë këndojnë këngë, dhe pranë sundurmës së mejhanes qëndron një qerre, por një qerre e çuditshme. Është një nga ato qerret e mëdha, ku mbrehen kuaj të mëdhenj karroje e ku transportohen mallra e fuçi vere. Ai gjithmonë kishte dashur t’i shihte këta kuaj karroje të mëdhenj, me jelë të gjatë, me këmbë të trasha, që ecin të qetë, me hap të matur, dhe tërheqin pas vetes një mal të tërë, pa u lodhur aspak, sikur me ngarkesë t’u vijë madje më lehtë se pa ngarkesë. Po tani, çudi, në një qerre kaq të madhe ishte mbrehur një pelëzë fshati e vockël, e thatë, e murrme, një nga ato gërdallat që — ai e kishte parë shpesh — këputen ndonjëherë nën ndonjë ngarkesë të lartë drush a bari, sidomos kur qerrja ngec në baltë ose në ndonjë hulli, dhe atëherë fshatarët i rrahin gjithmonë aq keq, aq keq me kamxhik, ndonjëherë madje mu në turi e në sy, kurse atij i vjen aq keq, aq keq kur e sheh këtë, sa gati qan, dhe mamaja gjithmonë e largonte nga dritarja. Por ja, befas bëhet shumë zhurmë: nga mejhaneja dalin me britma, me këngë, me balalajka, ca fshatarë të mëdhenj, të dehur tapë, me këmisha të kuqe e blu, me kapota të hedhura krahëve. „Hipni, hipni të gjithë! — bërtet njëri, ende i ri, me një qafë kaq të trashë e me një fytyrë mishtore, të kuqe si karotë, — do t’ju çoj të gjithë, hipni!“ Por menjëherë dëgjohen të qeshura e thirrje:

— Kjo gërdallë paska për të tërhequr!

— Po ti, Mikolka,⁴ a je në vete: një pelëzë të tillë në një qerre të tillë mbrehe!

— Murrmja, vëllezër, s’ka si të mos jetë njëzet vjeç!

— Hipni, do t’ju çoj të gjithë! — bërtet përsëri Mikolka, duke u hedhur i pari në qerre, merr frenat dhe ngrihet në këmbë në pjesën e përparme. — Dorin e mori Matveji pak më parë, — bërtet ai nga qerrja, — kurse kjo pelëzë, vëllezër, vetëm zemrën ma plas: do ta vrisja, më duket, bukën e ha kot. Ju them hipni! Do ta lëshoj me galop! Me galop do të shkojë! — Dhe merr kamxhikun në dorë, duke u përgatitur me kënaqësi ta fshikullojë murrmen.

— Po hipni, ç’prisni! — qeshin në turmë. — Dëgjove, me galop do të shkojë!

— Ajo me galop s’ka kërcyer ndoshta prej dhjetë vjetësh.

— Do të kërcejë!

— Mos e kurseni, vëllezër, merrni secili kamxhikët, bëhuni gati!

— Ashtu! Fshikulloje!

Të gjithë hipin në qerren e Mikolkës me të qeshura e me shakara. Hipën nja gjashtë veta, e ka vend edhe për të tjerë. Marrin me vete edhe një grua, të trashë e faqekuqe. Është e veshur me kumaç të kuq, me kapuç gruaje me rruaza, me këpucë fshatare në këmbë, çan lajthi dhe qesh nën buzë. Përreth, në turmë, qeshin gjithashtu, dhe vërtet, si të mos qeshësh: një pelëzë kaq e ligështuar do të tërheqë me galop një barrë të tillë! Dy djem në qerre marrin menjëherë nga një kamxhik, për ta ndihmuar Mikolkën. Dëgjohet: „hajt!“, gërdalla tërhiqet me sa ka fuqi, por jo vetëm me galop, po as me hap mezi ia del, vetëm ngatërron këmbët me hapa të vegjël, gulçon dhe ulet nën goditjet e tre kamxhikëve, që i bien si breshër. Të qeshurat në qerre e në turmë dyfishohen, por Mikolka zemërohet dhe e fshikullon i tërbuar pelëzën me goditje gjithnjë e më të shpeshta, sikur vërtet të besonte se ajo do të shkojë me galop.

— Më merrni edhe mua, vëllezër! — bërtet një djalë nga turma, që i ka hyrë qejfi.

— Hip! Hipni të gjithë! — bërtet Mikolka, — do t’ju tërheqë të gjithë. Do ta rrah për vdekje! — Dhe fshikullon, fshikullon, e s’di më me se ta rrahë nga tërbimi.

— Babi, babi, — i bërtet ai të atit, — babi, ç’po bëjnë? Babi, po e rrahin kalin e gjorë!

— Ikim, ikim! — thotë i ati, — të dehur janë, bëjnë marrëzira, budallenj: ikim, mos shiko! — dhe do ta largojë, por ai i shkëputet nga duart dhe, pa e ditur ç’bën, vrapon te kali. Por kalit të gjorë i ka ardhur ora. Mbytet, ndalet, përsëri tërhiqet, gati bie.

— Rrihe për vdekje! — bërtet Mikolka, — tani që u bë puna. Do ta rrah për vdekje!

— Po s’ke kryq në qafë, o djall! — bërtet një plak nga turma.

— Kush e ka parë që një kalush i tillë të tërheqë një barrë të tillë, — shton një tjetër.

— Do ta ngordhësh! — bërtet i treti.

— Mos e prek! Malli im është! Ç’të dua bëj. Hipni edhe! Hipni të gjithë! Dua që patjetër të shkojë me galop!..

Befas të qeshurat shpërthejnë si breshëri dhe mbulojnë gjithçka: pelëza nuk i duroi dot goditjet e shpeshta dhe nga pafuqia filloi të gjuante me shqelma. Madje edhe plaku nuk u përmbajt dot dhe buzëqeshi. Dhe vërtet: një pelëzë kaq e ligështuar, e ende gjuan me shqelma!

Dy djem nga turma nxjerrin edhe nga një kamxhik dhe vrapojnë te kalushi për ta fshikulluar nga anët. Secili vrapon nga ana e vet.

— Në turi, në sy fshikulloje, në sy! — bërtet Mikolka.

— Një këngë, vëllezër! — bërtet dikush nga qerrja, dhe të gjithë në qerre ia marrin. Dëgjohet një këngë e shfrenuar, tringëllon një dajre, në refrene fishkëllima. Gruaja çan lajthi dhe qesh nën buzë.

…Ai vrapon pranë kalit, i del përpara, sheh si e fshikullojnë në sy, mu në sy! Qan. Zemra i ngrihet, lotët i rrjedhin. Njëri nga ata që fshikullojnë e prek në fytyrë; ai nuk e ndien, përdredh duart, bërtet, hidhet te plaku i thinjur me mjekër të thinjur, që tund kokën dhe i dënon të gjitha këto. Një grua e kap për dore dhe do ta largojë; por ai i shkëputet dhe përsëri vrapon te kali. Ky është tashmë në përpjekjet e fundit, por edhe një herë fillon të gjuajë me shqelma.

— Të marrtë djalli! — thërret i tërbuar Mikolka. Hedh kamxhikun, përkulet dhe nxjerr nga fundi i qerres një shtizë të gjatë e të trashë, e kap nga fundi me të dyja duart dhe e ngre me mundim mbi murrmen.

— Do ta dërrmojë! — bërtasin përreth.

— Do ta vrasë!

— Malli im është! — bërtet Mikolka dhe e lëshon shtizën me gjithë fuqinë. Dëgjohet një goditje e rëndë.

— Rrihe, rrihe! Ç’u ndalët! — bërtasin zëra nga turma.

Kurse Mikolka e ngre për herë të dytë, dhe goditja e dytë me gjithë fuqinë i bie në shpinë gërdallës fatkeqe. Ajo ulet e tëra mbi vithe, por hidhet përpjetë dhe tërhiqet, tërhiqet me forcat e fundit andej e këtej, për ta nxjerrë qerren; por nga të gjitha anët e presin gjashtë kamxhikë, kurse shtiza përsëri ngrihet e bie për herë të tretë, pastaj për herë të katërt, me ritëm, me gjithë fuqinë. Mikolka është i tërbuar që s’mund ta vrasë me një goditje.

— Shpirtfortë qenka! — bërtasin përreth.

— Tani patjetër do të bjerë, vëllezër, aty i vjen fundi! — bërtet nga turma një amator i tillë shfaqjesh.

— Me sëpatë, ç’pritni! T’i japësh fund njëherë e mirë, — bërtet një i tretë.

— Eh, të hëngërshin mushkonjat! Hapni rrugë! — bërtet i tërbuar Mikolka, hedh shtizën, përkulet përsëri në qerre dhe nxjerr një levë hekuri. — Ruhuni! — bërtet dhe me sa fuqi ka e godet me gjithë hov kalushin e tij të gjorë. Goditja ra; pelëza u lëkund, u ul, desh të tërhiqej, por leva përsëri i bie në shpinë me gjithë hov, dhe ajo bie përtokë, sikur t’ia kishin prerë të katër këmbët njëherësh.

— Mbaroje! — bërtet Mikolka dhe hidhet poshtë nga qerrja, sikur të mos e dinte ç’bën. Disa djem, edhe ata të kuq e të dehur, kapin ç’u del përpara — kamxhikë, shkopinj, shtizën — dhe vrapojnë te pelëza që po jep shpirt. Mikolka qëndron anash dhe fillon ta rrahë me levë kuturu nëpër shpinë. Gërdalla zgjat turirin, psherëtin rëndë dhe ngordh.

— E mbaroi! — bërtasin në turmë.

— E pse s’shkonte me galop!

— Malli im është! — bërtet Mikolka, me levën në duar e me sy të përgjakur. Qëndron sikur t’i vijë keq që s’ka më kë të rrahë.

— Hë, vërtet, s’paske kryq në qafë! — bërtasin nga turma tashmë shumë zëra.

Por djali i gjorë nuk e di më ç’bën. Me britma çan nëpër turmë drejt murrmes, ia përqafon turirin e vdekur, të përgjakur dhe e puth, e puth në sy, në buzë… Pastaj befas hidhet përpjetë dhe i tërbuar sulet me grushtet e tij të vogla mbi Mikolkën. Në atë çast i ati, që e kishte ndjekur prej kohësh, më në fund e kap dhe e nxjerr nga turma.

— Ikim! ikim! — i thotë ai, — ikim në shtëpi!

— Babi! Pse ata… kalin e gjorë… e vranë! — dënes ai, por fryma i zihet dhe fjalët i shpërthejnë si britma nga gjoksi i shtrënguar.

— Të dehur janë, bëjnë marrëzira, s’është puna jonë, ikim! — thotë i ati. Ai e përqafon të atin me duar, por gjoksi i shtrëngohet, i shtrëngohet. Do të marrë frymë, të thërrasë, dhe zgjohet.

U zgjua i tëri në djersë, me flokët të lagur nga djersa, duke gulçuar, dhe u ngrit pak, i tmerruar.

„Lavdi Zotit, është vetëm ëndërr! — tha ai, duke u ulur nën një pemë e duke marrë frymë thellë. — Po ç’është kjo? Mos po më fillon ndonjë ethe: një ëndërr kaq e shëmtuar!“

I gjithë trupi i ishte si i dërrmuar; në shpirt i ishte turbull e errët. Vuri bërrylat mbi gjunjë dhe e mbështeti kokën në të dyja duart.

„O Zot! — thirri ai, — vallë, vallë do ta marr vërtet sëpatën, do të filloj ta godas në kokë, do t’ia çaj kafkën… do të rrëshqas në gjakun ngjitës, të ngrohtë, do të thyej bravën, do të vjedh e do të dridhem; do të fshihem, i tëri i larë në gjak… me sëpatë… O Zot, vallë?“

Dridhej si gjethe, duke thënë këto.

„Po ç’kam kështu! — vazhdoi ai, duke u drejtuar përsëri e si në një habi të thellë, — unë e dija që s’do ta duroj dot këtë, atëherë pse e kam mundur veten deri tani? Qysh dje, dje, kur shkova ta bëja atë… sprovë, qysh dje e kuptova plotësisht se s’do ta duroj… Ç’kam atëherë tani? Pse dyshoja ende deri tani? Qysh dje, duke zbritur shkallët, e thashë vetë që kjo është e poshtër, e neveritshme, e ulët, e ulët… vetëm nga mendimi, zgjuar, më erdhi për të vjellë dhe më kapi tmerri…

Jo, s’do ta duroj, s’do ta duroj! Le të mos ketë, le të mos ketë madje asnjë dyshim në gjithë këto llogari, le të jetë gjithçka që u vendos këtë muaj e qartë si drita e diellit, e drejtë si aritmetika. O Zot! Unë prapëseprapë s’do të guxoj! S’do ta duroj, s’do ta duroj!.. Pse, pse, atëherë, deri tani…“

U ngrit në këmbë, vështroi i habitur përreth, sikur të çuditej edhe që kishte ardhur deri këtu, dhe u nis drejt urës T—.⁵ Ishte i zbehtë, sytë i digjnin, rraskapitja i ishte shtrirë në të gjitha gjymtyrët, por befas sikur filloi të merrte frymë më lehtë. Ndjeu se e kishte hedhur tashmë nga vetja atë barrë të tmerrshme që e kishte shtypur kaq gjatë, dhe në shpirt iu bë befas lehtë e paqe. „O Zot! — lutej ai, — ma trego rrugën time, dhe unë heq dorë nga kjo… ëndërr e mallkuar e imja!“

Duke kaluar urën, shikonte i qetë e i paqtë Nevën, perëndimin e ndritshëm të diellit të ndritshëm e të kuq. Megjithë dobësinë, nuk ndiente madje lodhje në vetvete. Sikur një çiban në zemrën e tij, që ishte mbushur gjithë muajin, të ishte çarë befas. Liri, liri! Ai tani është i lirë nga këto magji, nga shtrigëria, nga joshja, nga kjo marrosje!

Më vonë, kur i kujtonte këtë kohë dhe gjithçka që i ndodhi këto ditë, minutë pas minute, pikë pas pike, tipar pas tipari, e habiste gjithmonë deri në bestytni një rrethanë, ndonëse në thelb jo shumë e jashtëzakonshme, por që më pas i dukej vazhdimisht si një paracaktim i fatit të tij.

Pikërisht: nuk mundte në asnjë mënyrë ta kuptonte e ta shpjegonte vetes, pse ai, i lodhur, i rraskapitur, të cilit do t’i leverdiste më së shumti të kthehej në shtëpi nga rruga më e shkurtër e më e drejtë, u kthye në shtëpi nëpër Sheshin Sennaja, ku s’kishte fare nevojë të shkonte. Rrotullimi ishte i vogël, por i dukshëm dhe krejt i panevojshëm. Natyrisht, i kishte ndodhur dhjetëra herë të kthehej në shtëpi pa i mbajtur mend rrugët nëpër të cilat kishte ecur. Po pse, pyeste ai gjithmonë, pse vallë një takim kaq i rëndësishëm, kaq vendimtar për të dhe në të njëjtën kohë kaq tejet i rastësishëm në Sheshin Sennaja (ku s’kishte pse të shkonte fare) erdhi pikërisht tani, në një orë të tillë, në një minutë të tillë të jetës së tij, pikërisht në një gjendje të tillë shpirtërore dhe në rrethana të tilla, në të cilat vetëm mund të kishte ai, ky takim, ndikimin më vendimtar e më përfundimtar mbi gjithë fatin e tij? Sikur ta priste aty qëllimisht!

Ishte rreth orës nëntë kur kalonte nëpër Sheshin Sennaja. Të gjithë tregtarët në tryeza, në tezga, në dyqane e dyqanqe po mbyllnin lokalet e tyre, ose hiqnin e mblidhnin mallin dhe shpërndaheshin nëpër shtëpi, ashtu si edhe blerësit e tyre. Rreth gjellëtoreve në katet e poshtme, nëpër oborret e ndyra e qelbanike të shtëpive të Sheshit Sennaja, e më shumë rreth pijetoreve, grumbulloheshin shumë njerëz të llojeve e të farave të ndryshme, që rronin me ç’të mundnin, dhe leckamanë. Raskolnikovi i donte veçanërisht këto vende, si edhe të gjitha rrugicat aty pranë, kur dilte pa qëllim në rrugë. Këtu leckat e tij nuk tërhiqnin vëmendjen mendjemadhe të askujt, dhe mund të ecje në çfarëdo pamjeje, pa skandalizuar njeri. Mu te rrugica K—,⁶ në qoshe, një meshçan dhe një grua, e shoqja, shitnin mall në dy tryeza: pe, shirita, shami basme e të tjera. Edhe ata po ngriheshin për t’u kthyer në shtëpi, por ishin vonuar duke folur me një të njohur që u kishte ardhur. Kjo e njohur ishte Lizaveta Ivanovna, ose thjesht, siç e thërrisnin të gjithë, Lizaveta, motra më e vogël e po asaj plake, Aljona Ivanovnës, regjistrueses kolegjiale⁷ dhe fajdexhores, te e cila kishte qenë dje Raskolnikovi, kur kishte shkuar t’i linte peng orën e të bënte sprovën e tij… Ai e dinte prej kohësh gjithçka për këtë Lizavetë, madje edhe ajo e njihte pak. Ishte një vajzë e gjatë, e ngathët, e druajtur dhe e përulur, gati idiote, tridhjetë e pesë vjeçe, që ishte në skllavëri të plotë te e motra, punonte për të ditë e natë, dridhej para saj dhe duronte prej saj madje edhe rrahje. Qëndronte e menduar, me një bohçe, para meshçanit e gruas së tij dhe i dëgjonte me vëmendje. Ata i shpjegonin diçka me një zjarr të veçantë. Kur Raskolnikovi e pa befas, e pushtoi një ndjesi e çuditshme, që i ngjante habisë më të thellë, ndonëse në këtë takim nuk kishte asgjë për t’u habitur.

— Ju, Lizaveta Ivanovna, mund ta vendosni edhe vetë, — thoshte me zë të lartë meshçani. — Ejani nesër, aty nga ora shtatë, zonjë. Do të vijnë edhe ata.

— Nesër? — tha zvarrë e e menduar Lizaveta, sikur të mos vendoste dot.

— Eh, sa frikë ju ka futur Aljona Ivanovna! — ia nisi me një frymë gruaja e tregtarit, një grua e shkathët. — Ju shikoj, krejt si një fëmijë i vogël jeni. Dhe as motër e plotë s’ju është, por gjysmëmotër, e shih sa e ka marrë në dorë.

— Po ju këtë herë mos i thoni gjë Aljona Ivanovnës, — e ndërpreu i shoqi, — ky është këshilli im, zonjë, po ejani te ne pa i kërkuar leje. Është punë me leverdi. Pastaj edhe motra juaj mund ta kuptojë vetë.

— Të vij, pra?

— Rreth orës shtatë, nesër; do të vijnë edhe nga ana e tyre; do ta vendosni vetë, zonjë.

— Edhe samovarin do ta vëmë, — shtoi gruaja.

— Mirë, do të vij, — tha Lizaveta, ende duke menduar, dhe filloi ngadalë të largohej.

Raskolnikovi kishte kaluar tashmë dhe nuk dëgjoi më. Kalonte ngadalë, pa u vënë re, duke u përpjekur të mos i shpëtonte asnjë fjalë. Habia e tij e parë pak nga pak u zëvendësua nga tmerri, sikur t’i kishte kaluar një ngricë nëpër shpinë. E mori vesh, e mori vesh befas, papritur e krejt pa e pritur se nesër, mu në orën shtatë të mbrëmjes, Lizaveta, motra e plakës dhe e vetmja që jetonte me të, nuk do të ishte në shtëpi, dhe se, pra, plaka, mu në orën shtatë të mbrëmjes, do të mbetej vetëm në shtëpi.

Deri në banesën e tij i mbeteshin vetëm disa hapa. Hyri në dhomë si i dënuar me vdekje. Nuk arsyetonte për asgjë dhe s’mund të arsyetonte fare; por me gjithë qenien e tij ndjeu befas se nuk kishte më as liri arsyetimi, as vullnet, dhe se gjithçka ishte vendosur befas përfundimisht.

Natyrisht, edhe sikur t’i duhej të priste vite të tëra për një rast të përshtatshëm, edhe atëherë, duke pasur këtë synim, nuk mund të llogaritej me siguri në një hap më të dukshëm drejt suksesit të këtij synimi, sesa ai që i paraqitej befas tani. Sidoqoftë, do të ishte e vështirë të mësoje një ditë përpara dhe me siguri, me saktësi më të madhe e me rrezik më të vogël, pa asnjë pyetje e kërkim të rrezikshëm, se nesër, në filan orë, filan plakë, mbi të cilën përgatitej atentati, do të ishte në shtëpi krejt e vetme.

Shënime

1. Ishujt (rus. Острова): ishujt në deltën e Nevës, në veri të qytetit (Kamenni, Jelagin, Krestovski e të tjerë), me parqe e vila verore; vend shëtitjesh i petersburgasve të pasur. ↩︎

2. Panihidë (rus. панихида): shërbesë ortodokse për shpirtin e të vdekurit. ↩︎

3. Kutja (rus. кутья): ushqim ritual ortodoks, zakonisht grurë ose oriz i zier me mjaltë a sheqer dhe me rrush të thatë, që çohet në kishë në shërbesat për të vdekurit; i ngjan kolivës së traditës ortodokse shqiptare. ↩︎

4. Mikolka: formë popullore e emrit Nikolaj. ↩︎

5. Sipas identifikimit të zakonshëm, Ura Tuçkov, mbi Nevën e Vogël. ↩︎

6. Sipas identifikimit të zakonshëm, Rrugica Konni, pranë Sheshit Sennaja. ↩︎

7. Regjistrues kolegjial (rus. коллежский регистратор): grada më e ulët civile (klasa XIV) në Tabelën e Gradave. Gratë e nëpunësve mbanin titullin sipas gradës së burrit. ↩︎