Pjesa e parë — VI · Krim dhe ndëshkim

Më vonë Raskolnikovit i ndodhi të mësonte disi pse pikërisht meshçani dhe gruaja e tij e ftonin Lizavetën te ta. Puna ishte nga më të zakonshmet dhe s’kishte në vetvete asgjë kaq të veçantë. Një familje e ardhur dhe e varfëruar po shiste sende, rroba e të tjera, të gjitha gjëra grash. Meqë në treg s’kishte leverdi të shisje, kërkonin një tregtare, dhe Lizaveta merrej me këtë: merrte sende për t’i shitur me përqindje, shkonte për punë të tjerëve dhe kishte shumë klientë, sepse ishte shumë e ndershme dhe thoshte gjithmonë çmimin e fundit: ç’çmim thoshte, ashtu mbetej. Fliste përgjithësisht pak dhe, siç u tha, ishte aq e përulur e e frikshme…

Por Raskolnikovi kohët e fundit ishte bërë bestyt. Gjurmët e bestytnisë mbetën në të edhe për shumë kohë më pas, gati të pashlyeshme. Dhe në gjithë këtë punë ai qe gjithmonë i prirur të shihte më pas njëfarë çudie, njëfarë misteri, sikur të kishte aty praninë e ca ndikimeve e rastësish të veçanta. Qysh në dimër një student që e njihte, Pokorevi, duke u nisur për në Harkov, i kishte dhënë rastësisht në bisedë adresën e plakës Aljona Ivanovna, në rast se do t’i duhej të linte peng ndonjë gjë. Për shumë kohë nuk shkoi te ajo, sepse kishte mësime dhe disi ia dilte. Nja një muaj e gjysmë më parë iu kujtua adresa; kishte dy sende që mund të linte peng: orën e vjetër të argjendtë të babait dhe një unazë të vogël ari me tre gurë të vegjël të kuq, që ia kishte dhuruar e motra kur u ndanë, për kujtim. Vendosi të çonte unazën; kur e gjeti plakën, qysh në shikim të parë, pa ditur ende asgjë të veçantë për të, ndjeu për të një neveri të papërmbajtshme, mori prej saj dy „kartëmonedha“ dhe rrugës hyri në një tavernë të vogël të mjerë. Kërkoi çaj, u ul dhe u zhyt thellë në mendime. Një mendim i çuditshëm po i çelte në kokë, si zogu nga veza, dhe e mbante shumë, shumë të zënë.

Pothuajse pranë tij, në një tryezë tjetër, rrinte një student, që ai s’e njihte fare e s’e mbante mend, dhe një oficer i ri. Kishin luajtur bilardo dhe filluan të pinin çaj. Befas dëgjoi studentin që i fliste oficerit për fajdexhoren, Aljona Ivanovnën, sekretaren kolegjiale,¹ dhe i jepte adresën e saj. Vetëm kjo i dukej Raskolnikovit disi e çuditshme: ai sapo vinte prej andej, dhe këtu po flitej pikërisht për të. Natyrisht, rastësi, por ja që ai s’mund të shkëputej tani nga një përshtypje tejet e pazakontë, dhe pikërisht këtu sikur dikush i bën shërbim: studenti befas fillon t’i tregojë shokut lloj-lloj hollësish për këtë Aljona Ivanovnë.

— E shkëlqyer është ajo, — thoshte ai, — te ajo mund të gjesh gjithmonë para. E pasur si çifut, mund të të japë përnjëherë pesë mijë, po s’e përbuz as pengun prej një ruble. Shumë nga tanët kanë qenë te ajo. Vetëm se është një bushtër e tmerrshme…

Dhe filloi të tregonte sa e ligë ishte, sa tekanjoze, se mjaftonte të vonoje pengun vetëm një ditë, dhe sendi humbte. Jep katër herë më pak se ç’vlen sendi, kurse kamatë merr nga pesë e madje nga shtatë përqind në muaj, e të tjera. Studenti u shkreh në fjalë dhe tregoi, përveç kësaj, se plaka kishte një motër, Lizavetën, të cilën ajo, kaq e vockël e e shëmtuar, e rrihte çdo minutë dhe e mbante në skllavëri të plotë, si një fëmijë të vogël, kurse Lizaveta ishte të paktën tetë vershokë e gjatë…²

— Ja edhe një fenomen! — thirri studenti dhe ia plasi të qeshurit.

Filluan të flisnin për Lizavetën. Studenti tregonte për të me një kënaqësi të veçantë dhe qeshte pa pushim, kurse oficeri dëgjonte me interes të madh dhe i kërkonte studentit t’ia dërgonte këtë Lizavetë për t’i arnuar të brendshmet. Raskolnikovit nuk i shpëtoi asnjë fjalë dhe i mësoi të gjitha përnjëherësh: Lizaveta ishte motra më e vogël e plakës, gjysmëmotër (nga nëna të ndryshme), dhe ishte tashmë tridhjetë e pesë vjeçe. Punonte për të motrën ditë e natë, ishte në shtëpi në vend të kuzhinieres e të rrobalarëses dhe, përveç kësaj, qepte për të shitur, madje pajtohej edhe për të larë dyshemetë, dhe të gjitha ia jepte së motrës. Asnjë porosi e asnjë punë nuk guxonte ta merrte përsipër pa lejen e plakës. Kurse plaka e kishte bërë tashmë testamentin, gjë që e dinte vetë Lizaveta, së cilës sipas testamentit nuk i binte asnjë grosh, përveç sendeve të luajtshme, karrigeve e të tjera; kurse të gjitha paratë ishin lënë për një manastir në krahinën N—, për përkujtimin e përjetshëm të shpirtit. Lizaveta ishte meshçane, jo nga shtresa e nëpunësve, vajzë e pamartuar, dhe e ngathët e tmerrshme nga pamja, me shtat jashtëzakonisht të gjatë, me këmbë të mëdha e të gjata, sikur të përdredhura, gjithmonë me këpucë të vogla prej lëkure dhie të shkelura, dhe e mbante veten pastër. Po gjëja kryesore për të cilën habitej e qeshte studenti ishte që Lizaveta ishte vazhdimisht shtatzënë…

— Po ti thua se është e shëmtuar? — vërejti oficeri.

— Po, kaq zeshkane, si ndonjë ushtar i veshur grua, po, e di, s’është fare e shëmtuar. Ka një fytyrë e sy kaq të mirë. Shumë madje. Prova — shumëve u pëlqen. Kaq e qetë, e butë, s’të kthen fjalë, e gatshme, e gatshme për gjithçka. Kurse buzëqeshja i është madje shumë e bukur.

— Po mos të pëlqen edhe ty? — qeshi oficeri.

— Nga çudia. Jo, dëgjo ç’do të të them. Unë këtë plakë të mallkuar do ta vrisja e do ta grabisja, dhe të siguroj se pa asnjë brejtje ndërgjegjeje, — shtoi me zjarr studenti.

Oficeri përsëri ia plasi të qeshurit, kurse Raskolnikovi u drodh. Sa e çuditshme ishte kjo!

— Më lejo, dua të të bëj një pyetje serioze, — u nxeh studenti. — Unë tani, natyrisht, bëra shaka, por shiko: nga njëra anë, një plakushë budallaqe, e pakuptimtë, e parëndësishme, e ligë, e sëmurë, që s’i duhet askujt e, përkundrazi, u bën dëm të gjithëve, që as vetë s’e di pse rron dhe që nesër do të vdesë vetvetiu. E kupton? E kupton?

— Hë, e kuptoj, — u përgjigj oficeri, duke e vështruar me vëmendje shokun që po nxehej.

— Dëgjo më tej. Nga ana tjetër, forca të reja, të freskëta, që humbin kot pa mbështetje, dhe këto me mijëra, dhe këto kudo! Njëqind, një mijë vepra e nisma të mira, që mund të ngrihen e të ndreqen me paratë e plakës, të caktuara për manastirin! Qindra, mijëra, ndoshta, ekzistenca të vëna në rrugë të mbarë; dhjetëra familje të shpëtuara nga skamja, nga shpërbërja, nga shkatërrimi, nga shthurja, nga spitalet venerike, — dhe të gjitha këto me paratë e saj. Vraje dhe merri paratë e saj, që me ndihmën e tyre t’ia kushtosh pastaj veten shërbimit të gjithë njerëzimit e kauzës së përbashkët: si mendon, a nuk do të shlyhet një krim i vogël, i vockël, me mijëra vepra të mira? Për një jetë — mijëra jetë të shpëtuara nga kalbja e shpërbërja. Një vdekje dhe njëqind jetë në këmbim — po kjo është aritmetikë! Dhe ç’vlen në peshoren e përgjithshme jeta e kësaj plakushe ftizike, budallaqe e të ligë? Jo më shumë se jeta e një morri, e një buburreci, madje as aq s’vlen, sepse plakusha është e dëmshme. Ajo ua ha jetën të tjerëve: ditët e shkuara Lizavetës ia kafshoi gishtin nga ligësia; desh ia prenë!

— Natyrisht, ajo s’është e denjë të rrojë, — vërejti oficeri, — po këtu është natyra.

— Eh, vëlla, po natyrën e ndreqin e e drejtojnë, përndryshe do të mbyteshim në paragjykime. Pa këtë s’do të kishte asnjë njeri të madh. Thonë: „detyra, ndërgjegjja“, — unë s’dua të them asgjë kundër detyrës e ndërgjegjes, — po si i kuptojmë ne ato? Prit, do të të bëj edhe një pyetje. Dëgjo!

— Jo, prit ti; unë do të të bëj një pyetje. Dëgjo!

— Hë!

— Ja, ti tani flet e mban ligjërata, po më thuaj: do ta vrasësh ti vetë plakën apo jo?

— Sigurisht që jo! Unë për drejtësinë… Nuk është puna te unë…

— Kurse sipas meje, po s’guxon vetë, atëherë këtu s’ka fare drejtësi! Hajde, edhe një lojë!

Raskolnikovi ishte jashtëzakonisht i trazuar. Natyrisht, të gjitha këto ishin bisedat e mendimet më të zakonshme e më të shpeshta të rinisë, që i kishte dëgjuar jo një herë, vetëm në forma të tjera e për tema të tjera. Por pse pikërisht tani i qëlloi të dëgjonte pikërisht një bisedë të tillë e mendime të tilla, kur në kokën e tij sapo kishin lindur… pikërisht të njëjtat mendime? Dhe pse pikërisht tani, sapo e kishte nxjerrë embrionin e mendimit të tij nga plaka, bie mu në një bisedë për plakën?.. Kjo rastësi i dukej gjithmonë e çuditshme. Kjo bisedë e parëndësishme tavernë pati një ndikim të jashtëzakonshëm mbi të në zhvillimin e mëtejshëm të punës: sikur të kishte vërtet këtu njëfarë paracaktimi, njëfarë shenje…

Kur u kthye nga Sheshi Sennaja, u hodh mbi divan dhe ndenji një orë të tërë pa lëvizur. Ndërkaq ishte errësuar; qiri nuk kishte, e as i shkonte ndër mend ta ndizte. Kurrë nuk mundi ta kujtonte: a mendonte për ndonjë gjë në atë kohë? Më në fund ndjeu ethet e mëparshme, të ngrirat, dhe me kënaqësi e mori me mend se mbi divan mund edhe të shtrihej. Shpejt një gjumë i rëndë, plumb, ra mbi të, sikur ta shtypte.

Fjeti jashtëzakonisht gjatë e pa ëndrra. Nastasja, që hyri te ai në orën dhjetë, të nesërmen në mëngjes, mezi e zgjoi duke e shtyrë. I solli çaj e bukë. Çaji ishte përsëri i ripërdorur, dhe përsëri në çajnikun e saj.

— Shih si fle! — thirri ajo e indinjuar, — gjithë kohën fle!

U ngrit me mundim. Koka i dhembte; u ngrit në këmbë, u rrotullua në kthinën e tij dhe ra përsëri në divan.

— Prapë në gjumë! — thirri Nastasja, — po mos je i sëmurë?

Nuk u përgjigj.

— Çaj do?

— Më vonë, — tha ai me mundim, duke mbyllur përsëri sytë e duke u kthyer nga muri. Nastasja ndenji pak mbi të.

— Vërtet, ndoshta është i sëmurë, — tha ajo, u kthye dhe iku.

Hyri përsëri në orën dy, me supë. Ai ishte shtrirë si më parë. Çaji qëndronte i paprekur. Nastasja madje u fye dhe filloi ta shtynte me inat.

— Ç’ke që fle si dru! — thirri ajo, duke e parë me neveri. Ai u ngrit pak dhe u ul, por s’i tha asgjë dhe shikonte përdhe.

— I sëmurë je apo jo? — pyeti Nastasja, dhe përsëri nuk mori përgjigje.

— Të paktën të dilje në rrugë, — tha ajo, pasi heshti pak, — të të frynte pak erë. Do të hash apo jo?

— Më vonë, — tha ai me zë të dobët, — ik! — dhe bëri me dorë.

Ajo ndenji edhe pak, e vështroi me dhembshuri dhe doli.

Pas disa minutash ngriti sytë dhe vështroi gjatë çajin e supën. Pastaj mori bukën, mori lugën dhe filloi të hante.

Hëngri pak, pa oreks, nja tri-katër lugë, si mekanikisht. Koka i dhembte më pak. Pasi hëngri, u shtri përsëri në divan, por s’mund të flinte më, dhe rrinte pa lëvizur, përmbys, me fytyrën të futur në jastëk. Gjithnjë i shfaqeshin ëndërrime, dhe të gjitha ëndërrime kaq të çuditshme: më shpesh i dukej se ishte diku në Afrikë, në Egjipt, në ndonjë oazë. Karvani pushon, devetë rrinë shtrirë të qeta; përreth palmat rriten në një rreth të tërë; të gjithë po hanë drekë. Kurse ai pi ujë pa pushim, drejt nga përroi, që rrjedh e gurgullon aty pranë, në krah. Dhe është kaq freskët, dhe uji kaq i mrekullueshëm, i mrekullueshëm e i kaltër, i ftohtë, rrjedh mbi gurë shumëngjyrëshe e mbi një rërë kaq të pastër, me xixa ari… Befas dëgjoi qartë që ora po binte. U drodh, erdhi në vete, ngriti kokën, vështroi nga dritarja, e kuptoi kohën dhe befas u hodh përpjetë, krejt i përmendur, sikur ta kishte shkulur dikush nga divani. Në majë të gishtave iu afrua derës, e hapi pak ngadalë dhe filloi të dëgjonte poshtë, nga shkallët. Zemra i rrihte tmerrësisht. Por në shkallë ishte qetësi e plotë, sikur flinin të gjithë… I dukej e egër dhe e çuditshme që kishte mundur të flinte në një harresë të tillë që nga dita e djeshme dhe s’kishte bërë ende asgjë, s’kishte përgatitur asgjë… E ndërkaq, ndoshta, kishte rënë edhe ora gjashtë… Dhe në vend të gjumit e të mpirjes, e pushtoi befas një ngutje e jashtëzakonshme, e ethshme dhe si e hutuar. Përgatitjet, megjithatë, ishin të pakta. Tendoste të gjitha forcat që t’i mendonte të gjitha dhe të mos harronte asgjë; kurse zemra i rrihte e i trokiste aq fort, sa po e kishte të vështirë të merrte frymë. Së pari, duhej bërë një lak e qepur te palltoja — punë një minute. Futi dorën nën jastëk dhe gjeti midis të brendshmeve të ngjeshura nën të një këmishë të vjetër të tijën, krejt të shqyer, të palarë. Nga leckat e saj shqeu një shirit, një vershok të gjerë e nja tetë vershokë të gjatë. Këtë shirit e palosi më dysh, hoqi nga trupi palton e tij verore, të gjerë, të fortë, prej një stofi të trashë pambuku (rrobën e tij të vetme të sipërme) dhe filloi t’ua qepte të dy skajet e shiritit nën sqetullën e majtë, nga brenda. Duart i dridheshin duke qepur, por ia doli, dhe aq mirë, sa nga jashtë s’dukej asgjë kur e veshi përsëri palton. Gjilpëra e peri ishin përgatitur prej kohësh dhe qëndronin në tryezën e vogël, në një copë letër. Sa për lakun, ai ishte një shpikje shumë e zgjuar e tija: laku ishte për sëpatën. S’mund ta mbaje sëpatën në dorë nëpër rrugë. E po ta fshihje nën pallto, prapëseprapë do të duhej ta mbaje me dorë, gjë që do të binte në sy. Kurse tani, me lakun, mjaftonte të fuste në të tehun e sëpatës, dhe ajo do të varej e qetë, nën sqetull nga brenda, gjithë rrugën. Duke futur dorën në xhepin anësor të palltos, mund ta mbante edhe fundin e bishtit të sëpatës, që të mos lëkundej; dhe meqë palltoja ishte shumë e gjerë, një thes i vërtetë, nga jashtë s’mund të dukej se ai mbante diçka me dorë përmes xhepit. Edhe këtë lak e kishte sajuar qysh dy javë më parë.

Kur mbaroi me këtë, futi gishtat në të çarën e vogël midis divanit të tij „turk“ dhe dyshemesë, kërkoi rreth qoshes së majtë dhe nxori pengun, të përgatitur e të fshehur prej kohësh atje. Ky peng, megjithatë, s’ishte fare peng, por thjesht një dërrasë e vogël druri, e lëmuar mirë, jo më e madhe e më e trashë se ç’mund të ishte një kuti argjendi cigaresh. Këtë dërrasë e kishte gjetur rastësisht, në një nga shëtitjet e tij, në një oborr, ku, në një ndërtesë anësore, ndodhej një punishte. Më pas i kishte shtuar dërrasës një rrip të lëmuar e të hollë hekuri, — ndoshta i thyer nga ndonjë gjë, — që e kishte gjetur po atëherë në rrugë. Pasi i vuri bashkë të dyja pllakat, nga të cilat ajo prej hekuri ishte më e vogël se ajo prej druri, i lidhi fort bashkë, kryq e tërthor, me pe; pastaj i mbështolli me kujdes e me hijeshi në një letër të bardhë të pastër dhe i lidhi me një shirit të hollë, edhe ky kryq, kurse nyjën e bëri të tillë që të zgjidhej sa më me zor. Kjo për t’ia tërhequr vëmendjen plakës për një çast, kur të fillonte të merrej me nyjën, dhe të kapte kështu një minutë. Kurse pllaka e hekurt ishte shtuar për peshë, që plaka, të paktën në minutën e parë, të mos e merrte me mend se „sendi“ ishte prej druri. Të gjitha këto i ruante deri në kohën e duhur nën divan. Sapo nxori pengun, befas diku në oborr dëgjoi dikë që bërtiste:

— Ka kohë që kaloi ora gjashtë!

— Ka kohë! O Zot!

U hodh te dera, dëgjoi, rrëmbeu kapelën dhe filloi të zbriste trembëdhjetë shkallaret e tij, me kujdes, pa zhurmë, si mace. E priste puna më e rëndësishme — të vidhte sëpatën nga kuzhina. Që puna duhej bërë me sëpatë, e kishte vendosur prej kohësh. Kishte edhe një thikë kopshti që paloset; por te thika, e sidomos te forcat e veta, nuk kishte besim, prandaj u ndal përfundimisht te sëpata. Le të shënojmë, meqë ra fjala, një veçori lidhur me të gjitha vendimet përfundimtare që kishte marrë tashmë në këtë punë. Ato kishin një veti të çuditshme: sa më përfundimtare bëheshin, aq më të shëmtuara, aq më absurde bëheshin menjëherë edhe në sytë e tij. Megjithë gjithë luftën e tij të brendshme mundimtare, ai kurrë, asnjë çast të vetëm, nuk mundi të besonte se synimet e tij mund të realizoheshin, gjatë gjithë kësaj kohe.

Dhe sikur të kishte ndodhur ndonjëherë që gjithçka, deri në pikën e fundit, të ishte shqyrtuar e vendosur prej tij përfundimisht dhe të mos mbetej më asnjë dyshim, — atëherë, me sa duket, do të hiqte dorë nga gjithçka, si nga një absurditet, një përbindshmëri dhe një pamundësi. Por mbetej ende një humnerë e tërë pikash të pazgjidhura e dyshimesh. Sa për atë se ku ta gjente sëpatën, kjo gjë e vogël s’e shqetësonte aspak, sepse s’kishte gjë më të lehtë. Puna ishte se Nastasja, e sidomos në mbrëmje, s’ishte në shtëpi çdo minutë: ose ikën te fqinjët, ose në dyqan, dhe derën e lë gjithmonë hapur. E zonja e shtëpisë vetëm për këtë grindej me të. Pra, mjaftonte të hynte ngadalë në kuzhinë, kur të vinte koha, dhe të merrte sëpatën, e pastaj, pas një ore (kur gjithçka të kishte mbaruar), të hynte e ta vinte në vend. Por kishte edhe dyshime: le të themi se vjen pas një ore për ta vënë në vend, kurse Nastasja aty, e kthyer. Natyrisht, duhet të kalojë e të presë derisa ajo të dalë përsëri. Po sikur ndërkohë ajo ta kërkojë sëpatën, të fillojë ta kërkojë, të bëjë zhurmë, — ja edhe dyshimi, ose të paktën rasti për dyshim.

Por këto ishin ende gjëra të vogla, për të cilat as që kishte filluar të mendonte, e as kishte kohë. Mendonte për kryesoren, kurse gjërat e vogla i shtynte derisa të bindej vetë për gjithçka. Por kjo e fundit i dukej krejtësisht e parealizueshme. Kështu, të paktën, i dukej atij vetë. Në asnjë mënyrë nuk mund ta përfytyronte, për shembull, se një ditë do të mbaronte së menduari, do të ngrihej dhe — thjesht do të shkonte atje… Madje edhe sprovën e tij të fundit (domethënë vizitën me qëllim që ta shqyrtonte përfundimisht vendin) vetëm sa kishte provuar ta bënte, por aspak seriozisht, po ashtu: „hë, të shkoj e ta provoj, ç’është kjo ëndërrim kot!“ — dhe menjëherë nuk duroi dot, pështyu dhe iku, i tërbuar me veten. E ndërkaq, me sa dukej, gjithë analiza, në kuptimin e zgjidhjes morale të pyetjes, ishte mbaruar tashmë prej tij: kazuistika e tij ishte mprehur si brisk, dhe në vetvete nuk gjente më kundërshtime të ndërgjegjshme. Por në rastin e fundit ai thjesht nuk i besonte vetes dhe me kokëfortësi, skllavërisht, kërkonte kundërshtime anash e me të prekur, sikur ta detyronte e ta tërhiqte dikush drejt kësaj. Kurse dita e fundit, që erdhi kaq papritur dhe e vendosi gjithçka përnjëherësh, veproi mbi të pothuajse krejt mekanikisht: sikur dikush ta kishte kapur për dore e ta tërhiqte pas vetes, në mënyrë të papërballueshme, verbërisht, me një forcë të panatyrshme, pa kundërshtime. Sikur t’i kishte rënë një cep i rrobës në rrotën e një makine, dhe ajo të kishte filluar ta tërhiqte brenda.

Në fillim — megjithatë, kishte shumë kohë që para kësaj — e kishte mbajtur të zënë një pyetje: pse zbulohen e dalin në shesh kaq lehtë pothuajse të gjitha krimet dhe pse duken kaq qartë gjurmët e pothuajse të gjithë kriminelëve? Pak nga pak arriti në përfundime të shumëllojshme e interesante, dhe, sipas mendimit të tij, shkaku kryesor qëndron jo aq te pamundësia materiale për ta fshehur krimin, sesa te vetë krimineli: vetë krimineli, pothuajse çdo kriminel, në çastin e krimit pëson njëfarë rënieje të vullnetit e të arsyes, të zëvendësuara, përkundrazi, nga një mendjelehtësi fenomenale fëminore, dhe pikërisht në atë çast kur arsyeja dhe kujdesi janë më të nevojshmit. Sipas bindjes së tij, dilte se ky errësim i arsyes dhe kjo rënie e vullnetit e pushtojnë njeriun si një sëmundje, zhvillohen gradualisht dhe arrijnë pikën e tyre më të lartë pak para kryerjes së krimit; vazhdojnë në të njëjtën trajtë në vetë çastin e krimit dhe edhe për njëfarë kohe pas tij, sipas individit; pastaj kalojnë ashtu siç kalon çdo sëmundje. Kurse pyetjen: a e lind sëmundja vetë krimin, apo vetë krimi, për shkak të natyrës së tij të veçantë, shoqërohet gjithmonë nga diçka si sëmundje? — ende nuk ndihej në gjendje ta zgjidhte.

Pasi arriti në përfundime të tilla, vendosi se me të personalisht, në punën e tij, s’mund të ndodhnin përmbysje të tilla të sëmura, se arsyeja dhe vullneti do të mbeteshin me të, të patjetërsueshme, gjatë gjithë kohës së kryerjes së synimit, vetëm për arsyen se ajo që kishte synuar — „s’është krim“… Po e lëmë gjithë atë proces nëpërmjet të cilit arriti në vendimin e fundit; edhe pa këtë kemi dalë tepër përpara… Do të shtojmë vetëm se vështirësitë faktike, thjesht materiale, të punës luanin përgjithësisht në mendjen e tij rolin më dytësor. „Mjafton të ruash mbi to gjithë vullnetin e gjithë arsyen, dhe ato, në kohën e duhur, do të mposhten të gjitha, kur të vijë puna të njihesh deri në hollësinë më të vogël me të gjitha imtësitë e punës…“ Por puna nuk fillonte. Vendimeve të tij përfundimtare vazhdonte t’u besonte më pak se gjithçkaje, dhe kur ra ora, gjithçka doli krejt ndryshe, disi rastësisht, madje gati papritur.

Një rrethanë fare e parëndësishme e futi në qorrsokak, që para se të zbriste shkallët. Kur arriti para kuzhinës së së zonjës së shtëpisë, si gjithmonë të hapur krejt, hodhi me kujdes sytë brenda, që të shikonte paraprakisht: mos ishte aty, në mungesë të Nastasjës, vetë e zonja e shtëpisë, e po të mos ishte, a ishin mbyllur mirë dyert e dhomës së saj, që edhe ajo të mos shikonte disi andej, kur ai të hynte për sëpatën? Po sa e madhe qe habia e tij, kur pa befas se Nastasja jo vetëm që këtë herë ishte në shtëpi, në kuzhinën e saj, por edhe po merrej me punë: po nxirrte të brendshmet nga shporta dhe po i varte në tel! Kur e pa, pushoi së varuri, u kthye nga ai dhe e shikoi gjatë gjithë kohës sa ai kaloi. Ai i largoi sytë dhe kaloi, sikur të mos vinte re asgjë. Por puna mbaroi: s’ka sëpatë! U trondit tmerrësisht.

„Dhe nga e nxora, — mendonte ai, duke zbritur nën portë, — nga e nxora që ajo patjetër s’do të ishte në shtëpi në këtë minutë? Pse, pse, pse e vendosa këtë me kaq siguri?“ Ishte i dërrmuar, madje disi i poshtëruar. I vinte të qeshte me veten nga inati… Një ligësi e trashë, shtazore, i ziente përbrenda.

U ndal i menduar nën portë. Të dilte në rrugë, kështu, për sy e faqe, për shëtitje, i vinte neveri; të kthehej në shtëpi — edhe më neveri. „Dhe ç’rast humba përgjithmonë!“ — mërmëriti ai, duke qëndruar pa qëllim nën portë, mu përballë dhomëzës së errët të portierit, edhe ajo e hapur. Befas u drodh. Nga dhomëza e portierit, që ishte dy hapa larg tij, nga poshtë stolit në të djathtë, diçka i shkëlqeu në sy… Vështroi përreth — askush. Në majë të gishtave iu afrua dhomëzës së portierit, zbriti poshtë dy shkallare dhe e thirri portierin me zë të dobët. „Ashtu është, s’është në shtëpi! Diku afër, megjithatë, në oborr, sepse dera është hapur krejt“. U hodh si rrufe mbi sëpatën (ishte sëpatë) dhe e nxori nga poshtë stolit, ku ishte midis dy kërcuj druri; aty për aty, pa dalë, e vari në lak, i futi të dyja duart në xhepa dhe doli nga dhomëza e portierit; askush nuk e vuri re! „Po s’më ndihmoi mendja, më ndihmoi djalli!“ — mendoi ai, duke buzëqeshur çuditshëm. Ky rast i dha zemër jashtëzakonisht.

Ecte rrugës ngadalë e shtruar, pa nxituar, që të mos ngjallte ndonjë dyshim. Pak i shikonte kalimtarët, madje përpiqej të mos u shikonte fare fytyrat dhe të binte sa më pak në sy. Këtu iu kujtua kapela. „O Zot! Edhe para kisha pardje, e s’mund ta ndërroja me një kasketë!“ Një mallkim i shpërtheu nga shpirti.

Kur hodhi rastësisht një sy brenda një dyqani, pa se atje, në orën e murit, ishte tashmë shtatë e dhjetë. Duhej edhe të nxitonte, edhe në të njëjtën kohë të bënte një rrotullim: t’i afrohej ndërtesës nga ana tjetër, duke i rënë përqark…

Më parë, kur i ndodhte t’i përfytyronte të gjitha këto, mendonte ndonjëherë se do të kishte shumë frikë. Por tani nuk kishte shumë frikë, madje nuk kishte fare frikë. E mbanin të zënë në atë çast madje ca mendime të huaja, por të gjitha për pak kohë. Duke kaluar pranë Kopshtit të Jusupovit,³ u zhyt madje shumë në mendimin për ndërtimin e shatërvanëve të lartë dhe se sa mirë do ta freskonin ajrin në të gjitha sheshet. Pak nga pak u bind se, po ta zgjeroje Kopshtin e Verës mbi gjithë Fushën e Marsit dhe madje ta bashkoje me kopshtin e Pallatit Mihajllovski,⁴ do të ishte një gjë e shkëlqyer dhe shumë e dobishme për qytetin. Këtu e interesoi befas: pse pikërisht, në të gjitha qytetet e mëdha, njeriu, jo vetëm nga nevoja, por disi në mënyrë të veçantë, është i prirur të jetojë e të vendoset pikërisht në ato pjesë të qytetit ku s’ka as kopshte, as shatërvanë, ku ka baltë e qelbësirë e lloj-lloj ndyrësirash. Këtu iu kujtuan shëtitjet e tij nëpër Sheshin Sennaja, dhe për një minutë erdhi në vete. „Ç’marrëzi, — mendoi ai. — Jo, më mirë të mos mendoj fare për asgjë!“

„Kështu, me siguri, ata që i çojnë për ekzekutim u ngjiten me mendime të gjitha sendeve që u dalin përpara rrugës“, — i shkrepi në kokë, por vetëm i shkrepi si rrufe; ai vetë e shoi sa më shpejt këtë mendim… Por ja, tashmë është afër, ja ndërtesa, ja porta. Diku ora ra befas një goditje. „Ç’është kjo, mos është shtatë e gjysmë? S’mund të jetë, me siguri shkon përpara!“

Për fat të tij, në portë kaloi përsëri pa ngatërresa. Jo vetëm kaq, por, si me qëllim, pikërisht në atë çast, mu para tij hyri në portë një qerre e madhe me bar, që e mbuloi krejt gjatë gjithë kohës sa ai kaloi nën portë, dhe sapo qerrja doli nga porta në oborr, ai rrëshqiti sa hap e mbyll sytë djathtas. Atje, nga ana tjetër e qerres, dëgjohej se bërtisnin e grindeshin disa zëra, por askush s’e vuri re dhe askush s’i doli përpara. Shumë dritare që shihnin nga ky oborr i madh katror ishin të hapura në atë minutë, por ai nuk e ngriti kokën — s’kishte fuqi. Shkallët për te plaka ishin afër, menjëherë nga porta djathtas. Ishte tashmë në shkallë…

Pasi mori frymë dhe shtrëngoi me dorë zemrën që i trokiste, dhe aty për aty, pasi e preku e e ndreqi edhe një herë sëpatën, filloi të ngjitej me kujdes e ngadalë nëpër shkallë, duke dëgjuar çdo minutë. Por edhe shkallët në atë kohë ishin krejt bosh; të gjitha dyert ishin të mbyllura; s’i doli përpara askush. Në katin e dytë, një banesë bosh ishte, vërtet, e hapur krejt, dhe në të punonin ca bojaxhinj, por ata as që e vështruan. U ndal, mendoi dhe vazhdoi më tej. „Natyrisht, do të ishte më mirë sikur ata të mos ishin fare këtu, por… mbi ta janë edhe dy kate“.

Por ja edhe kati i katërt, ja dera, ja banesa përballë; ajo, bosh. Në katin e tretë, sipas të gjitha shenjave, banesa që ndodhet mu nën atë të plakës ishte gjithashtu bosh: kartëvizita, e mbërthyer në derë me gozhdë të vogla, ishte hequr — ishin shpërngulur!.. Po i zihej fryma. Për një çast i kaloi në mendje mendimi: „Mos të iki?“ Por nuk i dha vetes përgjigje dhe filloi të dëgjonte në banesën e plakës: qetësi vdekjeje. Pastaj dëgjoi edhe një herë poshtë nga shkallët, dëgjoi gjatë, me vëmendje… Pastaj vështroi përreth për herë të fundit, u mblodh, u ndreq dhe e provoi edhe një herë sëpatën në lak. „A mos jam i zbehtë… shumë? — mendonte ai, — mos jam në ndonjë trazim të veçantë? Ajo është mosbesuese… A të pres edhe pak… derisa të më pushojë zemra?..“

Por zemra nuk pushonte. Përkundrazi, si me qëllim, rrihte më fort, më fort, më fort… Nuk duroi dot, e zgjati ngadalë dorën drejt zilës dhe i ra. Pas gjysmë minute i ra edhe një herë, më fort.

Asnjë përgjigje. T’i binte ziles kot s’kishte kuptim, e as nuk i shkonte. Plaka, natyrisht, ishte në shtëpi, por ishte dyshuese dhe vetëm. Ai i njihte pjesërisht zakonet e saj… dhe edhe një herë e mbështeti veshin fort pas derës. A ishin shqisat e tij kaq të mprehta (gjë që përgjithësisht është e vështirë të supozohet), apo vërtet dëgjohej shumë, por befas dalloi si një fëshfërimë të kujdesshme dore te doreza e bravës dhe si një fëshfërimë fustani pas vetë derës. Dikush qëndronte pa u ndier mu te brava dhe, ashtu si ai këtu, jashtë, dëgjonte, i fshehur nga brenda dhe, me sa dukej, edhe ai me veshin të mbështetur pas derës…

Ai lëvizi qëllimisht dhe mërmëriti diçka pak më fort, që të mos e jepte veten se po fshihej; pastaj i ra ziles për herë të tretë, por ngadalë, me qetësi e pa asnjë padurim. Kur e kujtonte këtë më pas, me gjallëri, qartë, — kjo minutë iu ngulit në shpirt përgjithmonë, — nuk mund ta kuptonte nga e kishte marrë gjithë atë dinakëri, aq më tepër që mendja i errësohej si për çaste, kurse trupin e tij pothuajse nuk e ndiente fare mbi vete… Një çast më vonë u dëgjua që po hiqnin shulin.

Shënime

1. Sekretar kolegjial: gradë civile e klasës X në Tabelën e Gradave. Në kapitullin e mëparshëm Aljona Ivanovna quhet „regjistruese kolegjiale“; mospërputhja është në origjinal. ↩︎

2. Vershok (rus. вершок): njësi e vjetër ruse e gjatësisë, rreth 4,4 cm. Gjatësia e njeriut matej në vershokë mbi dy arshinë (rreth 142 cm), pra Lizaveta ishte rreth 1,78 m e gjatë. ↩︎

3. Kopshti i Jusupovit: park publik në rrugën Sadovaja, jo larg Sheshit Sennaja. ↩︎

4. Kopshti i Verës, Fusha e Marsit dhe kopshti i Pallatit Mihajllovski: tri hapësira të gjelbra pranë njëra-tjetrës në qendër të Petersburgut. ↩︎