Pjesa e tretë — V · Krim dhe ndëshkim

Ai po hynte tashmë në dhoma. Hyri me një pamje sikur po përmbahej me të gjitha forcat që të mos ia plaste të qeshurit. Pas tij, me një fytyrë krejt të përmbysur e të egër, i kuq si bozhure, i gjatë e i ngathët, hyri Razumihini i turpëruar. Fytyra e tij dhe gjithë figura ishin vërtet qesharake në këtë minutë dhe e justifikonin të qeshurën e Raskolnikovit. Raskolnikovi, ende pa u prezantuar, i bëri një përkulje të zotit të shtëpisë, që qëndronte në mes të dhomës dhe i shikonte pyetës, ia zgjati dhe ia shtrëngoi dorën, ende me një përpjekje dukshëm të jashtëzakonshme për ta shtypur gëzimin e për të shqiptuar të paktën dy-tri fjalë, që të prezantohej. Por sapo arriti të merrte një pamje serioze e të mërmëriste diçka — befas, sikur pa dashje, vështroi përsëri Razumihinin dhe këtu s’mundi të përmbahej më: e qeshura e shtypur shpërtheu aq më e papërmbajtshme, sa më fort ishte përmbajtur deri atëherë. Egërsia e jashtëzakonshme me të cilën e priste Razumihini këtë të qeshur „të përzemërt“ i jepte gjithë kësaj skene pamjen e gëzimit më të sinqertë dhe, kryesorja, të natyrshmërisë. Razumihini, si me qëllim, e ndihmoi edhe më punën.

— Pfu, dreqi! — gjëmoi ai, duke tundur dorën, dhe e goditi pikërisht pas një tryeze të vogël të rrumbullakët, mbi të cilën ishte një gotë çaji e pirë. Gjithçka fluturoi e tringëlliu.

— Po pse t’i thyeni karriget, zotërinj, është dëm për thesarin! — bërtiti gazmor Porfiri Petroviçi.

Skena dukej kështu: Raskolnikovi po e mbaronte së qeshuri, duke e harruar dorën në dorën e të zotit të shtëpisë, por, duke e ditur masën, priste çastin që ta mbaronte sa më shpejt e sa më natyrshëm. Razumihini, i hutuar përfundimisht nga rrëzimi i tryezës së vogël e nga gota e thyer, vështroi i vrenjtur copat, pështyu dhe u kthye prerë nga dritarja, ku qëndroi me shpinë nga publiku, me një fytyrë tmerrësisht të vrenjtur, duke shikuar nga dritarja e pa parë asgjë. Porfiri Petroviçi qeshte dhe donte të qeshte, por dukej qartë se i duheshin shpjegime. Në qoshe, në një karrige, rrinte Zametovi, që u ngrit pak kur hynë mysafirët dhe qëndronte në pritje, me gojën të hapur në buzëqeshje, por duke e shikuar gjithë skenën i hutuar e madje sikur me mosbesim, kurse Raskolnikovin madje me njëfarë sikleti. Prania e papritur e Zametovit e goditi në mënyrë të pakëndshme Raskolnikovin.

„Edhe këtë duhet ta peshoj!“ — mendoi ai.

— Më falni, ju lutem, — filloi ai, duke u hutuar me ngulm, — Raskolnikov…

— Ju lutem, shumë e këndshme, zotëri, edhe hytë kaq këndshëm… Ç’ka, ai as të përshëndetet s’do më? — bëri me kokë Porfiri Petroviçi nga Razumihini.

— Për Zotin, s’e di pse u tërbua me mua. I thashë vetëm rrugës që i ngjan Romeos, dhe… dhe ia vërtetova, dhe asgjë më shumë, me sa duket, s’pati.

— Derr! — ia ktheu, pa u kthyer, Razumihini.

— Pra, ka pasur arsye shumë serioze që të zemërohej kaq shumë për një fjalë të vetme, — qeshi Porfiri.

— Hë, ti! hetues!.. Hë, po në djall të gjithë! — e preu Razumihini dhe befas, duke qeshur vetë, me fytyrë të gëzuar, sikur të mos kishte ndodhur gjë, iu afrua Porfiri Petroviçit.

— Mjaft! Të gjithë budallenj; te puna: ja një mik, Rodion Romaniç Raskolnikov, së pari, ka dëgjuar për ty dhe ka dashur të njihet, e së dyti, ka një punë të vogël me ty. Ba! Zametov! Ti si ndodhesh këtu? Po mos njiheni? Ka shumë që jeni afruar?

„Ç’është edhe kjo!“ — mendoi i shqetësuar Raskolnikovi.

Zametovi sikur u hutua, por jo shumë.

— Dje u njohëm, pikërisht te ti, — tha ai i shkujdesur.

— Pra, Zoti më shpëtoi nga dëmi: javën e kaluar më lutej tmerrësisht që t’i prezantohej disi ty, Porfiri, kurse ju edhe pa mua paskeni nuhatur njëri-tjetrin… Ku e ke duhanin?

Porfiri Petroviçi ishte me rroba shtëpie, me rrobdishan, me të brendshme shumë të pastra e me pantofla të shkelura. Ishte një njeri nja tridhjetë e pesë vjeç, më i shkurtër se mesatarja, i shëndoshë e madje me bark, i rruar, pa mustaqe e pa favorite, me flokë të qethur shkurt mbi një kokë të madhe të rrumbullakët, disi veçanërisht e fryrë e e rrumbullakosur në zverk. Fytyra e tij e fryrë, e rrumbullakët dhe pak hundështypur kishte një ngjyrë të sëmurë, të verdhë në të errët, por mjaft të gjallë e madje tallëse. Do të ishte madje edhe zemërmirë, sikur të mos e pengonte shprehja e syve, me njëfarë shkëlqimi të hollë e ujor, të mbuluar nga qerpikë gati të bardhë, që mbylleshin e hapeshin, sikur i bënin me sy dikujt. Vështrimi i këtyre syve s’përputhej disi çuditshëm me gjithë figurën, që kishte në vete madje diçka prej gruaje, dhe i jepte asaj diçka shumë më serioze nga ç’mund të prisje prej saj në shikim të parë.

Porfiri Petroviçi, sapo dëgjoi se mysafiri kishte me të një „punë të vogël“, i kërkoi menjëherë të ulej në divan, u ul vetë në anën tjetër dhe ia nguli sytë mysafirit, duke pritur menjëherë paraqitjen e çështjes, me atë vëmendje të tendosur e tepër serioze që madje të rëndon e të hutoj herën e parë, sidomos kur s’e njeh tjetrin, e sidomos nëse ajo që paraqisni, sipas mendimit tuaj, është shumë larg nga përpjesëtimi me një vëmendje kaq jashtëzakonisht të rëndësishme që ju tregohet. Por Raskolnikovi me fjalë të shkurtra e të lidhura e shpjegoi çështjen e tij qartë e saktë dhe mbeti aq i kënaqur me veten, sa arriti madje ta shqyrtonte mjaft mirë Porfirin. Edhe Porfiri Petroviçi asnjë herë s’i hoqi sytë prej tij gjatë gjithë kohës. Razumihini, i vendosur përballë, në po atë tryezë, e ndiqte me zjarr e me padurim paraqitjen e çështjes, duke i kaluar sytë çdo minutë nga njëri te tjetri e mbrapsht, gjë që po e kalonte pak masën.

„Budalla!“ — e shau me vete Raskolnikovi.

— Ju duhet të paraqisni një deklaratë në polici, — u përgjigj me pamjen më zyrtare Porfiri, — që, zotëri, duke u njoftuar për filan ngjarje, domethënë për këtë vrasje, ju lutni, nga ana juaj, të njoftohet hetuesi, të cilit i është ngarkuar çështja, se filan sende ju përkasin juve dhe se dëshironi t’i shpengoni… ose ashtu… po, në fund të fundit, do t’jua shkruajnë.

— Pikërisht kjo është, që unë, në këtë çast, — u përpoq sa mundi të hutohej Raskolnikovi, — s’jam krejt me para… dhe as një shumë kaq të vogël s’mund… unë, ja e shihni, do të doja tani vetëm të deklaroja se këto sende janë të miat, po që kur të kem para…

— Kjo s’ka rëndësi, zotëri, — u përgjigj Porfiri Petroviçi, duke e pritur ftohtë shpjegimin për financat, — po, në fund të fundit, mund të më shkruani edhe drejtpërdrejt mua, po të doni, në të njëjtin kuptim, që ja, duke u njoftuar për filan gjë e duke deklaruar për filan sende të miat, lutem…

— Kjo është në letër të thjeshtë? — nxitoi ta ndërpriste Raskolnikovi, duke u interesuar përsëri për anën financiare të çështjes.

— Oh, në më të thjeshtën, zotëri! — dhe befas Porfiri Petroviçi e vështroi disi dukshëm tallës, duke i mbledhur sytë e sikur i bëri me sy. Megjithatë, kjo ndoshta vetëm iu duk ashtu Raskolnikovit, sepse zgjati vetëm një çast. Të paktën, diçka e tillë pati. Raskolnikovi do të betohej se ai i bëri me sy, djalli e di pse.

„E di!“ — i shkrepi si rrufe.

— Më falni që ju shqetësova për gjëra kaq të vogla, — vazhdoi ai, disi i hutuar, — sendet e mia vlejnë vetëm pesë rubla, por janë veçanërisht të shtrenjta për mua, si kujtim i atyre prej të cilëve më kanë mbetur, dhe, e pranoj, kur mora vesh, u tremba shumë…

— Ja pse u hodhe kështu dje, kur i llomotita Zosimovit që Porfiri po pyet ata që kishin lënë peng! — e futi fjalën Razumihini, me një qëllim të dukshëm.

Kjo ishte tashmë e padurueshme. Raskolnikovi nuk duroi dot dhe i shkrepi me ligësi sytë e tij të zinj, të ndezur nga zemërimi. Menjëherë erdhi në vete.

— Ti, vëlla, me sa duket, po tallesh me mua? — iu drejtua ai, me një nervozizëm të sajuar me shkathtësi. — Jam dakord që, ndoshta, merrem tepër me këtë pisllëk, në sytë e tu; por s’mund të më quash për këtë as egoist, as lakmues, dhe, në sytë e mi, këto dy sende të vogla të parëndësishme mund të mos jenë fare pisllëk. Ta thashë tani që kjo orë argjendi, që s’vlen asnjë grosh, është e vetmja gjë që më ka mbetur pas babait. Tallu me mua, po te unë ka ardhur nëna, — u kthye ai befas nga Porfiri, — dhe sikur ta merrte vesh, — u kthye përsëri sa më shpejt nga Razumihini, duke u përpjekur veçanërisht që t’i dridhej zëri, — që kjo orë ka humbur, atëherë, ju betohem, do të ishte e dëshpëruar! Gratë!

— Po aspak! S’e thashë në atë kuptim! Krejt përkundrazi! — bërtiste Razumihini i hidhëruar.

„A ishte mirë? A ishte e natyrshme? Mos e teprova? — dridhej me vete Raskolnikovi. — Pse thashë: ‚gratë‘?“

— Po te ju ka ardhur nëna? — u interesua, për ndonjë arsye, Porfiri Petroviçi.

— Po.

— Po kur, zotëri?

— Dje mbrëma.

Porfiri heshti pak, sikur të peshonte diçka.

— Sendet tuaja në asnjë rast s’mund të humbnin, — vazhdoi ai i qetë e ftohtë. — Se unë prej kohësh po ju pres këtu.

Dhe, sikur të mos kishte ndodhur gjë, filloi t’i vinte me kujdes Razumihinit përpara tavllën, ndërsa ky po e ndotte pa mëshirë qilimin me cigare. Raskolnikovi u drodh, por Porfiri sikur s’shikonte fare, ende i shqetësuar për cigaren e Razumihinit.

— Ç’ka-a? Po e prisje! Po ti e dije që edhe ai kishte lënë peng atje? — bërtiti Razumihini.

Porfiri Petroviçi iu drejtua drejtpërdrejt Raskolnikovit:

— Të dyja sendet tuaja, unaza dhe ora, ishin te ajo të mbështjella në një copë letër, dhe në letër ishte shënuar qartë me laps emri juaj, si edhe data e muajit kur i kishte marrë prej jush…

— Si qenkeni kaq i vëmendshëm?.. — desh të buzëqeshte ngathtësisht Raskolnikovi, duke u përpjekur veçanërisht ta shikonte drejt në sy; por s’mundi të përmbahej dhe befas shtoi: — E vura re këtë tani, sepse, me siguri, kanë qenë shumë ata që kanë lënë peng… kështu që do t’ju vinte e vështirë t’i mbanit mend të gjithë… Kurse ju, përkundrazi, i mbani mend kaq qartë të gjithë, dhe… dhe…

„Budallallëk! E dobët! Pse e shtova këtë!“

— Po gati të gjithë ata që kanë lënë peng dihen tashmë, kështu që vetëm ju s’keni urdhëruar të vini, — u përgjigj Porfiri me një nuancë mezi të dukshme talljeje.

— S’isha krejt mirë.

— Edhe për këtë kam dëgjuar, zotëri. Kam dëgjuar madje që ishit shumë i trazuar nga diçka. Edhe tani sikur jeni i zbehtë?

— Aspak s’jam i zbehtë… përkundrazi, jam krejt mirë! — e preu vrazhdë e me ligësi Raskolnikovi, duke e ndryshuar befas tonin. Ligësia i ziente përbrenda, dhe s’mund ta shtypte. „Po nga ligësia do ta tradhtoj veten! — i shkrepi përsëri. — Po pse më mundojnë!..“

— Jo krejt mirë! — ia mori Razumihini. — Ja ç’paska thënë! Deri dje fliste përçart gati pa vetëdije… Hë, a më beson, Porfiri, mezi qëndron vetë në këmbë, po sapo ne, unë dhe Zosimovi, kthyem shpinën dje — u vesh dhe ia mbathi fshehurazi dhe bëri marrëzira diku gati deri në mesnatë, dhe kjo në kllapinë më të plotë, po të them, a mund ta përfytyrosh këtë! Rast nga më të shquarit!

— Dhe vallë në kllapinë më të plotë? Pa shiko! — tundi kokën Porfiri me një gjest prej gruaje.

— E, marrëzi! Mos e besoni! Po, në fund të fundit, ju edhe pa këtë s’e besoni! — i shpëtoi Raskolnikovit tepër nga ligësia. Por Porfiri Petroviçi sikur s’i dëgjoi këto fjalë të çuditshme.

— Po si mund të dilje, po të mos ishe në kllapi? — u nxeh befas Razumihini. — Pse dole? Për çfarë?.. Dhe pse pikërisht fshehurazi? Hë, a kishe atëherë mend të shëndoshë? Tani, kur kaloi gjithë rreziku, po ta them drejt!

— Më kishin mërzitur shumë dje, — iu drejtua befas Raskolnikovi Porfirit me një buzëqeshje të pacipë e sfiduese, — dhe ika prej tyre të merrja me qira një banesë, që të mos më gjenin, dhe mora me vete një grumbull parash. Ja, zoti Zametov i pa paratë. Po si thoni, zoti Zametov, isha i mençur dje apo në kllapi, zgjidheni debatin?

Do ta kishte mbytur, me sa duket, në këtë minutë Zametovin. Tepër s’i pëlqenin vështrimi e heshtja e tij.

— Sipas meje, flisnit shumë me mend, zotëri, madje me dinakëri, zotëri, vetëm se ishit tepër nervoz, — deklaroi thatë Zametovi.

— Kurse sot më tregoi Nikodim Fomiçi, — e futi fjalën Porfiri Petroviçi, — që ju takoi dje, shumë vonë, në banesën e një nëpunësi të shtypur nga kuajt…

— Hë, ja, qoftë edhe ky nëpunës! — ia mori Razumihini, — hë, a s’ishe i çmendur te nëpunësi? Paratë e fundit ia dhe vejushës për varrimin! Hë, doje të ndihmoje — jep pesëmbëdhjetë, jep njëzet, po të paktën tri rubla mbaji për vete, kurse ti të njëzet e pesat i dhe ashtu!

— Po ndoshta kam gjetur diku një thesar, e ti s’e di? Ja, prandaj u bëra dje bujar… Ja, zoti Zametov e di që kam gjetur një thesar!.. Më falni, ju lutem, — iu drejtua ai me buzë që i dridheshin Porfirit, — që ju shqetësojmë gjysmë ore me një sqarim kaq të kotë. Ju mërzitëm, a?

— Ju lutem, zotëri, përkundrazi, për-ku-ndrazi! Sikur ta dinit sa më interesoni! Është interesante edhe t’ju shikosh, edhe t’ju dëgjosh… dhe unë, e pranoj, jam kaq i gëzuar që më në fund keni urdhëruar të vini…

— Po jep të paktën çaj! Më është tharë fyti! — thirri Razumihini.

— Ide e shkëlqyer! Ndoshta edhe të gjithë do të na bëjnë shoqëri. Po mos do… diçka më substanciale, para çajit?

— Shporru!

Porfiri Petroviçi doli të urdhëronte çaj.

Mendimet i vërtiteshin si shakullinë në kokë Raskolnikovit. Ishte tmerrësisht i acaruar.

„Kryesorja, as që fshihen, dhe s’duan të bëjnë ceremoni! E me ç’rast, kur s’më njeh fare, ke folur për mua me Nikodim Fomiçin? Pra, as s’duan ta fshehin që më ndjekin si një tufë qensh! Kështu hapur më pështyjnë në turi! — dridhej ai nga tërbimi. — Hë, më goditni drejt, e mos luani si macja me miun. Kjo s’është e sjellshme, Porfiri Petroviç, se unë, ndoshta, s’do ta lejoj, zotëri!.. Do të ngrihem dhe do t’ua përplas të gjithëve në turi gjithë të vërtetën; dhe do ta shihni sa ju përbuz!.. — Mori frymë me mundim. — Po sikur vetëm të më duket kështu? Po sikur të jetë mirazh, dhe unë gaboj në gjithçka, zemërohem nga mungesa e përvojës, s’e duroj dot rolin tim të poshtër? Ndoshta të gjitha këto janë pa qëllim? Të gjitha fjalët e tyre janë të zakonshme, po diçka ka në to… Të gjitha këto mund t’i thuash gjithmonë, po diçka ka. Pse tha drejt ‚te ajo‘? Pse shtoi Zametovi që unë fola me dinakëri? Pse flasin me një ton të tillë? Po… toni… Razumihini rrinte aty, pse atij s’i duket asgjë? Këtij budallai të pafajshëm kurrë s’i duket asgjë! Prapë ethet!.. Më bëri me sy pak më parë Porfiri apo jo? Me siguri, marrëzi; pse të më bënte me sy? Mos duan të m’i acarojnë nervat, apo po më ngacmojnë? Ose gjithçka është mirazh, ose e dinë!.. Madje edhe Zametovi është i pacipë… A është i pacipë Zametovi? Zametovi ndërroi mendje gjatë natës. E parandieja që do të ndërronte mendje! Ai këtu është si në shtëpi të vet, kurse vetë është për herë të parë. Porfiri s’e quan mysafir, i rri me shpinë. Kanë nuhatur njëri-tjetrin! Patjetër për shkakun tim kanë nuhatur njëri-tjetrin! Patjetër para nesh kanë folur për mua!.. A e dinë për banesën? Sa më shpejt!.. Kur thashë se ika dje të merrja me qira një banesë, ai e kaloi, s’e mori… Po këtë e futa me shkathtësi për banesën: do të më hyjë në punë më vonë!.. Në kllapi, gjoja!.. Ha-ha-ha! Ai e di gjithë mbrëmjen e djeshme! Për ardhjen e nënës s’e dinte!.. Po shtriga e paska shkruar edhe datën me laps!.. Gënjeni, s’ju dorëzohem! Se këto s’janë ende fakte, këto janë vetëm mirazh! Jo, ma jepni faktet! Edhe banesa s’është fakt, po kllapi; e di ç’duhet t’u them… A e dinë për banesën? S’do të iki pa e marrë vesh! Pse erdha? Po ja, që po zemërohem tani, kjo, ndoshta, është fakt! Pfu, sa nervoz që jam! Po ndoshta edhe është mirë; roli i të sëmurit… Po më prek me dorë. Do të përpiqet të më ngatërrojë. Pse erdha?“

Të gjitha këto i kaluan si rrufe nëpër kokë.

Porfiri Petroviçi u kthye sa hap e mbyll sytë. U bë befas disi më i gëzuar.

— Mua, vëlla, që nga mbrëmja jote e djeshme më dhemb koka… Edhe i tëri jam disi i shpërbërë, — filloi ai me një ton krejt tjetër, duke qeshur, drejt Razumihinit.

— Po si ishte, interesante? Se unë ju lashë dje në pikën më interesante? Kush fitoi?

— Askush, natyrisht. Ramë në pyetjet e përjetshme, fluturuam nëpër qiej.

— Përfytyroje, Rodja, ku ramë dje: a ekziston krimi apo jo? Të thashë që gënjyen deri sa panë djaj!

— Ç’ka për t’u habitur? Pyetje e zakonshme shoqërore, — u përgjigj i hutuar Raskolnikovi.

— Pyetja s’ishte formuluar kështu, — vërejti Porfiri.

— Jo krejt kështu, kjo është e vërtetë, — pranoi menjëherë Razumihini, duke nxituar e duke u nxehur si zakonisht. — E sheh, Rodion: dëgjo dhe thuaj mendimin tënd. Dua. Dje dola nga lëkura me ta dhe të prisja ty; edhe atyre u thashë për ty që do të vije… Filloi me pikëpamjen e socialistëve. Dihet pikëpamja: krimi është protestë kundër jonormalitetit të rregullimit shoqëror — dhe vetëm kaq, dhe asgjë më shumë, dhe asnjë shkak tjetër s’pranohet, — dhe asgjë!..

— Ja ku gënjeve! — bërtiti Porfiri Petroviçi. Me sa dukej, po gjallërohej dhe qeshte çdo minutë, duke e shikuar Razumihinin, gjë me të cilën e ndizte edhe më shumë.

— A-asgjë s’pranohet! — e ndërpreu me zjarr Razumihini, — s’gënjej!.. Do të t’i tregoj librat e tyre: gjithçka tek ata ndodh sepse „mjedisi e hëngri“,¹ — dhe asgjë më shumë! Fraza e preferuar! Prej këtej drejt, që po ta rregullosh shoqërinë normalisht, atëherë përnjëherësh do të zhduken edhe të gjitha krimet, meqë s’do të ketë pse të protestosh, dhe të gjithë në një çast do të bëhen të drejtë. Natyra s’merret parasysh, natyra dëbohet, natyrë s’duhet! Tek ata s’është njerëzimi që, duke u zhvilluar deri në fund në rrugë historike, të gjallë, do të shndërrohet vetvetiu më në fund në një shoqëri normale, por, përkundrazi, sistemi shoqëror, duke dalë nga ndonjë kokë matematikore, do ta rregullojë menjëherë gjithë njerëzimin dhe në një çast do ta bëjë të drejtë e pa mëkat, para çdo procesi të gjallë, pa asnjë rrugë historike e të gjallë! Prandaj ata e urrejnë kaq instinktivisht historinë: „vetëm shëmtira e budallallëqe ka në të“ — dhe gjithçka shpjegohet vetëm me budallallëk! Prandaj s’e duan procesin e gjallë të jetës: s’duhet shpirt i gjallë! Shpirti i gjallë do të kërkojë jetë, shpirti i gjallë s’do t’i bindet mekanikës, shpirti i gjallë është dyshues, shpirti i gjallë është prapanik! Kurse këtu, ndonëse të vjen pak erë kërmë, mund ta bësh prej kauçuku, — por nuk është i gjallë, por është pa vullnet, por është skllav, s’do të ngrihet në revoltë! Dhe del në fund se gjithçka e katandisën vetëm te vënia e tullave dhe te rregullimi i korridoreve e i dhomave në falanster!² Falansteri është gati, po natyra juaj për falansterin s’është ende gati, do jetë, procesin e jetës s’e ka mbaruar ende, është herët për në varreza! Vetëm me logjikë s’mund ta kapërcesh natyrën! Logjika do të parashikojë tri raste, kurse janë një milion! Ta presësh gjithë milionin dhe gjithçka ta katandisësh në një pyetje të vetme, në atë të komoditetit! Zgjidhja më e lehtë e problemit! Joshëse e qartë, dhe s’ke pse të mendosh! Kryesorja — s’ke pse të mendosh! Gjithë misteri i jetës futet në dy fletë të shtypura!

— Ja, shpërtheu, po i bie daulles! Duhet kapur për duarsh, — qeshte Porfiri. — Përfytyroni, — u kthye ai nga Raskolnikovi, — po kështu dje mbrëma, në një dhomë, me gjashtë zëra, e për më tepër i dha më parë të pinin punç, — a mund ta përfytyroni? Jo, vëlla, gënjen: „mjedisi“ ka shumë rëndësi në krim; këtë do ta vërtetoj unë.

— E di edhe vetë që ka shumë, po ti ma thuaj këtë: një dyzetvjeçar përdhunon një vajzë dhjetëvjeçare, — mos e shtyu mjedisi për këtë?

— Po, e ç’ka, në kuptimin e ngushtë, ndoshta edhe mjedisi, — vërejti me një rëndësi të habitshme Porfiri, — krimi ndaj vajzës mund të shpjegohet shumë e shumë me „mjedisin“.

Razumihini gati u tërbua.

— Hë, po do të ta nxjerr tani, — gjëmoi ai, — që ty të kanë qerpikët e bardhë vetëm e vetëm sepse kambanorja e Ivanit të Madh³ është tridhjetë e pesë sazhenë e lartë, dhe do ta nxjerr qartë, saktë, në mënyrë përparimtare e madje me një nuancë liberale? E marr përsipër! Hë, do bast?

— E pranoj! Ta dëgjojmë, ju lutem, si do ta nxjerrë!

— Po gjithë kohën shtiret, dreqi! — thirri Razumihini, u hodh përpjetë dhe tundi dorën. — Hë, ia vlen të flasësh me ty! Se ai i bën të gjitha këto qëllimisht, ti ende s’e njeh, Rodion! Edhe dje mori anën e tyre, vetëm që t’i bënte të gjithë budallenj. E ç’thoshte dje, o Zot! E ata u gëzuan për të!.. Se ai e mban këtë rol nga dy javë. Vjet na bindi, për ndonjë arsye, se po hynte murg: dy muaj nguli këmbë! Kohët e fundit i shkoi ndër mend të na bindte se po martohej, se gjithçka ishte gati për kurorëzim. Madje qepi edhe rroba të reja. Ne filluam ta uronim. As nuse, as gjë s’kishte: gjithçka mirazh!

— Ja ku gënjeve! Rrobat i kisha qepur më parë. Pikërisht me rastin e rrobave të reja më erdhi në kokë t’ua hidhja të gjithëve.

— Vërtet jeni kaq i shtirur? — pyeti shkujdesur Raskolnikovi.

— Po ju ç’mendonit, jo? Prisni, do t’jua hedh edhe juve — ha-ha-ha! Jo, e shihni, zotëri, do t’ju them gjithë të vërtetën. Me rastin e gjithë këtyre pyetjeve, krimeve, mjedisit, vajzave, m’u kujtua tani, — po, në fund të fundit, gjithmonë më ka interesuar, — një artikull i vogël i juaji: „Për krimin“… apo si e keni, e harrova titullin, s’e mbaj mend. Para dy muajsh pata kënaqësinë ta lexoja në „Fjala periodike“.

— Artikulli im? Në „Fjala periodike“? — pyeti i habitur Raskolnikovi, — vërtet shkrova, gjysmë viti më parë, kur lashë universitetin, me rastin e një libri, një artikull, por atëherë e çova në gazetën „Fjala e javës“, e jo në „Periodike“.

— Po doli në „Periodike“.

— Po „Fjala e javës“ pushoi së dali, prandaj atëherë s’e botuan…

— Kjo është e vërtetë, zotëri; por, duke pushuar së dali, „Fjala e javës“ u bashkua me „Fjalën periodike“,⁴ prandaj edhe artikulli juaj, para dy muajsh, u shfaq në „Fjala periodike“. Po ju s’e dinit?

Raskolnikovi vërtet s’dinte asgjë.

— Ju lutem, po ju mund t’u kërkoni para për artikullin! Ç’karakter që keni, megjithatë! Jetoni kaq të veçuar, sa s’i dini gjëra të tilla që ju prekin drejtpërdrejt. Ky është fakt, zotëri.

— Bravo, Rodka! As unë s’e dija! — thirri Razumihini. — Që sot do të shkoj në sallën e leximit e do ta kërkoj numrin! Dy muaj më parë? Në ç’datë? Njësoj e gjej! Ja ç’gjë! Dhe s’e thotë!

— Po ju si e morët vesh që artikulli është i imi? Është nënshkruar me një shkronjë.

— Rastësisht, dhe kjo këto ditë. Nëpërmjet redaktorit; e njoh… U interesova shumë.

— Shqyrtoja, më kujtohet, gjendjen psikologjike të kriminelit gjatë gjithë rrjedhës së krimit.

— Po, zotëri, dhe nguleni këmbë se akti i kryerjes së krimit shoqërohet gjithmonë nga një sëmundje. Shumë, shumë origjinale, por… mua, në të vërtetë, s’më interesoi kjo pjesë e artikullit tuaj, por një mendim i futur në fund të artikullit, të cilin ju, për fat të keq, e shtjelloni vetëm me aludim, paqartë… Me një fjalë, po ta kujtoni, shtjellohet një aludim se në botë ekzistojnë gjoja disa persona të tillë që mund… domethënë jo se mund, por kanë të drejtë të plotë të kryejnë çdo lloj shthurjeje e krimi, dhe se për ta gjoja ligji s’është shkruar.

Raskolnikovi buzëqeshi me shtrembërimin e tendosur e të qëllimshëm të idesë së tij.

— Si? Ç’është kjo? E drejta për krim? Po jo sepse „mjedisi e hëngri“? — pyeti Razumihini madje me njëfarë frike.

— Jo, jo, jo krejt për këtë, — u përgjigj Porfiri. — Gjithë puna qëndron në atë që në artikullin e tij të gjithë njerëzit ndahen disi në „të zakonshëm“ dhe „të jashtëzakonshëm“. Të zakonshmit duhet të rrojnë në bindje dhe s’kanë të drejtë ta shkelin ligjin, sepse ata, e shihni, janë të zakonshëm. Kurse të jashtëzakonshmit kanë të drejtë të bëjnë çdo lloj krimi e ta shkelin ligjin në çdo mënyrë, në të vërtetë, sepse janë të jashtëzakonshëm. Kështu e keni, me sa duket, po të mos gabohem?

— Po si është e mundur kjo? S’mund të jetë kështu! — mërmëriste i hutuar Razumihini.

Raskolnikovi buzëqeshi përsëri. E kuptoi përnjëherësh se për çfarë bëhej fjalë dhe ku donin ta shtynin; e mbante mend artikullin e tij. Vendosi ta pranonte sfidën.

— Tek unë s’është krejt kështu, — filloi ai thjesht e me modesti. — Megjithatë, e pranoj, e paraqitët gati saktë, madje, po të doni, krejtësisht saktë… (Sikur i vinte mirë të pranonte që ishte krejtësisht saktë.) Ndryshimi është vetëm se unë aspak s’ngul këmbë që njerëzit e jashtëzakonshëm duhet patjetër e janë të detyruar të bëjnë gjithmonë çdo lloj shthurjeje, siç thoni ju. Më duket madje se një artikull të tillë s’do ta linin as të botohej. Unë thjesht aludova se njeriu „i jashtëzakonshëm“ ka të drejtë… domethënë jo të drejtë zyrtare, por ka vetë të drejtë t’i lejojë ndërgjegjes së vet të kapërcejë… disa pengesa, dhe vetëm në atë rast nëse kryerja e idesë së tij (ndonjëherë shpëtimtare, ndoshta, për gjithë njerëzimin) e kërkon këtë. Ju urdhëroni të thoni se artikulli im është i paqartë; jam gati t’jua shpjegoj, sa është e mundur. Ndoshta s’do të gabohem po të supozoj se, me sa duket, pikërisht këtë doni; urdhëroni, zotëri. Sipas meje, sikur zbulimet e Keplerit e të Njutonit, si pasojë e ndonjë kombinimi rrethanash, në asnjë mënyrë s’do të mund të bëheshin të njohura për njerëzit ndryshe veçse duke flijuar jetën e një, dhjetë, njëqind e kështu me radhë njerëzve, që do ta pengonin këtë zbulim ose do t’i dilnin përpara si pengesë, atëherë Njutoni do të kishte të drejtë, e madje do të ishte i detyruar… t’i mënjanonte këta dhjetë ose njëqind njerëz, që t’i bënte të njohura zbulimet e tij për gjithë njerëzimin. Prej kësaj, megjithatë, aspak s’del se Njutoni kishte të drejtë të vriste këdo që t’i tekej, këdo që i dilte përpara, ose të vidhte çdo ditë në pazar. Më tej, më kujtohet, unë zhvilloj në artikullin tim se të gjithë… hë, për shembull, qoftë edhe ligjvënësit e themeluesit e njerëzimit, duke filluar nga më të lashtët, duke vazhduar me Likurgët, Solonët,⁵ Muhamedët, Napoleonët e kështu me radhë, të gjithë deri tek i fundit ishin kriminelë, vetëm me atë që, duke dhënë një ligj të ri, me këtë vetë shkelnin ligjin e lashtë, të nderuar shenjtërisht nga shoqëria e të trashëguar nga etërit, dhe, natyrisht, s’ndaleshin as para gjakut, vetëm nëse gjaku (ndonjëherë krejt i pafajshëm e i derdhur me trimëri për ligjin e lashtë) mund t’i ndihmonte. Është madje për t’u shënuar që shumica e këtyre bamirësve e themeluesve të njerëzimit ishin gjakderdhës veçanërisht të tmerrshëm. Me një fjalë, unë nxjerr përfundimin se të gjithë, jo vetëm të mëdhenjtë, por edhe njerëzit që dalin fare pak nga udha e rrahur, domethënë që janë madje fare pak në gjendje të thonë diçka të re, duhet, nga natyra e tyre, të jenë patjetër kriminelë, — pak a shumë, natyrisht. Ndryshe është e vështirë për ta të dalin nga udha e rrahur, kurse të mbeten në udhën e rrahur, natyrisht, s’mund të pranojnë, përsëri nga natyra e tyre, kurse sipas meje, madje janë të detyruar të mos pranojnë. Me një fjalë, e shihni se deri këtu s’ka asgjë veçanërisht të re. Kjo është shtypur e lexuar një mijë herë. Sa për ndarjen time të njerëzve në të zakonshëm e të jashtëzakonshëm, jam dakord që është disi arbitrare, por unë s’ngul këmbë në shifra të sakta. Besoj vetëm në mendimin tim kryesor. Ai qëndron pikërisht në atë se njerëzit, sipas ligjit të natyrës, ndahen përgjithësisht në dy kategori: në atë të ulët (të zakonshmit), domethënë, si të thuash, në material që shërben vetëm për të lindur të ngjashëm me veten, dhe në njerëzit e vërtetë, domethënë që kanë dhuntinë a talentin të thonë në mjedisin e tyre një fjalë të re. Nënndarjet këtu, natyrisht, janë të pafundme, por tiparet dalluese të të dy kategorive janë mjaft të prera: kategoria e parë, domethënë materiali, në përgjithësi, janë njerëz nga natyra konservatorë, të rregullt, rrojnë në bindje dhe u pëlqen të jenë të bindur. Sipas meje, ata janë edhe të detyruar të jenë të bindur, sepse ky është caktimi i tyre, dhe këtu s’ka absolutisht asgjë poshtëruese për ta. Kategoria e dytë, të gjithë e shkelin ligjin, janë shkatërrimtarë ose të prirur drejt kësaj, sipas aftësive. Krimet e këtyre njerëzve, natyrisht, janë relative e të shumëllojshme; në pjesën më të madhe ata kërkojnë, në deklarata shumë të larmishme, shkatërrimin e së tashmes në emër të së mirës. Por nëse atij i duhet, për idenë e tij, të kapërcejë qoftë edhe një kufomë, gjakun, atëherë ai përbrenda vetes, sipas ndërgjegjes, mund, sipas meje, t’i japë vetes leje ta kapërcejë gjakun, — duke parë, megjithatë, idenë e përmasat e saj, — këtë vëreni. Vetëm në këtë kuptim flas unë në artikullin tim për të drejtën e tyre për krim. (E mbani mend, se te ne filloi nga një pyetje juridike.) Megjithatë, s’ka pse të shqetësohemi shumë: masa gati kurrë s’ua njeh atyre këtë të drejtë, i ekzekuton e i var (pak a shumë) dhe me këtë, krejt me të drejtë, e kryen caktimin e saj konservator, me kusht, megjithatë, që në brezat pasardhës po kjo masë t’i vërë të ekzekutuarit në piedestal e t’u falet (pak a shumë). Kategoria e parë është gjithmonë zotëria e së tashmes, kategoria e dytë — zotëria e së ardhmes. Të parët e ruajnë botën dhe e shtojnë në numër; të dytët e lëvizin botën dhe e çojnë drejt qëllimit. Si të parët, si të dytët kanë një të drejtë krejt të barabartë për të ekzistuar. Me një fjalë, tek unë të gjithë kanë të drejtë të barabartë, dhe — vive la guerre éternelle,⁶ — deri në Jerusalemin e Ri,⁷ natyrisht!

— Pra, ju prapëseprapë besoni në Jerusalemin e Ri?

— Besoj, — u përgjigj me vendosmëri Raskolnikovi; duke thënë këtë, e gjatë gjithë tiradës së tij të gjatë, shikonte përdhe, duke zgjedhur për vete një pikë në qilim.

— E-e-e në Zot besoni? Më falni që jam kaq kureshtar.

— Besoj, — përsëriti Raskolnikovi, duke ngritur sytë drejt Porfirit.

— E-e në ringjalljen e Llazarit⁸ besoni?

— Be-besoj. Pse ju duhen të gjitha këto?

— Besoni fjalë për fjalë?

— Fjalë për fjalë.

— Ja kështu, zotëri… ashtu, u bëra kureshtar. Më falni, zotëri. Po më lejoni, — po kthehem te ajo e mëparshmja, — se ata s’i ekzekutojnë gjithmonë; disa, përkundrazi…

— Triumfojnë sa janë gjallë? Oh po, disa e arrijnë edhe sa janë gjallë, dhe atëherë…

— Fillojnë vetë të ekzekutojnë?

— Nëse duhet, dhe, e dini, madje në pjesën më të madhe. Në përgjithësi vërejtja juaj është e mprehtë.

— Ju falënderoj, zotëri. Po më thoni këtë: me se t’i dallosh këta të jashtëzakonshmit nga të zakonshmit? Në lindje, apo si, ka shenja të tilla? E them në kuptimin që këtu do të duhej më shumë saktësi, si të thuash, më shumë përcaktim i jashtëm: ma falni shqetësimin e natyrshëm të një njeriu praktik e me qëllime të mira, po a s’mund të vendosej këtu, për shembull, një veshje e veçantë, të mbanin diçka, ndonjë damkë, apo ç’ka?.. Sepse, pranojeni, po të ndodhë ndonjë ngatërresë dhe dikush nga njëra kategori të përfytyrojë se i përket kategorisë tjetër dhe të fillojë „të mënjanojë të gjitha pengesat“, siç u shprehët shumë me fat, atëherë këtu…

— Oh, kjo ndodh shumë shpesh! Kjo vërejtje e juaja është madje më e mprehtë se e mëparshmja…

— Ju falënderoj, zotëri…

— S’ka përse, zotëri; por merrni parasysh se gabimi është i mundur vetëm nga ana e kategorisë së parë, domethënë e njerëzve „të zakonshëm“ (siç i quajta unë, ndoshta shumë pa fat). Megjithë prirjen e tyre të lindur drejt bindjes, për shkak të njëfarë lojshmërie të natyrës, që s’i mohohet as lopës, shumë prej tyre e pëlqejnë ta përfytyrojnë veten si njerëz të përparuar, „shkatërrimtarë“, dhe të futen në „fjalën e re“, dhe këtë e bëjnë krejt sinqerisht, zotëri. Kurse ata vërtet të rinjtë shumë shpesh në të njëjtën kohë s’i vënë re e madje i përbuzin, si njerëz të prapambetur e që mendojnë në mënyrë poshtëruese. Por, sipas meje, këtu s’mund të ketë rrezik të madh, dhe ju, vërtet, s’keni pse të shqetësoheni, sepse ata kurrë s’shkojnë larg. Për rrëmbimin, natyrisht, ndonjëherë mund t’i fshikullosh pak, që t’u kujtosh vendin e tyre, por jo më shumë; këtu s’duhet as xhelat: ata do ta fshikullojnë vetë veten, sepse janë shumë të sjellshëm; disa ia bëjnë njëri-tjetrit këtë shërbim, e të tjerë vetë veten me duart e veta… Me këtë rast i vënë vetes edhe lloj-lloj pendesash publike, — del bukur e edukuese, me një fjalë, ju s’keni pse të shqetësoheni… Ka një ligj të tillë.

— Hë, të paktën nga kjo anë, ju më qetësuat disi; po ja ku është përsëri e keqja, zotëri: më thoni, ju lutem, a janë shumë njerëz të tillë që kanë të drejtë t’i therin të tjerët, këta „të jashtëzakonshmit“? Unë, natyrisht, jam gati t’u përulem, por, pranojeni, është rrëqethëse, zotëri, po të jenë tepër shumë, a?

— Oh, mos u shqetësoni as për këtë, — vazhdoi me të njëjtin ton Raskolnikovi. — Në përgjithësi njerëz me mendim të ri, madje fare pak të aftë të thonë qoftë edhe diçka të re, lindin jashtëzakonisht pak, madje çuditërisht pak. Është e qartë vetëm një gjë, se rendi i lindjes së njerëzve, i të gjitha këtyre kategorive e nënndarjeve, duhet të jetë caktuar shumë saktë e përpikërisht nga ndonjë ligj i natyrës. Ky ligj, natyrisht, tani është i panjohur, por unë besoj se ekziston dhe më vonë mund të bëhet edhe i njohur. Masa e madhe e njerëzve, materiali, ekziston në botë vetëm që më në fund, nëpërmjet njëfarë përpjekjeje, nëpërmjet një procesi ende të fshehtë, nëpërmjet ndonjë kryqëzimi gjinish e racash, të sforcohet e të lindë më në fund në botë, hë, qoftë edhe një nga një mijë, një njeri qoftë edhe pak të pavarur. Me një pavarësi edhe më të gjerë lind, ndoshta, një nga dhjetë mijë (e them përafërsisht, për ilustrim). Me një edhe më të gjerë — një nga njëqind mijë. Njerëzit gjenialë — nga milionat, kurse gjenitë e mëdhenj, kurorëzuesit e njerëzimit, — ndoshta pasi të kenë kaluar shumë mijëra milionë njerëz në tokë. Me një fjalë, në retortën ku ndodhin të gjitha këto s’kam hedhur sy. Por një ligj i caktuar patjetër ka dhe duhet të ketë; këtu s’mund të ketë rastësi.

— Po ç’keni ju të dy, bëni shaka, apo ç’ka? — thirri më në fund Razumihini. — Po e mashtroni njëri-tjetrin apo jo? Rrinë dhe tallen njëri me tjetrin! Ti flet seriozisht, Rodja?

Raskolnikovi ngriti në heshtje drejt tij fytyrën e tij të zbehtë e gati të trishtuar dhe s’u përgjigj asgjë. Dhe e çuditshme iu duk Razumihinit, pranë kësaj fytyre të qetë e të trishtuar, thumbimi i pafshehur, ngulmues, nervoz e i pasjellshëm i Porfirit.

— Hë, vëlla, nëse vërtet është serioze, atëherë… Ti, natyrisht, ke të drejtë kur thua se kjo s’është e re dhe i ngjan gjithçkaje që kemi lexuar e dëgjuar një mijë herë; por ajo që është vërtet origjinale në gjithë këtë, — dhe që i përket vërtet vetëm ty, për tmerrin tim, — është se prapëseprapë e lejon gjakun sipas ndërgjegjes, dhe, më fal, madje me një fanatizëm të tillë… Pra, këtu qëndron edhe mendimi kryesor i artikullit tënd. Se kjo leje e gjakut sipas ndërgjegjes, kjo… kjo, sipas meje, është më e tmerrshme se sikur të ishte një leje zyrtare për të derdhur gjak, e ligjshme…

— Krejt e drejtë, — më e tmerrshme, zotëri, — ia ktheu Porfiri.

— Jo, ti disi u rrëmbeve! Këtu ka gabim. Do ta lexoj… U rrëmbeve! S’mund të mendosh kështu… Do ta lexoj.

— Në artikull s’ka gjithë këtë, atje ka vetëm aludime, — tha Raskolnikovi.

— Ashtu, zotëri, ashtu, — s’rrinte dot Porfiri, — tani m’u bë gati e qartë si urdhëroni ta shikoni krimin, zotëri, por… më falni për ngulmimin tim (po ju shqetësoj shumë, më vjen turp edhe vetë!) — e shihni, zotëri: më qetësuat shumë pak më parë, zotëri, lidhur me rastet e gabuara të ngatërrimit të të dy kategorive, por… më shqetësojnë përsëri këtu raste të ndryshme praktike! Hë, po sikur ndonjë burrë, a ndonjë djalë i ri, të përfytyrojë se është Likurg a Muhamed… — i ardhshëm, natyrisht, — dhe të fillojë të mënjanojë për këtë të gjitha pengesat… E pret, gjoja, një fushatë e largët, kurse për fushatë duhen para… hë, dhe fillon t’i sigurojë për fushatën… e dini?

Zametovi befas fërgëlloi nga qoshja e tij. Raskolnikovi as sytë s’i ngriti drejt tij.

— Duhet ta pranoj, — u përgjigj ai i qetë, — se raste të tilla vërtet duhet të ketë. Budallenjtë e mendjemëdhenjtë sidomos bien në këtë grep; rinia veçanërisht.

— Ja, e shihni, zotëri. Hë, po atëherë si, zotëri?

— Po ashtu, — buzëqeshi Raskolnikovi, — s’kam faj unë për këtë. Kështu është e do të jetë gjithmonë. Ja, ky (bëri me kokë nga Razumihini) tha tani se unë e lejoj gjakun. E ç’ka? Shoqëria është tepër e siguruar me internime, burgje, hetues gjyqësorë, katorga, — ç’ka për t’u shqetësuar? E kërkoni hajdutin!..

— Hë, po sikur ta gjejmë?

— Atje e ka vendin.

— Ju jeni megjithatë logjik. Hë, zotëri, po sa për ndërgjegjen e tij?

— Po ç’punë keni ju me të?

— Ashtu, nga humanizmi, zotëri.

— Kush e ka, le të vuajë, po e kupton gabimin. Ky është edhe ndëshkimi për të, — përveç katorgës.

— Hë, po ata vërtet gjenialët, — pyeti Razumihini duke u vrenjtur, — ja ata, të cilëve u është dhënë e drejta të therin, ata pra duhet të mos vuajnë fare, madje as për gjakun e derdhur?

— Pse fjala: duhet? Këtu s’ka as leje, as ndalim. Le të vuajë, po t’i vijë keq për viktimën… Vuajtja e dhimbja janë gjithmonë të detyrueshme për një vetëdije të gjerë e për një zemër të thellë. Njerëzit vërtet të mëdhenj, më duket, duhet të ndiejnë në botë një trishtim të madh, — shtoi ai befas i menduar, madje jo në tonin e bisedës.

Ngriti sytë, i vështroi të gjithë me mendim, buzëqeshi dhe mori kasketën. Ishte tepër i qetë krahasuar me mënyrën si kishte hyrë pak më parë, dhe e ndiente këtë. Të gjithë u ngritën.

— Hë, zotëri, më shani a jo, zemërohuni a jo, po unë s’mund të përmbahem, — përfundoi përsëri Porfiri Petroviçi, — më lejoni edhe një pyetje të vogël (ju shqetësoj tepër shumë, zotëri!), desha të fusja vetëm një ide të vogël, vetëm që të mos e harroj, zotëri…

— Mirë, thoni idenë tuaj të vogël, — qëndronte para tij në pritje Raskolnikovi, serioz e i zbehtë.

— Ja pra, zotëri… vërtet, s’e di si të shprehem më me fat… ideja e vogël është tepër lozonjare… psikologjike, zotëri… Ja pra, zotëri, kur e shkruat atë artikullin tuaj, — s’mund të jetë, he-he! që të mos e quanit veten, hë, qoftë edhe një pikë, — edhe ju njeri „të jashtëzakonshëm“ e që thotë një fjalë të re, — në kuptimin tuaj domethënë, zotëri… A s’është kështu, zotëri?

— Shumë mundet, — u përgjigj me përbuzje Raskolnikovi.

Razumihini bëri një lëvizje.

— E po të jetë kështu, zotëri, a do të guxonit vallë vetë — hë, për shkak të ndonjë dështimi e ngushtice jetësore, ose për të ndihmuar disi gjithë njerëzimin — ta kapërcenit pengesën?.. Hë, për shembull, të vrisnit e të grabitnit?..

Dhe disi befas i bëri përsëri me syrin e majtë dhe qeshi pa zë, — krejt si pak më parë.

— Sikur ta kisha kapërcyer, natyrisht, s’do t’jua thosha juve, — u përgjigj Raskolnikovi me një përbuzje sfiduese e mendjemadhe.

— Jo, zotëri, unë vetëm ashtu interesohem, në të vërtetë, për ta kuptuar artikullin tuaj, vetëm nga pikëpamja letrare, zotëri…

„Pfu, sa e dukshme e e pacipë!“ — mendoi me neveri Raskolnikovi.

— Më lejoni t’ju vërej, — u përgjigj ai thatë, — se as Muhamed, as Napoleon s’e quaj veten… as ndonjë nga personat e tillë, pra, duke mos qenë ata, s’mund t’ju jap një shpjegim të kënaqshëm se si do të veproja.

— Hë, mjaft, kush s’e quan veten tani Napoleon te ne në Rusi? — tha befas me një familjaritet të tmerrshëm Porfiri. Madje në intonacionin e zërit të tij kishte këtë herë diçka veçanërisht të qartë.

— Mos ndonjë Napoleon i ardhshëm e vrau me sëpatë javën e kaluar edhe Aljona Ivanovnën tonë? — ia plasi befas nga qoshja Zametovi.

Raskolnikovi heshte dhe e shikonte me ngulm e me vendosmëri Porfirin. Razumihini u vrenjt i zymtë. Edhe më parë sikur kishte filluar t’i dukej diçka. Vështroi përreth me zemërim. Kaloi një minutë heshtjeje të zymtë. Raskolnikovi u kthye të ikte.

— Po ikni tashmë! — tha me dashamirësi Porfiri, duke ia zgjatur dorën jashtëzakonisht përzemërsisht. — Shumë, shumë i gëzuar për njohjen. Kurse për kërkesën tuaj mos kini as dyshim. Shkruani pikërisht ashtu siç ju thashë. Po më mirë ejani vetë te unë atje… ndonjë ditë nga këto… qoftë edhe nesër. Do të jem atje nja aty nga ora njëmbëdhjetë, me siguri. Do t’i rregullojmë të gjitha… do të flasim… Ju, si një nga të fundit që keni qenë atje, ndoshta mund të na thoni ndonjë gjë… — shtoi ai me pamjen më zemërmirë.

— Doni të më merrni në pyetje zyrtarisht, me gjithë procedurën? — pyeti prerë Raskolnikovi.

— Pse, zotëri? Për momentin kjo aspak s’kërkohet. S’e kuptuat mirë. Unë, e shihni, s’e lë rastin të më ikë dhe… dhe kam folur tashmë me të gjithë ata që kanë lënë peng… nga disa kam marrë dëshmi… kurse ju, si i fundit… Po ja, meqë ra fjala! — thirri ai, i gëzuar befas për diçka, — meqë ra fjala m’u kujtua, po ç’bëj unë!.. — u kthye ai nga Razumihini, — ja, ti ma shpove veshin atëherë për këtë Nikolashkën… hë, po e di edhe vetë, e di edhe vetë, — u kthye ai nga Raskolnikovi, — që djali është i pastër, po ç’të bësh, edhe Mitkën ja, u desh ta shqetësojmë… ja ku qëndron puna, zotëri, gjithë thelbi, zotëri: kur kalonit atëherë nëpër shkallë… më lejoni: ju qetë atje pas orës shtatë, zotëri?

— Pas orës shtatë, — u përgjigj Raskolnikovi, duke ndier në mënyrë të pakëndshme po në atë sekondë se mund të mos e thoshte këtë.

— Pra, kur kalonit pas orës shtatë, zotëri, nëpër shkallë, a s’patë të paktën ju, në katin e dytë, në banesën e hapur — e mbani mend? — dy punëtorë, ose të paktën njërin prej tyre? Ata po lyenin atje, a s’i vutë re? Kjo është shumë, shumë e rëndësishme për ta!..

— Bojaxhinjtë? Jo, s’i pashë… — u përgjigj ngadalë Raskolnikovi, si duke rrëmuar në kujtime, duke u tendosur po në atë çast me gjithë qenien e tij e duke ngrirë nga mundimi për ta marrë me mend sa më shpejt ku qëndronte pikërisht kurthi, e për të mos lënë pa parë ndonjë gjë? — Jo, s’i pashë, madje as një banesë të tillë të hapur s’e vura re… po ja, në katin e katërt (e kishte zotëruar tashmë plotësisht kurthin dhe po ngadhënjente) — e mbaj mend që një nëpunës po shpërngulej nga banesa… përballë Aljona Ivanovnës… e mbaj mend… këtë e mbaj mend qartë… ushtarët po nxirrnin një divan dhe më shtypën pas murit… kurse bojaxhinj — jo, s’e mbaj mend që të kishte bojaxhinj… madje as banesë të hapur s’kishte gjëkundi, me sa duket. Po; s’kishte…

— Po ti ç’ke! — bërtiti befas Razumihini, sikur erdhi në vete e e kuptoi, — po bojaxhinjtë lyenin pikërisht ditën e vrasjes, kurse ai kishte qenë atje tri ditë më parë? Ç’po e pyet?

— Pfu! i ngatërrova! — i ra ballit Porfiri. — Dreqi e mori, me këtë çështje po më ngatërrohet mendja! — iu drejtua ai, sikur madje po kërkonte ndjesë, Raskolnikovit, — se do të ishte kaq e rëndësishme për ne të dinim nëse i pa dikush, pas orës shtatë, në banesë, sa m’u bë tani se edhe ju mund të na thonit… i ngatërrova krejt!

— Atëherë duhet të jesh më i vëmendshëm, — vërejti i vrenjtur Razumihini.

Fjalët e fundit u thanë tashmë në paradhomë. Porfiri Petroviçi i përcolli deri te dera jashtëzakonisht përzemërsisht. Të dy dolën të zymtë e të vrenjtur në rrugë dhe për disa hapa s’thanë asnjë fjalë. Raskolnikovi mori frymë thellë…

Shënime

1. „Mjedisi e hëngri“: shprehje e njohur e kohës, që ia vishte krimin e vesin kushteve shoqërore. ↩︎

2. Falanster: ndërtesa-komunë e shoqërisë ideale sipas socialistit utopist francez Sharl Furie (1772–1837). ↩︎

3. Kambanorja e Ivanit të Madh: kambanore në Kremlinin e Moskës. Sazhen: njësi e vjetër ruse e gjatësisë, rreth 2,13 m. ↩︎

4. „Fjala periodike“ dhe „Fjala e javës“: emra gazetash të sajuar nga autori. ↩︎

5. Likurgu: ligjvënësi legjendar i Spartës; Soloni: ligjvënës i Athinës në shek. VI p.e.s. ↩︎

6. Fr. „Rroftë lufta e përjetshme“. ↩︎

7. Jerusalemi i Ri: qyteti qiellor i së ardhmes në Apokalipsin e Gjonit (21:2), simbol i mbretërisë së ardhshme të drejtësisë. ↩︎

8. Ringjallja e Llazarit nga Jezusi (Gjoni 11), një nga mrekullitë e Ungjillit. ↩︎