Pjesa e dytë — II · Krim dhe ndëshkim

„Po sikur të jetë bërë tashmë kontrolli? Po sikur t’i gjej pikërisht në dhomën time?“

Por ja dhoma e tij. Asgjë dhe askush; askush s’kishte hyrë. As Nastasja s’kishte prekur gjë. Por, o Zot! Si mundi t’i linte pak më parë gjithë ato sende në atë vrimë?

U hodh në qoshe, futi dorën nën letrën e murit dhe filloi t’i nxirrte sendet e t’i mbushte xhepat me to. Gjithsej doli të ishin tetë copë: dy kuti të vogla me vathë ose me diçka të tillë — nuk i pa mirë; pastaj katër kuti të vogla prej lëkure maroke. Një zinxhir ishte thjesht i mbështjellë me letër gazete. Edhe diçka tjetër në letër gazete, me sa dukej një dekoratë…

I futi të gjitha nëpër xhepa të ndryshëm, në pallto dhe në xhepin e djathtë të pantallonave që i kishte mbetur, duke u përpjekur të binin sa më pak në sy. Mori edhe qesen bashkë me sendet. Pastaj doli nga dhoma, këtë herë madje duke e lënë krejt të hapur.

Ecte shpejt e me hap të sigurt, dhe ndonëse ndiente se ishte i dërrmuar i tëri, vetëdija e kishte me vete. Kishte frikë se mos e ndiqnin, kishte frikë se pas gjysmë ore, pas një çerek ore, ndoshta do të dilte tashmë urdhri për ta ndjekur; pra, me çdo kusht, duhej t’i zhdukte gjurmët para kohe. Duhej t’ia dilte, sa i kishin mbetur ende pak forca e pak arsye… Po ku të shkonte?

Kjo ishte vendosur prej kohësh: „Të gjitha në kanal, gjurmët në ujë, dhe mbaroi puna“. Kështu e kishte vendosur qysh natën, në kllapi, në ato çaste kur, e mbante mend këtë, disa herë ishte hedhur të ngrihej e të shkonte: „sa më shpejt, sa më shpejt, dhe t’i hedh të gjitha“. Por t’i hidhte doli shumë e vështirë.

Endej nëpër bregun e Kanalit Jekaterininski tashmë nja gjysmë ore, e ndoshta edhe më shumë, dhe disa herë u hodhi sytë shkallëve që zbrisnin në kanal, kur i dilnin përpara. Por as që mund të mendonte ta kryente synimin: ose trapet ishin mu pranë shkallëve dhe mbi to rrobalarëset lanin rroba, ose ishin lidhur barka, dhe kudo njerëzit gëlonin, dhe nga kudo, nga bregjet, nga të gjitha anët, mund të shihje, të vije re: është e dyshimtë që një njeri zbriti qëllimisht, u ndal dhe hedh diçka në ujë. Po sikur kutitë të mos fundosen, por të notojnë? Patjetër do të notojnë. Do ta shohë kushdo. Edhe pa këtë të gjithë e shikojnë, kur e takojnë, e vështrojnë, sikur s’kanë punë tjetër veç atij. „Pse vallë kështu, apo mos më duket mua“, — mendonte ai.

Më në fund i erdhi në kokë se mos do të ishte më mirë të shkonte diku te Neva? Atje ka edhe më pak njerëz, edhe bie më pak në sy, dhe sidoqoftë është më e përshtatshme, kurse kryesorja — më larg nga këto vende. Dhe u habit befas: si kishte mundur të endej një gjysmë ore të tërë në ankth e në shqetësim, e në vende të rrezikshme, dhe s’e kishte sajuar këtë më parë! Dhe vetëm për atë arsye kishte humbur një gjysmë ore të tërë në një punë të pamend, ngaqë ashtu ishte vendosur njëherë në gjumë, në kllapi! Po bëhej jashtëzakonisht i hutuar e harraq dhe e dinte këtë. Duhej patjetër të nxitonte!

U nis drejt Nevës nëpër Prospektin V—;¹ por rrugës i erdhi befas edhe një mendim: „Pse te Neva? Pse në ujë? A s’do të ishte më mirë të shkoja diku shumë larg, qoftë edhe përsëri te Ishujt, dhe atje diku, në një vend të vetmuar, në pyll, nën një shkurre, t’i groposja të gjitha e ta shënoja, ndoshta, pemën?“ Dhe ndonëse ndiente se s’ishte në gjendje t’i shqyrtonte të gjitha qartë e me mend në atë minutë, mendimi iu duk i pagabueshëm.

Por as te Ishujt nuk qe e shkruar të arrinte, dhe ndodhi diçka tjetër: duke dalë nga Prospekti V— në shesh, pa befas majtas hyrjen e një oborri, të rrethuar me mure krejt të verbër. Djathtas, menjëherë pas hyrjes në portë, shtrihej larg brenda oborrit muri i verbër, i palyer me gëlqere, i ndërtesës fqinje katërkatëshe. Majtas, paralel me murin e verbër dhe edhe ky menjëherë nga porta, shkonte një gardh druri, nja njëzet hapa thellë në oborr, dhe pastaj kthente majtas. Ishte një vend i mbyllur, i rrethuar, ku ishin ca materiale. Më tej, në thellësi të oborrit, dukej nga pas gardhit qoshja e një hangari të ulët, të nxirë nga tymi, prej guri, me sa dukej pjesë e ndonjë punishteje. Këtu, me siguri, ishte ndonjë punishte karrocash, ose bravandreqësish, ose diçka e tillë; kudo, gati që nga porta, nxinte shumë pluhur qymyri. „Ja ku t’i hedh e të iki!“ — i shkoi befas ndër mend. Pa parë njeri në oborr, kaloi portën dhe pa mu aty, pranë portës, një ulluk të ngjitur pas gardhit (siç bëhet shpesh në ato shtëpi ku ka shumë punëtorë fabrikash, artelesh, karrocierë e të tjerë), kurse mbi ulluk, aty në gardh, ishte shkruar me shkumës shakaja e zakonshme në raste të tilla: „Ktu qëndrimi ndalohed“. Pra, ishte mirë edhe për këtë, që s’kishte asnjë dyshim pse kishte hyrë e ishte ndalur. „Këtu t’i hedh të gjitha përnjëherësh diku në një grumbull e të iki!“

Pasi vështroi edhe një herë përreth, kishte futur tashmë dorën në xhep, kur befas, mu pranë murit të jashtëm, midis portës dhe ullukut, ku gjithë hapësira ishte sa një arshin e gjerë, vuri re një gur të madh e të palatuar, ndoshta nja një pud² e gjysmë i rëndë, që ishte mbështetur drejt pas murit prej guri të rrugës. Pas këtij muri ishte rruga, trotuari, dëgjohej si vërdalleshin kalimtarët, që këtu ishin gjithmonë mjaft; por pas portës s’mund ta shihte njeri, veç po të hynte dikush nga rruga, gjë që, megjithatë, mund të ndodhte shumë lehtë, prandaj duhej të nxitonte.

U përkul mbi gurin, e kapi fort nga maja me të dyja duart, mblodhi të gjitha forcat dhe e ktheu gurin përmbys. Nën gur u krijua një gropë e vogël; menjëherë filloi të hidhte në të gjithçka nga xhepi. Qesja ra mu sipër, dhe prapëseprapë në gropë mbetej ende vend. Pastaj e kapi përsëri gurin, me një rrotullim e ktheu në anën e mëparshme, dhe ai ra mu në vendin e tij të mëparshëm, vetëm se dukej pak, fare pak më i lartë. Por ai mblodhi pak dhé dhe e shtypi me këmbë nëpër anët. S’dukej asgjë.

Atëherë doli dhe u nis drejt sheshit. Përsëri një gëzim i fortë, mezi i durueshëm, si pak më parë në zyrë, e pushtoi për një çast. „Gjurmët u groposën! Dhe kujt, kujt mund t’i shkojë ndër mend të kërkojë nën këtë gur? Ndoshta është aty qysh nga ndërtimi i shtëpisë dhe do të qëndrojë edhe aq. E le t’i gjenin: kush do të mendojë për mua? Gjithçka mbaroi! S’ka prova!“ — dhe qeshi. Po, e mbante mend më vonë që qeshi me një të qeshur nervoze, të imët, pa zë, të gjatë, dhe qeshi gjithë kohën, sa kaloi sheshin. Por kur shkeli në Bulevardin K—, ku pardje kishte takuar atë vajzën, e qeshura i iku befas. Mendime të tjera i hynë në kokë. Iu duk befas edhe se tani do t’i vinte tmerrësisht neveri të kalonte pranë atij stoli, ku ishte ulur atëherë e kishte menduar, pasi iku vajza, dhe se do të ishte tmerrësisht rëndë edhe të takonte përsëri atë mustaqelin, të cilit i kishte dhënë atëherë njëzet kopekët: „Në djall qoftë!“

Ecte duke vështruar përreth i hutuar e me ligësi. Të gjitha mendimet i vërtiteshin tani rreth njëfarë pike kryesore, — dhe ai vetë ndiente se kjo ishte vërtet pika kryesore dhe se tani, pikërisht tani, kishte mbetur vetëm për vetëm me këtë pikë kryesore, — dhe se kjo ishte madje për herë të parë pas këtyre dy muajve.

„Po në djall të gjitha këto! — mendoi ai befas në një shpërthim ligësie të pashtershme. — Hë, u nis, u nis, në djall ajo dhe jeta e re! Sa budallallëk, o Zot!.. E sa gënjeva e sa poshtërsi bëra sot! Sa ndyrë u lajkatova e u sajdisa pak më parë me Ilja Petroviçin e ndyrë! Po, në fund të fundit, edhe kjo është marrëzi! Pështyj mbi ta të gjithë, edhe mbi atë që u lajkatova e u sajdisa! Aspak ajo! Aspak ajo!..“

Befas u ndal; një pyetje e re, krejt e papritur dhe jashtëzakonisht e thjeshtë, e hutoi përnjëherësh dhe e habiti me hidhërim:

„Nëse gjithë kjo punë u bë vërtet me vetëdije, e jo si budalla, nëse kishe vërtet një qëllim të caktuar e të vendosur, atëherë si është e mundur që deri tani as nuk i ke hedhur një sy qeses dhe s’e di ç’të ra në dorë, për çfarë i duroje të gjitha mundimet dhe për çfarë hyre me vetëdije në një punë kaq të poshtër, të ndyrë, të ulët? Se ti tani doje ta hidhje në ujë, qesen, bashkë me të gjitha sendet, që as ato s’i ke parë ende… Si është kjo?“

Po, ashtu është; të gjitha këto janë ashtu. Ai, megjithatë, e dinte këtë edhe më parë, dhe kjo s’është aspak pyetje e re për të; dhe kur u vendos natën t’i hidhte në ujë, u vendos pa asnjë lëkundje e kundërshtim, por ashtu, sikur kështu duhej të ishte, sikur ndryshe s’mund të ishte… Po, të gjitha këto i dinte dhe i mbante mend; madje gati ishte vendosur kështu qysh dje, në po atë minutë kur ishte ulur mbi sëndukun dhe nxirrte kutitë prej tij… Ashtu është!..

„Kjo ngaqë jam shumë i sëmurë, — vendosi më në fund i vrenjtur, — e kam rraskapitur e e kam torturuar vetë veten dhe as vetë s’e di ç’bëj… Edhe dje, edhe pardje, edhe gjithë këtë kohë e kam torturuar veten… Do të shërohem dhe… s’do ta torturoj më veten… Po sikur të mos shërohem fare? O Zot! Sa më kanë ardhur në majë të hundës të gjitha këto!..“ Ecte pa u ndalur. I vinte tmerrësisht të shpërqendrohej disi, por s’dinte ç’të bënte e ç’të ndërmerrte. Një ndjesi e re, e papërballueshme, e pushtonte gjithnjë e më shumë, gati me çdo minutë: ishte njëfarë neverie e pafund, gati fizike, për gjithçka që i dilte përpara e që e rrethonte, e kokëfortë, e ligë, plot urrejtje. I vinin neveri të gjithë kalimtarët, — i vinin neveri fytyrat e tyre, ecja, lëvizjet. Thjesht do të pështynte mbi ndonjërin, do ta kafshonte, me sa duket, sikur t’i fliste dikush…

U ndal befas, kur doli në bregun e Nevës së Vogël, në Ishullin Vasiljevski, pranë urës. „Ja, këtu banon ai, në këtë shtëpi, — mendoi. — Ç’është kjo, sikur paskam ardhur vetë te Razumihini! Përsëri e njëjta histori si atëherë… Po shumë interesante, megjithatë: erdha vetë apo thjesht po ecja e u ndodha këtu? Njësoj është; thashë… pardje… që do të shkoja te ai të nesërmen pas asaj, hë, pra, do të shkoj! Sikur s’mund të hyj tani…“

U ngjit te Razumihini në katin e pestë.

Ai ishte në shtëpi, në kthinën e tij, dhe në atë minutë po punonte, po shkruante, dhe ia hapi vetë. Kishin nja katër muaj që s’ishin parë. Razumihini rrinte në dhomë me një rrobdishan të vjetëruar deri në lecka, me pantofla në këmbë pa çorape, i pakrehur, i parruar dhe i palarë. Në fytyrë iu shfaq habia.

— Ç’ke ti? — bërtiti ai, duke e shqyrtuar nga koka te këmbët shokun që hyri; pastaj heshti pak dhe fishkëlleu.

— Mos vallë je kaq keq? Po ti, vëlla, na kalove të gjithëve ne, — shtoi ai, duke shikuar leckat e Raskolnikovit. — Po ulu, pra, je lodhur me siguri! — dhe kur ky u rrëzua mbi divanin turk të veshur me mushama, që ishte edhe më i keq se i veti, Razumihini vuri re befas se mysafiri i tij ishte i sëmurë.

— Po ti je seriozisht i sëmurë, e di këtë? — Filloi t’i maste pulsin; Raskolnikovi e tërhoqi dorën.

— S’duhet, — tha ai, — erdha… për këtë: s’kam asnjë mësim… desha… megjithatë, s’më duhen fare mësime…

— Po e di ç’është? Ti po flet përçart! — vërejti Razumihini, që e vëzhgonte me ngulm.

— Jo, s’flas përçart… — Raskolnikovi u ngrit nga divani. Kur po ngjitej te Razumihini, nuk kishte menduar se, pra, do t’i duhej të takohej me të ballë për ballë. Kurse tani, në një çast, e kuptoi, tashmë nga përvoja, se në atë minutë ishte më pak se gjithçka i prirur të takohej ballë për ballë me këdo qoftë në gjithë botën. I gjithë vreri iu ngrit përpjetë. Gati u mbyt nga inati me veten, sapo kaloi pragun e Razumihinit.

— Lamtumirë! — tha ai befas dhe shkoi drejt derës.

— Po prit, prit, i çuditshëm!

— S’duhet!.. — përsëriti ky, duke e tërhequr përsëri dorën.

— Atëherë pse dreqin erdhe pas kësaj! Mos je lajthitur, a? Se kjo… është gati fyese. S’të lë kështu.

— Hë, dëgjo: erdha te ti, sepse përveç teje s’njoh njeri që të më ndihmonte… të filloja… sepse ti je më i miri nga të gjithë ata, domethënë më i zgjuari, dhe mund ta shqyrtosh… Kurse tani shoh se s’më duhet asgjë, e dëgjon, asgjë fare… asnjë shërbim e asnjë pjesëmarrje e askujt… Unë vetë… vetëm… Hë, mjaft! Lërmëni të qetë!

— Po prit një minutë, oxhakfshirës! Krejt i çmendur! Për mua, si të duash. E sheh: mësime s’kam as unë, dhe pështyj mbi to, po ka në Tolkuç³ një librashitës, Heruvimovi, dhe ky vetë është në llojin e vet një mësim. Tani s’e ndërroj me pesë mësime te tregtarët. Ai nxjerr ca botime të vogla dhe libërza shkencash natyrore, — e si shiten! Vetëm titujt sa vlejnë! Ja, ti ke pohuar gjithmonë se jam budalla; për Zotin, vëlla, ka edhe më budallenj se unë! Tani është futur edhe në „tendencë“;⁴ vetë s’merr vesh asgjë fare, po unë, natyrisht, e nxit. Ja, këtu janë dy fletë shtypi⁵ e ca tekst gjermanisht, — sipas meje, sharlatanizmi më budalla: me një fjalë, shqyrtohet nëse gruaja është njeri apo jo? Hë, dhe, natyrisht, vërtetohet solemnisht se është njeri. Heruvimovi e përgatit këtë për çështjen e grave;⁶ unë e përkthej; ai do t’i zgjasë këto dy fletë e gjysmë në nja gjashtë fletë, do të sajojmë një titull nga më pompozët prej gjysmë faqeje dhe do ta nxjerrim nga pesëdhjetë kopekë. Do të shitet! Për përkthimin më jep nga gjashtë rubla fleta, pra për të gjitha do të më bien nja pesëmbëdhjetë rubla, dhe gjashtë rubla i mora përpara. Kur ta mbarojmë këtë, do të fillojmë të përkthejmë për balenat, pastaj nga pjesa e dytë e Confessions⁷ kanë shënuar ca thashetheme nga më të mërzitshmet, edhe ato do t’i përkthejmë; Heruvimovit i ka thënë dikush se gjoja Rusoi është në llojin e vet një Radishçev.⁸ Unë, natyrisht, s’e kundërshtoj, në djall le të shkojë! Hë, do ta përkthesh fletën e dytë të „A është gruaja njeri?“ Po deshe, merre tani tekstin, merr pena, letër — të gjitha këto janë shtetërore — dhe merr tri rubla: meqë unë kam marrë përpara për gjithë përkthimin, për fletën e parë e të dytë, pra tri rubla të bien drejt në pjesën tënde. E kur ta mbarosh fletën — edhe tri rubla do të marrësh. Edhe diçka tjetër, të lutem, mos e quaj këtë ndonjë shërbim nga ana ime. Përkundrazi, sapo hyre, e llogarita se si do të më jesh i dobishëm. Së pari, në drejtshkrim jam i dobët, dhe së dyti, në gjermanisht ndonjëherë jam fare schwach,⁹ kështu që më shumë sajoj nga vetja dhe ngushëllohem vetëm me atë që kështu del edhe më mirë. Po, kush e di, ndoshta s’del më mirë, po më keq… E merr apo jo?

Raskolnikovi mori në heshtje fletët gjermane të artikullit, mori tri rublat dhe, pa thënë asnjë fjalë, doli. Razumihini e vështroi i habitur pas. Por kur arriti tashmë te Linja e Parë,¹⁰ Raskolnikovi u kthye befas, u ngjit përsëri te Razumihini dhe, duke vënë mbi tryezë edhe fletët gjermane, edhe tri rublat, përsëri pa thënë asnjë fjalë, iku.

— Po mos të kanë zënë ethet e pijanecëve, a! — gjëmoi më në fund Razumihini, i tërbuar. — Ç’komedi po luan! Edhe mua më hutove… Pse erdhe, pra, pas kësaj, djall?

— S’më duhen… përkthime… — mërmëriti Raskolnikovi, duke zbritur tashmë shkallët.

— Atëherë ç’dreqin të duhet? — bërtiti nga lart Razumihini. Ai vazhdoi të zbriste në heshtje.

— Hej, ti! Ku banon?

Përgjigje nuk erdhi.

— Hë, të marrtë dr-r-reqi, pra!..

Por Raskolnikovi po dilte tashmë në rrugë. Në Urën Nikolajevski iu desh edhe një herë të vinte plotësisht në vete, për shkak të një rasti shumë të pakëndshëm për të. Karrocieri i një karroce e goditi fort me kamxhik nëpër shpinë, ngaqë gati ra nën kuaj, megjithëse karrocieri i kishte bërtitur nja tri a katër herë. Goditja e kamxhikut e tërboi aq shumë, sa ai, duke u hedhur te parmaku (s’dihej pse ecte mu në mes të urës, ku kalojnë karrocat e jo këmbësorët), kërciti dhëmbët me ligësi. Përreth, natyrisht, dëgjoheshin të qeshura.

— I takonte!

— Ndonjë mashtrues.

— Dihet, bën sikur është i dehur dhe futet qëllimisht nën rrota; e ti përgjigju për të.

— Me këtë rrojnë, i nderuar, me këtë rrojnë…

Por në atë minutë, kur qëndronte te parmaku dhe ende shikonte pa kuptim e me ligësi pas karrocës që po largohej, duke fërkuar shpinën, ndjeu befas se dikush po i fuste para në dorë. Vështroi: një tregtare e moshuar, me shami koke dhe me këpucë prej lëkure dhie, dhe me të një vajzë, me kapelë e me një ombrellë të gjelbër, me siguri e bija. „Merre, biro, për hir të Krishtit“. E mori, dhe ato kaluan. Paratë ishin një monedhë prej njëzet kopekësh. Nga rrobat e nga pamja ato mund ta kishin marrë shumë mirë për lypës, për një mbledhës të vërtetë groshësh në rrugë, kurse dhënien e një monedhe të tërë prej njëzet kopekësh ia detyronte, me siguri, goditjes së kamxhikut, që i kishte prekur.

E shtrëngoi monedhën në dorë, eci nja dhjetë hapa dhe u kthye me fytyrë nga Neva, në drejtim të pallatit. Qielli ishte pa asnjë re, kurse uji gati i kaltër, gjë që në Nevë ndodh kaq rrallë. Kubeja e katedrales,¹¹ e cila nga asnjë pikë s’duket më bukur sesa kur e shikon që këtu, nga ura, pa arritur nja njëzet hapa te kishëza, shkëlqente, dhe përmes ajrit të pastër mund të dalloje qartë madje çdo zbukurim të saj. Dhimbja e kamxhikut u qetësua, dhe Raskolnikovi e harroi goditjen; një mendim i shqetësuar dhe jo krejt i qartë e mbante tani të zënë tërësisht. Qëndronte dhe shikonte në largësi gjatë e me ngulm; ky vend i ishte veçanërisht i njohur. Kur shkonte në universitet, zakonisht, — më shpesh duke u kthyer në shtëpi, — i kishte ndodhur, ndoshta njëqind herë, të ndalej pikërisht në po këtë vend, të vështronte me ngulm këtë panoramë vërtet madhështore dhe çdo herë gati të habitej me një përshtypje të vetën të paqartë e të pazgjidhshme. Një të ftohtë e pashpjegueshme i frynte gjithmonë nga kjo panoramë madhështore; një shpirt memec e i shurdhër e mbushte për të këtë tablo të shkëlqyer… Habitej çdo herë me përshtypjen e tij të zymtë e misterioze dhe e shtynte zgjidhjen e saj, pa i besuar vetes, për në të ardhmen. Tani befas i kujtoi me forcë këto pyetje e hutime të tij të dikurshme, dhe iu duk se nuk i kujtoi rastësisht tani. Vetëm kjo iu duk e egër e e çuditshme, që ishte ndalur në po atë vend si më parë, sikur të kishte përfytyruar vërtet se mund të mendonte tani për të njëjtën gjë si më parë dhe të interesohej për po ato tema e tablo të dikurshme, për të cilat interesohej… jo shumë kohë më parë. Gati iu bë madje qesharake dhe njëkohësisht i shtrëngoi gjoksin deri në dhimbje. Në njëfarë thellësie, poshtë, diku mezi të dukshme nën këmbë, iu shfaq tani gjithë kjo e kaluar e dikurshme, edhe mendimet e dikurshme, edhe detyrat e dikurshme, edhe temat e dikurshme, edhe përshtypjet e dikurshme, edhe gjithë kjo panoramë, edhe ai vetë, edhe gjithçka, gjithçka… Dukej sikur fluturonte diku lart dhe gjithçka zhdukej para syve të tij… Duke bërë një lëvizje të pavullnetshme me dorë, ndjeu befas në grusht monedhën e shtrënguar. Hapi dorën, e vështroi me ngulm monedhën, e hodhi me hov dhe e flaku në ujë; pastaj u kthye dhe shkoi në shtëpi. Iu duk sikur në atë minutë e preu vetë veten me gërshërë nga të gjithë e nga gjithçka.

Arriti në shtëpi aty nga mbrëmja, pra kishte ecur gjithsej nja gjashtë orë. Ku e si u kthye, asgjë nga këto s’e mbante mend. U zhvesh dhe, duke u dridhur i tëri si një kalë i rraskapitur nga vrapi, u shtri në divan, tërhoqi mbi vete kapotën dhe menjëherë ra në harresë…

Erdhi në vete në muzg të plotë nga një britmë e tmerrshme. O Zot, ç’britmë ishte kjo! Tinguj të tillë të panatyrshëm, një ulërimë të tillë, vaje, kërcitje dhëmbësh, lot, rrahje e sharje të tilla s’i kishte dëgjuar e s’i kishte parë kurrë. As nuk mund ta përfytyronte një egërsi të tillë, një tërbim të tillë. I tmerruar u ngrit e u ul në shtratin e tij, duke ngrirë e duke u munduar çdo çast. Por rrahjet, vajet e sharjet bëheshin gjithnjë e më të forta. Dhe ja, për habinë e tij më të madhe, dalloi befas zërin e së zonjës së shtëpisë. Ajo ulërinte, klithte e qante me ligje, duke nxituar, duke u ngutur, duke i nxjerrë fjalët aq shpejt sa s’mund të kuptoje se për çfarë lutej, — natyrisht, që të pushonin së rrahuri, sepse e rrihnin pa mëshirë në shkallë. Zëri i atij që rrihte ishte bërë aq i tmerrshëm nga ligësia e tërbimi, sa vetëm ngjirej, por prapëseprapë edhe ai që rrihte thoshte diçka, edhe ai shpejt, pa u kuptuar, duke nxituar e duke u mbytur. Befas Raskolnikovi u drodh si gjethe: e njohu atë zë; ishte zëri i Ilja Petroviçit. Ilja Petroviçi këtu dhe rreh të zonjën e shtëpisë! E godet me shqelma, ia përplas kokën pas shkallëve, — kjo është e qartë, kjo dëgjohet nga tingujt, nga vajet, nga goditjet! Ç’është kjo, u përmbys bota, apo ç’ka? Dëgjohej se si në të gjitha katet, nëpër gjithë shkallët, po mblidhej turma, dëgjoheshin zëra, thirrje, ngjiteshin, trokisnin, përplasnin dyert, vraponin të gjithë andej. „Po pse, pse, dhe si mund të ndodhë kjo!“ — përsëriste ai, duke menduar seriozisht se ishte çmendur krejt. Por jo, ai dëgjon tepër qartë!.. Por, pra, edhe te ai do të vijnë tani, po të jetë kështu, „sepse… me siguri, të gjitha këto janë për të njëjtën gjë… për të djeshmen… O Zot!“ Desh të mbyllej me grremç, por dora s’iu ngrit… e as do të vlente! Frika, si akull, ia mbuloi shpirtin, e mundoi, e ngriu… Por ja, më në fund gjithë kjo zhurmë, që vazhdoi plot dhjetë minuta, filloi pak nga pak të qetësohej. E zonja e shtëpisë rënkonte e ofshante, Ilja Petroviçi ende kërcënonte e shante… Por ja, më në fund, me sa duket, edhe ai pushoi; ja, s’dëgjohet më; „mos ka ikur vallë! O Zot!“ Po, ja edhe e zonja e shtëpisë po ikën, ende duke rënkuar e duke qarë… ja edhe dera e saj u përplas… Ja edhe turma po shpërndahet nga shkallët nëpër banesa, — ah-ahasin, grinden, thërrasin njëri-tjetrin, herë duke e ngritur zërin deri në britmë, herë duke e ulur deri në pëshpëritje. Duhet të kenë qenë shumë; gati gjithë shtëpia ishte mbledhur. „Po o Zot, mos vallë të gjitha këto janë të mundshme! Dhe pse, pse erdhi ai këtu!“

Raskolnikovi ra i pafuqishëm në divan, por s’mund t’i mbyllte më sytë; ndenji shtrirë nja gjysmë ore në një vuajtje të tillë, në një ndjesi të tillë të padurueshme tmerri të pakufishëm, të cilën s’e kishte provuar kurrë. Befas një dritë e fortë ia ndriçoi dhomën: hyri Nastasja me një qiri e me një pjatë supë. Pasi e vështroi me vëmendje dhe pa se nuk flinte, e vuri qiririn në tryezë dhe filloi të shtronte ç’kishte sjellë: bukë, kripë, pjatë, lugë.

— Me siguri që dje s’ke ngrënë. Gjithë ditën u ende, e të dridhet trupi nga ethet.

— Nastasja… pse e rrahën të zonjën e shtëpisë?

Ajo e vështroi me ngulm.

— Kush e rrahu të zonjën e shtëpisë?

— Tani… para gjysmë ore, Ilja Petroviçi, ndihmësi i inspektorit, në shkallë… Pse e rrahu kështu? dhe… pse erdhi?..

Nastasja e shqyrtonte në heshtje e e vrenjtur dhe e shikoi kështu gjatë. Atij iu bë shumë e pakëndshme nga ky shqyrtim, madje i frikshëm.

— Nastasja, pse hesht? — tha ai më në fund i druajtur, me zë të dobët.

— Ky është gjaku, — u përgjigj ajo më në fund, ngadalë dhe sikur po fliste me vete.

— Gjaku!.. Ç’gjak?.. — mërmëriste ai, duke u zbehur e duke u tërhequr drejt murit. Nastasja vazhdonte ta shikonte në heshtje.

— Askush s’e rrahu të zonjën e shtëpisë, — tha ajo përsëri me zë të rreptë e të vendosur. Ai e shikonte, mezi duke marrë frymë.

— E dëgjova vetë… s’flija… isha ulur, — tha ai edhe më i druajtur. — Dëgjova gjatë… Erdhi ndihmësi i inspektorit… Në shkallë vrapuan të gjithë, nga të gjitha banesat…

— S’erdhi njeri. Kjo është gjaku që të bërtet përbrenda. Kur s’gjen dot rrugëdalje e fillon të të piqet në mëlçi, atëherë fillon e të bëhen gjëra… Do të hash, apo jo?

Ai nuk u përgjigj. Nastasja qëndronte ende mbi të, e shikonte me ngulm dhe s’ikte.

— Më jep ujë… Nastasjushka.

Ajo zbriti poshtë dhe pas nja dy minutash u kthye me ujë në një kupë të bardhë balte; por ai nuk e mbante më mend se ç’ndodhi më pas. Mbante mend vetëm si piu një gllënjkë ujë të ftohtë dhe derdhi nga kupa mbi gjoks. Pastaj ra në pavetëdije.

Shënime

1. Sipas identifikimit të zakonshëm, Prospekti Voznesenski. ↩︎

2. Pud (rus. пуд): njësi e vjetër ruse e peshës, rreth 16,4 kg. ↩︎

3. Tolkuçi (rus. Толкучий рынок, „tregu i shtytjeve“): treg i sendeve të përdorura e të lira në Petersburg. ↩︎

4. Tendencë (rus. направление): në shtypin rus të viteve 1860, orientimi ideologjik i një botimi, sidomos ai përparimtar. ↩︎

5. Fletë shtypi: njësi e matjes së tekstit të botuar, rreth 16 faqe libri. ↩︎

6. Çështja e grave: debati në Rusinë e viteve 1860 për arsimimin, punën dhe të drejtat e grave. ↩︎

7. „Rrëfimet“ (fr. Confessions): vepra autobiografike e Zhan-Zhak Rusoit (1712–1778). ↩︎

8. Aleksandr Radishçev (1749–1802): shkrimtar rus, autor i „Udhëtimit nga Petersburgu në Moskë“ (1790), ku kritikonte bujkrobërinë; për këtë libër u internua në Siberi. ↩︎

9. Gjerm. „i dobët“. ↩︎

10. Linjat: rrugët paralele të Ishullit Vasiljevski, të numëruara (Linja e Parë, e Dytë e me radhë). ↩︎

11. Katedralja e Shën Isakut, në bregun e majtë të Nevës, përballë Ishullit Vasiljevski. ↩︎