Pjesa e tretë — III · Krim dhe ndëshkim

— Shëndoshë, shëndoshë! — thirri me gëzim Zosimovi drejt atyre që hynë. Kishte ardhur qysh para nja dhjetë minutash dhe ishte ulur në qoshen e tij të djeshme në divan. Raskolnikovi ishte ulur në qoshen përballë, krejt i veshur e madje i larë e i krehur me kujdes, gjë që s’i kishte ndodhur prej kohësh. Dhoma u mbush përnjëherësh, por Nastasja prapëseprapë arriti të hynte pas vizitorëve dhe filloi të dëgjonte.

Vërtet, Raskolnikovi ishte gati i shëndoshë, sidomos krahasuar me ditën e djeshme, vetëm se ishte shumë i zbehtë, i hutuar e i vrenjtur. Nga jashtë i ngjante disi një njeriu të plagosur ose që po duron ndonjë dhimbje të fortë fizike: vetullat i kishte të mbledhura, buzët të shtrënguara, vështrimin të përflakur. Fliste pak e pa dëshirë, si me zor ose sikur të kryente një detyrë, dhe njëfarë shqetësimi shfaqej herë pas here në lëvizjet e tij.

I mungonte vetëm ndonjë fashë në dorë ose ndonjë këllëf tafte në gisht për t’i ngjarë plotësisht një njeriu që, për shembull, i dhemb shumë një gisht i qelbëzuar, ose ka vrarë dorën, ose diçka e tillë.

Megjithatë, edhe kjo fytyrë e zbehtë e e vrenjtur u ndriçua për një çast si nga një dritë, kur hynë e ëma dhe e motra, por kjo i shtoi shprehjes së tij, në vend të hutimit të mëparshëm të brengosur, vetëm një mundim si më të përqendruar. Drita u shua shpejt, por mundimi mbeti, dhe Zosimovi, që e vëzhgonte e e studionte pacientin e tij me gjithë zjarrin rinor të një mjeku që sapo fillon të mjekojë, vuri re me habi tek ai, me ardhjen e të afërmve, në vend të gëzimit, sikur një vendosmëri të rëndë e të fshehur për të duruar një-dy orë torture që s’mund të shmangej më. Pa pastaj se si pothuajse çdo fjalë e bisedës që pasoi sikur prekte ndonjë plagë të pacientit të tij dhe e ngacmonte; por njëkohësisht u habit pjesërisht me aftësinë e sotme për ta zotëruar veten e për t’i fshehur ndjenjat e monomanit të djeshëm, që dje për fjalën më të vogël binte gati në tërbim.

— Po, tani e shoh edhe vetë që jam gati i shëndoshë, — tha Raskolnikovi, duke e puthur me përzemërsi nënën e motrën, gjë nga e cila Pulherija Aleksandrovna u ndriçua menjëherë, — dhe këtë s’e them më si dje, — shtoi ai, duke iu drejtuar Razumihinit e duke ia shtrënguar miqësisht dorën.

— Kurse unë madje u habita me të sot, — filloi Zosimovi, shumë i gëzuar për ata që erdhën, sepse brenda dhjetë minutash kishte arritur tashmë ta humbiste fillin e bisedës me të sëmurin e tij. — Pas nja tri-katër ditësh, po të vazhdojë kështu, do të jetë krejt si më parë, domethënë si ishte një muaj më parë, ose dy… ose, ndoshta, edhe tre? Se kjo filloi nga larg e po përgatitej… a? E pranoni tani që ndoshta edhe vetë keni pasur faj? — shtoi ai me një buzëqeshje të kujdesshme, sikur ende kishte frikë se mos e acaronte me ndonjë gjë.

— Shumë mundet, — u përgjigj ftohtë Raskolnikovi.

— E them për këtë, — vazhdoi Zosimovi, që i kishte hyrë qejfi, — se shërimi juaj i plotë, në thelb, varet tani vetëm nga ju. Tani, kur mund të flitet tashmë me ju, do të doja t’ju bindja se është e domosdoshme të mënjanoni shkaqet fillestare, si të thuash, rrënjësore, që ndikuan në lindjen e gjendjes suaj të sëmurë, atëherë do të shëroheni, përndryshe do të jetë madje edhe më keq. Këto shkaqe fillestare unë s’i di, por ju duhet t’i dini. Ju jeni njeri i zgjuar dhe, natyrisht, e keni vëzhguar veten. Më duket se fillimi i çrregullimit tuaj përkon pjesërisht me largimin tuaj nga universiteti. Ju s’mund të mbeteni pa punë, prandaj puna dhe një qëllim i vënë me vendosmëri para vetes, më duket, do t’ju ndihmonin shumë.

— Po, po, keni krejtësisht të drejtë… ja, do të regjistrohem sa më shpejt në universitet, dhe atëherë gjithçka do të shkojë… si në vaj…

Zosimovi, që i kishte filluar këshillat e tij të zgjuara pjesërisht edhe për efekt para zonjave, natyrisht, u hutua disi kur, pasi mbaroi fjalimin dhe vështroi dëgjuesin e tij, vuri re në fytyrën e tij një tallje të vendosur. Megjithatë, kjo zgjati vetëm një çast. Pulherija Aleksandrovna filloi menjëherë ta falënderonte Zosimovin, sidomos për vizitën e djeshme të natës në hotel.

— Si, ai erdhi te ju edhe natën? — pyeti Raskolnikovi, sikur u shqetësua. — Pra, edhe ju s’fjetët pas rrugës?

— Ah, Rodja, të gjitha këto ishin vetëm deri në orën dy. Unë me Dunjën edhe në shtëpi kurrë s’shtriheshim para orës dy.

— As unë s’e di si ta falënderoj, — vazhdoi Raskolnikovi, duke u vrenjtur befas e duke ulur sytë. — Duke e lënë mënjanë çështjen e parave, — më falni që e përmenda këtë (iu drejtua ai Zosimovit), — s’e di me se e kam merituar nga ju një vëmendje kaq të veçantë? Thjesht s’e kuptoj… dhe… dhe ajo më rëndon madje, sepse është e pakuptueshme: po jua them sinqerisht.

— Po mos u nervozoni, — qeshi me zor Zosimovi, — supozoni se jeni pacienti im i parë, hë, kurse ne, që sapo kemi filluar praktikën, i duam pacientët tanë të parë si fëmijët tanë, kurse disa gati dashurohen pas tyre. Kurse unë s’jam i pasur me pacientë.

— As që po flas për të, — shtoi Raskolnikovi, duke treguar Razumihinin, — edhe ai, përveç fyerjeve e mundimeve, s’ka parë gjë tjetër prej meje.

— Shih si gënjen! Po mos je në humor të ndjeshëm sot, a? — bërtiti Razumihini.

Po të ishte më mendjemprehtë, do ta shihte se këtu s’kishte aspak humor të ndjeshëm, por madje diçka krejt e kundërt. Por Avdotja Romanovna e vuri re këtë. Ajo e ndiqte vëllanë me ngulm e me shqetësim.

— Kurse për ju, mama, as që guxoj të flas, — vazhdoi ai, sikur të ishte një mësim i mësuar përmendësh që në mëngjes, — vetëm sot munda ta kuptoj disi se si duhet të jeni mundur ju këtu, dje, duke pritur kthimin tim. — Pasi tha këtë, i zgjati befas motrës dorën, në heshtje e me buzëqeshje. Por në këtë buzëqeshje vezulloi këtë herë një ndjenjë e vërtetë, e pashtirur. Dunja e kapi menjëherë dorën që iu zgjat dhe e shtrëngoi me zjarr, e gëzuar e mirënjohëse. Ishte hera e parë që i drejtohej asaj pas mosmarrëveshjes së djeshme. Fytyra e nënës u ndriçua nga ekstaza e lumturia kur pa këtë pajtim përfundimtar e pa fjalë të vëllait me motrën.

— Ja, pikërisht për këtë e dua! — pëshpëriti Razumihini, që i zmadhonte të gjitha, duke u kthyer me energji në karrige. — Ka këto lëvizje!..

„Dhe sa bukur i dalin të gjitha, — mendonte e ëma me vete, — ç’shtysa fisnike ka, dhe sa thjesht, sa delikatisht ia dha fund gjithë asaj mosmarrëveshjeje të djeshme me motrën — vetëm me atë që zgjati dorën në një çast të tillë dhe e pa bukur… Dhe ç’sy të bukur ka, dhe sa e bukur është gjithë fytyra!.. Është madje më i bukur se Duneçka… Por, o Zot, ç’rroba ka, sa tmerrësisht keq është veshur! Vasja, korrieri në dyqanin e Afanasi Ivanoviçit, është veshur më mirë!.. Dhe ja, kështu, kështu, më duket, do të hidhesha te ai, do ta përqafoja, dhe… do të qaja, — po kam frikë, kam frikë… disi i çuditshëm është, o Zot!.. Ja, flet me dashuri, po prapë kam frikë! Hë, po nga se kam frikë?..“

— Ah, Rodja, s’do ta besosh, — ia mori ajo befas, duke nxituar t’i përgjigjej vërejtjes së tij, — sa… fatkeqe ishim dje unë me Duneçkën! Tani, që gjithçka kaloi e mbaroi dhe të gjithë jemi përsëri të lumtur, — mund ta tregojmë. Përfytyroje, vrapojmë këtu për të të përqafuar, gati drejt nga vagoni, kurse kjo grua, — a, ja ku është! Mirëdita, Nastasja!.. Na thotë befas që ti lëngon me ethe të rënda e në kllapi dhe sapo ke ikur fshehurazi nga mjeku, duke folur përçart, në rrugë, dhe që kanë vrapuar të të kërkojnë. S’do ta besosh ç’hoqëm! M’u kujtua pikërisht si vdiq tragjikisht togeri Potançikov, i njohuri ynë, miku i babait tënd, — ti s’e mban mend, Rodja, — edhe ai me ethe të tilla e në kllapi, dhe po kështu doli me vrap dhe ra në pus në oborr, vetëm të nesërmen mundën ta nxirrnin. Kurse ne, natyrisht, e zmadhuam edhe më shumë. Desh u hodhëm të kërkonim Pjotr Petroviçin, që të paktën me ndihmën e tij… sepse ne ishim vetëm, krejt vetëm, — e zgjati ajo me zë vajtues dhe befas u ndal krejt, kur iu kujtua se të flisje për Pjotr Petroviçin ishte ende mjaft e rrezikshme, megjithëse „të gjithë jemi përsëri krejtësisht të lumtur“.

— Po, po… të gjitha këto, natyrisht, janë të bezdisshme… — mërmëriti në përgjigje Raskolnikovi, por me një pamje kaq të hutuar e gati të pavëmendshme, sa Duneçka e vështroi e habitur.

— Ç’desha të thoja tjetër vallë, — vazhdoi ai, duke u përpjekur të kujtonte, — po: ju lutem, mama, dhe ti, Duneçka, mos mendoni se s’desha të vija i pari te ju sot dhe se prisja që të vinit ju të parat.

— Po ç’thua, Rodja! — thirri Pulherija Aleksandrovna, edhe ajo e habitur.

„Ç’ka ai, na përgjigjet nga detyra, apo ç’ka? — mendoi Duneçka, — edhe pajtohet, edhe kërkon falje, sikur bën shërbim a sikur ka mësuar përmendësh një mësim“.

— Sapo u zgjova dhe desha të vija, po më mbajtën rrobat; harrova dje t’i thoja asaj… Nastasjës… ta lante këtë gjak… Vetëm tani arrita të vishem.

— Gjak! ç’gjak? — u shqetësua Pulherija Aleksandrovna.

— Ashtu… mos u shqetësoni. Ky gjak është ngaqë dje, kur endesha pak në kllapi, u ndesha me një njeri të shtypur… me një nëpunës…

— Në kllapi? Po ti i mban mend të gjitha, — e ndërpreu Razumihini.

— Kjo është e vërtetë, — iu përgjigj kësaj Raskolnikovi disi me një kujdes të veçantë, — i mbaj mend të gjitha, madje deri në hollësinë më të vogël, po ja shiko: pse e bëra atë, e pse shkova atje, e pse thashë atë? ja këtë s’mund ta shpjegoj mirë.

— Fenomen tepër i njohur, — ndërhyri Zosimovi, — kryerja e punës ndonjëherë është mjeshtërore, tejet dinake, kurse drejtimi i veprimeve, fillimi i veprimeve, është i çrregulluar dhe varet nga përshtypje të ndryshme të sëmura. I ngjan ëndrrës.

„Po kjo, ndoshta, është edhe mirë, që ai më quan gati të çmendur“, — mendoi Raskolnikovi.

— Po kështu, ndoshta, edhe të shëndoshët, — vërejti Duneçka, duke e vështruar me shqetësim Zosimovin.

— Vërejtje mjaft e saktë, — u përgjigj ai, — në këtë kuptim vërtet të gjithë ne, e mjaft shpesh, jemi gati si të çmendur, me një ndryshim të vogël vetëm, që „të sëmurët“ janë pak më të çmendur se ne, prandaj këtu është e domosdoshme të dallosh vijën. Kurse njeri harmonik, kjo është e vërtetë, gati s’ka fare; në dhjetëra, e ndoshta në shumë qindra mijë, gjendet një, dhe ky në ekzemplarë mjaft të dobët…

Te fjala „i çmendur“, që i shpëtoi pa kujdes Zosimovit, që u zgjat në temën e tij të preferuar, të gjithë u vrenjtën. Raskolnikovi rrinte sikur s’i kushtonte vëmendje, i menduar e me një buzëqeshje të çuditshme në buzët e zbehta. Vazhdonte të peshonte diçka.

— Hë, po ç’u bë me të shtypurin? Të ndërpreva! — bërtiti sa më shpejt Razumihini.

— Ç’ka? — sikur u zgjua ai, — po… hë, u njolla me gjak kur ndihmova ta çonim në banesë… Meqë ra fjala, mama, bëra dje një gjë të pafalshme; vërtet s’isha në vete. Dje të gjitha paratë që më dërguat ia dhashë… gruas së tij… për varrimin. Tani është vejushë, ftizike, grua e mjerë… tre jetimë të vegjël, të uritur… shtëpia bosh… dhe ka edhe një bijë… Ndoshta do t’i jepnit edhe ju vetë, sikur t’i shihnit… Unë, megjithatë, s’kisha asnjë të drejtë, e pranoj, sidomos duke ditur se si i keni fituar ju vetë këto para. Që të ndihmosh, duhet të kesh më parë një të drejtë të tillë, përndryshe: „Crevez chiens, si vous n’êtes pas contents!“¹ — Ai qeshi. — A s’është kështu, Dunja?

— Jo, s’është kështu, — u përgjigj me vendosmëri Dunja.

— Ba! edhe ti… me qëllime!.. — mërmëriti ai, duke e vështruar gati me urrejtje e duke buzëqeshur me tallje. — Duhej ta kisha marrë me mend këtë… Ç’ka, edhe për t’u lavdëruar; aq më mirë për ty… dhe do të arrish te një vijë të tillë, që po s’e kapërceve — do të jesh fatkeqe, e po e kapërceve — ndoshta do të jesh edhe më fatkeqe… Po, në fund të fundit, të gjitha këto janë marrëzira! — shtoi ai i nervozuar, i bezdisur me rrëmbimin e tij të pavullnetshëm. — Desha vetëm të them që ju kërkoj falje, mama, — përfundoi ai prerë e me ndërprerje.

— Mjaft, Rodja, jam e sigurt se gjithçka që bën ti, gjithçka është e bukur! — tha e ëma e gëzuar.

— Mos jini e sigurt, — u përgjigj ai, duke e shtrembëruar gojën në buzëqeshje. Pasoi heshtja. Kishte diçka të tendosur në gjithë këtë bisedë, edhe në heshtje, edhe në pajtim, edhe në falje, dhe të gjithë e ndienin këtë.

„Po sikur kanë vërtet frikë prej meje“, — mendonte vetë me vete Raskolnikovi, duke vështruar vëngër nënën e motrën. Pulherija Aleksandrovna, vërtet, sa më shumë heshte, aq më shumë druhej.

„Në mungesë, me sa duket, i doja kaq shumë“, — i shkrepi nëpër kokë.

— E di, Rodja, Marfa Petrovna vdiq! — ia plasi befas Pulherija Aleksandrovna.

— Cila Marfa Petrovna?

— Ah, Zoti im, po Marfa Petrovna, Svidrigajlova! Të kam shkruar kaq shumë për të.

— A-a-a, po, e mbaj mend… Pra, vdiq? Ah, vërtet? — u përmend ai befas, sikur u zgjua. — Vallë vdiq? Nga se?

— Përfytyroje, papritur! — nxitoi Pulherija Aleksandrovna, e nxitur nga kureshtja e tij, — dhe pikërisht në atë kohë kur të dërgova atëherë letrën, madje po atë ditë! Përfytyroje, ai njeri i tmerrshëm, me sa duket, qe shkaku i vdekjes së saj. Thonë se e rrahu tmerrësisht!

— Mos jetonin kështu? — pyeti ai, duke iu drejtuar motrës.

— Jo, madje përkundrazi. Me të ishte gjithmonë shumë i duruar, madje i sjellshëm. Në shumë raste ishte madje tepër i butë me karakterin e saj, plot shtatë vjet… Disi befas e humbi durimin.

— Pra, s’është aspak kaq i tmerrshëm, kur duroi shtatë vjet? Ti, Duneçka, me sa duket, e justifikon?

— Jo, jo, është njeri i tmerrshëm! Më të tmerrshëm s’mund të përfytyroj, — u përgjigj Dunja gati duke u rrëqethur, i rrudhi vetullat dhe u mendua.

— Kjo u ndodhi në mëngjes, — vazhdoi duke nxituar Pulherija Aleksandrovna. — Pas kësaj ajo urdhëroi menjëherë të mbrehnin kuajt, që menjëherë pas drekës të shkonte në qytet, sepse në raste të tilla shkonte gjithmonë në qytet; në drekë, thonë, hëngri me shumë oreks…

— E rrahur?

— …Ajo, megjithatë, e kishte gjithmonë këtë… zakon, dhe sapo hëngri drekë, që të mos vonohej të nisej, shkoi menjëherë në kabinën e larjes… E sheh, ajo disi mjekohej atje me larje; kanë atje një burim të ftohtë, dhe ajo lahej në të rregullisht çdo ditë, dhe sapo hyri në ujë, befas i ra pika!

— Si jo! — tha Zosimovi.

— Dhe e rrahu shumë?

— Njësoj është, — ia ktheu Dunja.

— Hm! Po, në fund të fundit, ç’qejf keni, mama, të tregoni marrëzira të tilla, — tha befas i nervozuar e si pa dashje Raskolnikovi.

— Ah, miku im, po s’dija më për çfarë të flisja, — i shpëtoi Pulherija Aleksandrovnës.

— Po ç’keni, mos keni frikë të gjithë prej meje? — tha ai me një buzëqeshje të shtrembëruar.

— Kjo është vërtet e vërtetë, — tha Dunja, duke e vështruar vëllanë drejt e rreptë. — Mamaja, kur po ngjitej shkallët, bëri madje kryq nga frika.

Fytyra iu shtrembërua si nga një spazmë.

— Ah, ç’thua, Dunja! Mos u zemëro, të lutem, Rodja… Pse kështu, Dunja! — foli e hutuar Pulherija Aleksandrovna, — unë, vërtet, duke ardhur këtu, gjithë rrugën ëndërroja, në vagon: si do të takohemi, si do t’ia tregojmë njëri-tjetrit të gjitha… dhe isha aq e lumtur, sa s’e pashë fare rrugën! Po ç’them! Edhe tani jam e lumtur… Kot, Dunja! Jam e lumtur vetëm që të shoh, Rodja…

— Mjaft, mama, — mërmëriti ai i hutuar, pa e vështruar e duke ia shtrënguar dorën, — do të kemi kohë të flasim sa të duam!

Pasi tha këtë, u hutua befas dhe u zbardh: përsëri një ndjesi e tmerrshme e kohëve të fundit i kaloi nëpër shpirt si një e ftohtë vdekjeje; përsëri iu bë befas krejt e qartë e e kuptueshme se sapo kishte thënë një gënjeshtër të tmerrshme, se jo vetëm që s’do të kishte më kurrë kohë të fliste sa të donte, por se tani s’mund të fliste më për asgjë, kurrë dhe me askënd. Përshtypja e këtij mendimi mundues ishte aq e fortë, sa ai, për një çast, gati e harroi krejt veten, u ngrit nga vendi dhe, pa vështruar askënd, shkoi të dilte nga dhoma.

— Ç’ke? — bërtiti Razumihini, duke e kapur për dore.

U ul përsëri dhe filloi të vështronte përreth në heshtje; të gjithë e shikonin të hutuar.

— Po pse jeni të gjithë kaq të mërzitur! — thirri ai befas, krejt papritur, — thoni diçka! Pse të rrimë vërtet kështu! Hë, flisni, pra! Le të bisedojmë… U mblodhëm e heshtim… Hë, diçka!

— Lavdi Zotit! E unë mendova se po i fillonte diçka si dje, — tha, duke bërë kryq, Pulherija Aleksandrovna.

— Ç’ke, Rodja? — pyeti me mosbesim Avdotja Romanovna.

— Asgjë, m’u kujtua një gjë qesharake, — u përgjigj ai dhe befas qeshi.

— Hë, po të jetë gjë qesharake, atëherë mirë! Se edhe unë vetë mendova… — mërmëriti Zosimovi, duke u ngritur nga divani. — Mua, megjithatë, më erdhi koha; do të vij edhe një herë, ndoshta… nëse ju gjej…

U përshëndet dhe doli.

— Ç’njeri i shkëlqyer! — vërejti Pulherija Aleksandrovna.

— Po, i shkëlqyer, i mrekullueshëm, i arsimuar, i zgjuar… — foli befas Raskolnikovi me njëfarë shpejtësie të papritur e me një gjallëri deri atëherë të pazakontë, — s’e mbaj mend më ku e kam takuar më parë, para sëmundjes… Më duket se e kam takuar diku… Ja, edhe ky është njeri i mirë! — bëri ai me kokë nga Razumihini, — të pëlqen, Dunja? — e pyeti ai dhe befas, s’dihej pse, qeshi.

— Shumë, — u përgjigj Dunja.

— Pfu, sa… derrkuc që je! — tha Razumihini, i hutuar tmerrësisht e i skuqur, dhe u ngrit nga karrigia. Pulherija Aleksandrovna buzëqeshi lehtë, kurse Raskolnikovi ia plasi të qeshurit me zë.

— Po ku po shkon?

— Edhe unë… më duhet.

— Aspak s’të duhet, rri! Zosimovi iku, prandaj edhe ty të duhet. Mos shko… Po sa është ora? Është dymbëdhjetë? Ç’orë të bukur ke, Dunja! Po pse heshtni përsëri? Vetëm unë flas e unë!..

— Është dhuratë e Marfa Petrovnës, — u përgjigj Dunja.

— Dhe shumë e shtrenjtë, — shtoi Pulherija Aleksandrovna.

— A-a-a! sa e madhe, gati jo prej zonje.

— Mua më pëlqejnë të tilla, — tha Dunja.

„Pra, s’është dhuratë e dhëndrit“, — mendoi Razumihini dhe u gëzua, s’dihej pse.

— Kurse unë mendova se ishte dhuratë e Luzhinit, — vërejti Raskolnikovi.

— Jo, ai ende s’i ka dhuruar asgjë Duneçkës.

— A-a-a! Po e mbani mend, mama, unë isha dashuruar dhe doja të martohesha, — tha ai befas, duke shikuar nënën, të goditur nga kthesa e papritur dhe nga toni me të cilin foli ai për këtë.

— Ah, miku im, po! — Pulherija Aleksandrovna u pa me Duneçkën e me Razumihinin.

— Hm! Po! Po ç’t’ju tregoj? Madje pak e mbaj mend. Ishte një vajzë kaq e sëmurë, — vazhdoi ai, sikur u zhyt befas përsëri në mendime e duke ulur sytë, — krejt e sëmurë; i pëlqente t’u jepte lëmoshë lypësve, dhe gjithnjë ëndërronte për manastirin, dhe një herë shpërtheu në lot kur filloi të më fliste për këtë, po, po… e mbaj mend… e mbaj shumë mend. Kaq e shëmtuar… nga pamja. Vërtet, s’e di pse u lidha atëherë me të, me sa duket ngaqë ishte gjithmonë e sëmurë… Sikur të ishte edhe e çalë ose me gungë, më duket se do ta kisha dashur edhe më shumë… (Buzëqeshi i menduar.) Ashtu… ishte njëfarë kllapie pranverore…

— Jo, këtu s’ka qenë vetëm një kllapi pranverore, — tha me gjallëri Duneçka.

Ai e vështroi motrën me vëmendje e me tendosje, por nuk i dëgjoi ose madje s’i kuptoi fjalët e saj. Pastaj, në një mendim të thellë, u ngrit, iu afrua nënës, e puthi, u kthye në vend dhe u ul.

— Ti edhe tani e do! — tha e prekur Pulherija Aleksandrovna.

— Atë? Tani? Ah po… ju flisni për të! Jo. Të gjitha këto tani janë si në botën tjetër… dhe kaq kohë më parë. Dhe gjithçka përreth sikur s’ndodh këtu…

I vështroi me vëmendje.

— Ja, edhe ju… sikur ju shikoj nga një mijë versta larg… Po djalli e di pse flasim për këtë! Dhe pse pyesni? — shtoi ai me bezdi dhe heshti, duke kafshuar thonjtë e duke u zhytur përsëri në mendime.

— Ç’banesë e keqe që ke, Rodja, si arkivol, — tha befas Pulherija Aleksandrovna, duke e ndërprerë heshtjen e rëndë, — jam e sigurt se gjysmën e melankolisë e ke nga banesa.

— Banesa?.. — u përgjigj ai i hutuar. — Po, banesa ka ndihmuar shumë… edhe unë kam menduar për këtë… Po sikur ta dinit, megjithatë, ç’mendim të çuditshëm thatë tani, mama, — shtoi ai befas, duke buzëqeshur çuditshëm.

Edhe pak, dhe kjo shoqëri, këta të afërm, pas një ndarjeje trevjeçare, ky ton familjar bisede, me pamundësinë e plotë për të folur për çfarëdo qoftë, — do t’i bëheshin më në fund krejtësisht të padurueshëm. Kishte, megjithatë, një punë të pashtyshme, që në një mënyrë a në një tjetër duhej patjetër zgjidhur sot, — kështu e kishte vendosur qysh në mëngjes, kur u zgjua. Tani u gëzua për punën, si për një rrugëdalje.

— Ja ç’është, Dunja, — filloi ai seriozisht e thatë, — natyrisht, të kërkoj falje për të djeshmen, por e quaj detyrë të të kujtoj përsëri se nga kryesorja ime s’do të tërhiqem. Ose unë, ose Luzhini. Le të jem unë i poshtër, po ti s’duhet. Njëri nga ne. E nëse martohesh me Luzhinin, unë menjëherë pushoj së të quajturi motër.

— Rodja, Rodja! Po kjo është e njëjta gjë si dje, — thirri me hidhërim Pulherija Aleksandrovna, — dhe pse e quan gjithë kohës veten të poshtër, s’mund ta duroj këtë! Edhe dje e njëjta gjë…

— Vëlla, — u përgjigj me vendosmëri e edhe ajo thatë Dunja, — në gjithë këtë ka një gabim nga ana jote. E mendova gjatë natës dhe e gjeta gabimin. Gjithçka qëndron në atë që ti, me sa duket, supozon se unë flijoj veten për dikë e për hir të dikujt. Aspak s’është kështu. Unë thjesht martohem për veten, sepse e kam vetë rëndë; e pastaj, natyrisht, do të gëzohem nëse do të arrij t’u jem e dobishme të afërmve, por në vendimin tim kjo s’është shtysa më kryesore…

„Gënjen! — mendonte ai me vete, duke kafshuar thonjtë nga inati. — Mendjemadhe! S’do të pranojë që do të bëjë mirë! Oh, karaktere të ulëta! Edhe kur duan, sikur urrejnë… Oh, si i… urrej të gjithë!“

— Me një fjalë, martohem me Pjotr Petroviçin, — vazhdoi Duneçka, — sepse nga dy të këqija zgjedh më të voglën. Kam ndër mend të kryej me ndershmëri gjithçka që ai pret prej meje, pra nuk e mashtroj… Pse buzëqeshe ashtu tani?

Edhe ajo u ndez, dhe në sy i vezulloi zemërimi.

— Do t’i kryesh të gjitha? — pyeti ai, duke buzëqeshur me helm.

— Deri në një kufi të caktuar. Edhe mënyra, edhe forma e kërkesës për martesë e Pjotr Petroviçit më treguan menjëherë se ç’i duhet. Ai, natyrisht, e çmon veten, ndoshta tepër lart, po shpresoj se e çmon edhe mua… Pse qesh përsëri?

— Po ti pse skuqesh përsëri? Ti gënjen, motër, gënjen qëllimisht, vetëm nga kokëfortësia femërore, vetëm që ta bësh të tënden para meje… Ti s’mund ta respektosh Luzhinin: e pashë dhe fola me të. Pra, e shet veten për para, dhe, pra, sidoqoftë vepron në mënyrë të ulët, dhe gëzohem që të paktën mund të skuqesh!

— S’është e vërtetë, s’gënjej!.. — thirri Duneçka, duke e humbur gjithë gjakftohtësinë, — s’do të martohem me të pa qenë e bindur se ai më çmon e më do; s’do të martohem me të pa qenë e bindur fort se mund ta respektoj vetë. Për fat, mund të bindem për këtë me siguri, madje që sot. Dhe një martesë e tillë s’është poshtërsi, siç thua ti! Dhe sikur të kishe të drejtë, sikur të kisha vendosur vërtet për një poshtërsi, — mos vallë s’është e pamëshirshme nga ana jote të flasësh kështu me mua? Pse kërkon prej meje një heroizëm që ndoshta s’e ke as ti vetë? Ky është despotizëm, kjo është dhunë! Nëse shkatërroj dikë, do të shkatërroj vetëm veten… Unë ende s’kam therur askënd!.. Pse më shikon kështu? Pse u zbardhe kështu? Rodja, ç’ke? Rodja, i dashur!..

— O Zot! E çoi deri në të fikët! — thirri Pulherija Aleksandrovna.

— Jo, jo… marrëzi… asgjë!.. Më erdhi pak koka rrotull. S’është aspak të fikët… Ç’i keni ngulur këto të fikëta!.. Hm! po… ç’desha të thoja vallë? Po: si do të bindesh që sot se mund ta respektosh dhe se ai… të çmon, apo si e the? Me sa duket, the që sot? Apo mos dëgjova keq?

— Mama, tregojani vëllait letrën e Pjotr Petroviçit, — tha Duneçka.

Pulherija Aleksandrovna ia dha letrën me duar që i dridheshin. Ai e mori me shumë kureshtje. Por para se ta hapte, e vështroi befas disi i habitur Duneçkën.

— E çuditshme, — tha ai ngadalë, sikur ta kishte goditur befas një mendim i ri, — po pse shqetësohem kaq shumë? Pse gjithë kjo zhurmë? Po martohu me kë të duash!

E tha sikur për vete, por e shqiptoi me zë dhe për ca kohë e shikoi motrën, sikur të ishte i hutuar.

Më në fund e hapi letrën, duke ruajtur ende njëfarë pamjeje habie të çuditshme; pastaj filloi ta lexonte ngadalë e me vëmendje dhe e lexoi dy herë. Pulherija Aleksandrovna ishte në një shqetësim të veçantë; edhe të gjithë prisnin diçka të veçantë.

— Kjo më habit, — filloi ai pas pak mendimi, duke ia kthyer letrën nënës, por pa iu drejtuar askujt veçanërisht, — se ai merret me punë, është avokat, dhe edhe biseda e tij është e tillë… me pretendime, — po sa me gabime shkruan.

Të gjithë lëvizën; aspak s’e prisnin këtë.

— Po të gjithë kështu shkruajnë, — vërejti prerë Razumihini.

— Ti e lexove?

— Po.

— Ia treguam, Rodja, ne… u këshilluam pak më parë, — filloi e hutuar Pulherija Aleksandrovna.

— Ky, në të vërtetë, është stil gjyqësor, — e ndërpreu Razumihini, — shkresat gjyqësore deri sot shkruhen kështu.

— Gjyqësor? Po, pikërisht gjyqësor, i punëve… Jo se shumë me gabime, as shumë letrar; i punëve!

— Pjotr Petroviçi s’e fsheh që ka studiuar me paratë e pakta të bakrit dhe madje mburret që e ka çarë vetë rrugën e tij, — vërejti Avdotja Romanovna, disi e fyer nga toni i ri i vëllait.

— E ç’ka, po mburret, ka me se, — s’e kundërshtoj. Ti, motër, me sa duket, u fyeve që nga gjithë letra nxora një vërejtje kaq mendjelehtë, dhe mendon se fola qëllimisht për gjëra të tilla të kota, që të tallem me ty nga inati. Përkundrazi, mua, lidhur me stilin, më erdhi në kokë një vërejtje aspak e tepërt në këtë rast. Atje ka një shprehje: „fajin do ta keni ju vetë“, e vënë shumë me kuptim e qartë, dhe përveç kësaj, ka një kërcënim që ai do të ikë menjëherë, nëse vij unë. Ky kërcënim për të ikur — është njësoj si kërcënimi për t’ju braktisur të dyja, po të mos bindeni, dhe t’ju braktisë tani, kur ju ka thirrur tashmë në Petersburg. Hë, si mendon: a mund të fyhesh nga një shprehje e tillë e Luzhinit po aq sa sikur ta kishte shkruar ja ky (tregoi Razumihinin), ose Zosimovi, ose ndonjë nga ne?

— J-jo, — u përgjigj Duneçka, duke u gjallëruar, — e kuptova shumë mirë se kjo është shprehur tepër naivisht dhe se ai, ndoshta, thjesht s’është mjeshtër i të shkruarit… Këtë e gjykove mirë, vëlla. As që e prisja…

— Kjo është shprehur në mënyrë gjyqësore, kurse në mënyrë gjyqësore s’mund të shkruhet ndryshe, dhe doli më vrazhdë nga ç’donte ndoshta ai. Megjithatë, duhet të të zhgënjej pak: në këtë letër ka edhe një shprehje tjetër, një shpifje në llogarinë time, dhe mjaft e poshtër. Paratë ia dhashë dje vejushës, ftizike e të dërrmuar, dhe jo „me pretekstin e varrimit“, por drejt për varrimin, dhe jo në duart e së bijës — një vajze, siç shkruan ai, „me sjellje famëkeqe“ (të cilën e pashë dje për herë të parë në jetë), por pikërisht vejushës. Në gjithë këtë shoh një dëshirë tepër të nxituar për të më përlyer e për të më grindur me ju. Dhe shprehur përsëri në mënyrë gjyqësore, domethënë me një zbulim tepër të dukshëm të qëllimit e me një nxitim shumë naiv. Është njeri i zgjuar, po për të vepruar me mend — mendja vetëm s’mjafton. Të gjitha këto e pikturojnë njeriun dhe… s’mendoj se të çmon shumë. Ta them vetëm për mësim, sepse sinqerisht të uroj të mirën…

Duneçka nuk u përgjigj; vendimin e saj e kishte marrë qysh më parë, priste vetëm mbrëmjen.

— Pra, si vendos, Rodja? — pyeti Pulherija Aleksandrovna, edhe më e shqetësuar se më parë nga toni i tij i papritur, i ri, i punëve.

— Ç’është kjo: „vendos“?

— Po ja, Pjotr Petroviçi shkruan që të mos jesh te ne në mbrëmje dhe që ai do të ikë… po të vish ti. Pra, si do të… vish?

— Këtë, natyrisht, s’e vendos unë, por, së pari, ju, nëse një kërkesë e tillë e Pjotr Petroviçit s’ju fyen, dhe, së dyti, Dunja, nëse as ajo s’fyhet. Kurse unë do të bëj si është më mirë për ju, — shtoi ai thatë.

— Duneçka ka vendosur tashmë, dhe unë jam plotësisht dakord me të, — nxitoi të shtonte Pulherija Aleksandrovna.

— Vendosa të të lutem, Rodja, të të lutem me ngulm të jesh patjetër te ne në këtë takim, — tha Dunja, — do të vish?

— Do të vij.

— Edhe juve ju lutem të jeni te ne në orën tetë, — iu drejtua ajo Razumihinit. — Mama, edhe atë e ftoj.

— Shumë mirë, Duneçka. Hë, ashtu siç e keni vendosur ju, — shtoi Pulherija Aleksandrovna, — ashtu le të jetë. Edhe mua më lehtësohet; s’më pëlqen të shtirem e të gënjej; më mirë të themi gjithë të vërtetën… Zemërohet, s’zemërohet tani Pjotr Petroviçi!

Shënime

1. Fr. „Ngordhni, qen, po s’jeni të kënaqur!“ ↩︎