Pjesa e katërt — I · Krim dhe ndëshkim

„Mos vallë është vazhdimi i ëndrrës?“ — mendoi edhe një herë Raskolnikovi. Me kujdes e me mosbesim e shqyrtonte mysafirin e papritur.

— Svidrigajlov? Ç’marrëzi! S’mund të jetë! — tha ai më në fund me zë, i hutuar.

Dukej se mysafiri nuk u habit fare nga kjo thirrje.

— Për dy shkaqe erdha te ju: së pari, desha t’ju njihja personalisht, meqë prej kohësh kam dëgjuar për ju nga një pikëpamje shumë interesante e të favorshme për ju; e së dyti, ëndërroj që ndoshta nuk do të shmangeni të më ndihmoni në një sipërmarrje që prek drejtpërdrejt interesin e motrës suaj, Avdotja Romanovnës. Mua vetëm, pa rekomandim, ndoshta ajo tani as në oborr s’do të më lërë të hyj, për shkak të paragjykimit, por me ndihmën tuaj, përkundrazi, unë llogaris…

— Keq llogaritni, — e ndërpreu Raskolnikovi.

— Ato mbërritën vetëm dje, më lejoni të pyes?

Raskolnikovi nuk u përgjigj.

— Dje, e di. Edhe unë vetë mbërrita vetëm pardje. Hë, zotëri, ja ç’do t’ju them për këtë punë, Rodion Romanoviç; ta shfajësoj veten e quaj të tepërt, por më lejoni edhe mua të deklaroj: ç’ka këtu, në gjithë këtë, vërtet, kaq veçanërisht kriminale nga ana ime, domethënë pa paragjykime, por duke gjykuar me mend të shëndoshë?

Raskolnikovi vazhdonte ta shqyrtonte në heshtje.

— Që në shtëpinë time ndoqa një vajzë të pambrojtur dhe „e fyeja me propozimet e mia të ndyra“, — kështu, apo jo, zotëri? (Po ia marr vetë përpara!) Po supozoni vetëm se edhe unë njeri jam, et nihil humanum…¹ me një fjalë, se edhe unë jam i aftë të magjepsem e të dashuroj (gjë që, natyrisht, nuk bëhet me urdhrin tonë), atëherë gjithçka shpjegohet në mënyrën më të natyrshme. Këtu e gjithë pyetja është: jam unë përbindësh apo vetë viktimë? Po sikur të jem viktimë? Se duke i propozuar sendit të dashurisë sime të ikte me mua në Amerikë ose në Zvicër, unë ndoshta ushqeja ndjenjat më plot respekt, dhe madje mendoja të ndërtoja lumturinë e përbashkët!.. Arsyeja i shërben pasionit; unë, ndoshta, e shkatërroja edhe më shumë veten, mëshirë!..

— Po s’është aspak puna këtu, — e ndërpreu me neveri Raskolnikovi, — thjesht e qartë ju jeni të neveritshëm, keni të drejtë apo s’keni të drejtë, ja pra s’duan t’ia kenë punën me ju, dhe ju dëbojnë, dhe ikni!..

Svidrigajlovi shpërtheu befas në të qeshur.

— Megjithatë ju… megjithatë juve s’ju ngatërron dot njeri! — tha ai, duke qeshur në mënyrën më të sinqertë, — unë mendova të bëja dinakëri, po jo, ju u vutë drejt e në pikën më të vërtetë!

— Po ju edhe në këtë minutë vazhdoni të bëni dinakëri.

— E ç’pastaj? E ç’pastaj? — përsëriste Svidrigajlovi, duke qeshur me gjithë shpirt, — se kjo është bonne guerre,² siç thonë, dhe dinakëria më e lejueshme!.. Por megjithatë ju më ndërpretë; kështu ose ashtu, e pohoj përsëri: s’do të kishte pasur kurrfarë pakëndshmërie, sikur të mos kishte ndodhur rasti në kopsht. Marfa Petrovna…

— Edhe Marfa Petrovnën, thonë, e paskeni futur ju në dhe? — e ndërpreu vrazhdë Raskolnikovi.

— Edhe për këtë paskeni dëgjuar? Po si të mos dëgjoni, në fund të fundit… Hë, sa për këtë pyetjen tuaj, vërtet s’di si t’jua them, megjithëse ndërgjegjja ime është në shkallën më të lartë e qetë për këtë punë. Domethënë, mos mendoni se kam frikë nga ndonjë gjë e atillë: e gjitha u krye në rregull të plotë e me saktësi të plotë: hetimi mjekësor zbuloi apopleksi, të shkaktuar nga larja menjëherë pas një dreke të rëndë, me gati një shishe verë të pirë, e as që mund të zbulonte gjë tjetër… Jo, zotëri, ja për çfarë mendoja me vete për ca kohë, sidomos rrugës, duke ndenjur në vagon: mos vallë e nxita unë gjithë këtë… fatkeqësi, disi, me ndonjë acarim moral apo me diçka të tillë? Por arrita në përfundimin se as kjo s’mund të ishte në asnjë mënyrë.

Raskolnikovi qeshi.

— Ç’qejf keni të shqetësoheni kështu!

— Po ju pse qeshni? Mendojeni: unë e godita gjithsej vetëm dy herë me kamxhik, madje as shenja s’mbetën… Mos më quani, ju lutem, cinik; unë e di me saktësi sa e ndyrë është kjo nga ana ime, e kështu me radhë; po unë e di gjithashtu me siguri se Marfa Petrovna, ndoshta, edhe u gëzua për këtë, si të them, rrëmbim timin. Historia për motrën tuaj ishte shteruar deri në pikën e fundit. Marfa Petrovna ishte e detyruar të rrinte në shtëpi qysh prej tri ditësh; s’kishte me se të dilte në qytezë, e i kishte mërzitur të gjithë atje me atë letrën e saj (për leximin e letrës keni dëgjuar?). E befas këto dy kamxhikë sikur bien nga qielli! E para gjë që bëri, urdhëroi të mbrehnin karrocën!.. Nuk po flas fare për faktin që te gratë ka raste të tilla kur është shumë e shumë e këndshme të jesh e fyer, pavarësisht nga gjithë indinjata e dukshme. I kanë të gjithë, këto raste; njeriu në përgjithësi shumë e shumë madje e do të jetë i fyer, e keni vënë re këtë? Por te gratë kjo është veçanërisht. Madje mund të thuhet se vetëm me këtë mbahen gjallë.

Për një çast Raskolnikovi mendoi të ngrihej e të ikte dhe kështu t’i jepte fund takimit. Por njëfarë kureshtjeje e madje sikur njëfarë llogarie e mbajtën për një çast.

— Ju pëlqen të rrihni? — pyeti ai i hutuar.

— Jo, jo shumë, — u përgjigj i qetë Svidrigajlovi. — Kurse me Marfa Petrovnën pothuajse kurrë s’jemi rrahur. Kemi jetuar shumë në marrëveshje, dhe ajo mbetej gjithmonë e kënaqur me mua. Kamxhikun e përdora, gjatë gjithë shtatë vjetëve tona, vetëm dy herë gjithsej (po të mos llogaritet edhe një rast i tretë, shumë i dykuptimtë, megjithatë): herën e parë — dy muaj pas martesës sonë, sapo mbërritëm në fshat, dhe ja tani rastin e fundit. E ju menjëherë menduat se jam një përbindësh i tillë, retrograd, pronar bujkrobërish? he-he… E meqë ra fjala: a nuk ju kujtohet, Rodion Romanoviç, si para disa vjetësh, qysh në kohët e publicitetit mirëbërës,³ e turpëruan te ne para gjithë popullit e para gjithë letërsisë një fisnik — e harrova mbiemrin! — ja atë që e fshikulloi gjermanen në vagon, ju kujtohet?⁴ Atëherë, po në atë vit, më duket, ndodhi edhe „Veprimi i shëmtuar i ‚Vekut‘“⁵ (hë, „Netët egjiptiane“, leximi publik, ju kujtohet? Ata sytë e zinj! Oh, ku je ti, koha e artë e rinisë sonë!). Hë, zotëri, ja mendimi im: zotërisë që e fshikulloi gjermanen nuk i jap thellësisht të drejtë, sepse në të vërtetë… ç’të drejtë t’i japësh! Por me këtë rast s’mund të mos deklaroj se ndodhin ndonjëherë „gjermane“ kaq nxitëse, sa që, më duket, s’ka asnjë përparimtar të vetëm që të mund të garantonte plotësisht për veten. Nga kjo pikëpamje askush s’e shikoi atëherë çështjen, e megjithatë pikërisht kjo pikëpamje është ajo e vërteta humane, vërtet, zotëri, kështu është!

Pasi tha këtë, Svidrigajlovi befas qeshi përsëri. Raskolnikovit iu bë e qartë se ky ishte një njeri që kishte vendosur me vendosmëri për diçka dhe që e dinte vetë se ç’bënte.

— Ju, me siguri, s’keni folur me njeri disa ditë me radhë? — pyeti ai.

— Gati kështu. Po ç’ka: me siguri çuditeni që jam një njeri kaq i shkathët në të folur?

— Jo, unë çuditem që jeni tepër i shkathët.

— Ngaqë nuk u fyeva nga vrazhdësia e pyetjeve tuaja? Kështu, apo jo? Po… pse të fyhem? Si më pyetët, ashtu u përgjigja, — shtoi ai me një shprehje të çuditshme thjeshtësie. — Se unë veçanërisht pothuajse për asgjë s’interesohem, për Zotin, — vazhdoi ai disi i menduar. — Sidomos tani, s’jam fare i zënë me asgjë… Megjithatë, ju lejohet të mendoni se po ju bëj lajka me qëllim, aq më tepër që kam një punë me motrën tuaj, e deklarova vetë. Por do t’jua them sinqerisht: shumë mërzi! Sidomos këto tri ditë, sa që madje u gëzova që ju pashë… Mos u zemëroni, Rodion Romanoviç, por ju vetë më dukeni, s’e di pse, tmerrësisht i çuditshëm. Si të doni, por diçka ka te ju; dhe pikërisht tani, domethënë jo pikërisht në këtë minutë, por në përgjithësi tani… Hë, hë, s’do të flas më, s’do të flas më, mos u vrenjtni! Unë s’jam ndonjë ari aq i egër sa mendoni ju.

Raskolnikovi e vështroi i zymtë.

— Ju ndoshta s’jeni fare ari, — tha ai. — Madje më duket se jeni nga shoqëria shumë e mirë ose, të paktën, dini, kur bie rasti, të jeni edhe njeri i hijshëm.

— Po unë veçanërisht për mendimin e askujt s’interesohem, — u përgjigj thatë e sikur madje me një nuancë mendjemadhësie Svidrigajlovi, — prandaj pse të mos jesh edhe pak vulgar, kur kjo veshje në klimën tonë vishet kaq lehtë dhe… dhe sidomos kur ke edhe prirje natyrore për këtë, — shtoi ai, duke qeshur përsëri.

— Kam dëgjuar, megjithatë, se këtu keni shumë të njohur. Ju jeni ai që quhet „jo pa lidhje“. Atëherë pse ju duhem unë, në këtë rast, përveçse për ndonjë qëllim?

— Këtë e thatë të vërtetë, që kam të njohur, — e kapi fjalën Svidrigajlovi, pa iu përgjigjur pikës kryesore, — kam takuar tashmë; se po endem qysh prej tri ditësh; i njoh vetë, dhe edhe mua, më duket, më njohin. Natyrisht, jam veshur denjësisht dhe kalon se s’jam njeri i varfër; neve, në fund të fundit, edhe reforma fshatare na kaloi anash:⁶ pyje e livadhe që përmbyten nga lumi, të ardhurat nuk humbasin; por… s’do të shkoj atje; edhe më parë më ishte mërzitur: po endem qysh prej tri ditësh e s’i tregohem askujt… E këtu edhe qyteti! Domethënë si u sajua ky te ne, më thoni, ju lutem! Qytet kancelaristësh e seminaristësh të të gjitha llojeve! Vërtet, shumë gjëra këtu s’i vija re më parë, nja tetë vjet më parë, kur endesha këtej… Vetëm te anatomia shpresoj tani, për Zotin!

— Te cila anatomi?

— Po sa për këto klube, këta Dyso, këto „Pika“ tuajat⁷ apo, ndoshta, edhe përparimin — hë, ky le të bëhet pa ne, — vazhdoi ai, pa e vënë re përsëri pyetjen. — E pastaj, ç’qejf ke të bëhesh hile-bërës në letra?

— Po ju paskeni qenë edhe hile-bërës?

— Po si pa këtë? Ishim një shoqëri e tërë, nga më të hijshmet, nja tetë vjet më parë; e kalonim kohën; dhe të gjithë, e dini, njerëz me sjellje, kishte poetë, kishte kapitalistë. Dhe në përgjithësi te ne, në shoqërinë ruse, sjelljet më të mira i kanë ata që janë rrahur, — e keni vënë re këtë? Kjo sepse unë tani në fshat jam katandisur. E megjithatë atëherë më futën në burg për borxhe, një grekush nga Nezhini.⁸ Pikërisht atëherë u ndodh Marfa Petrovna, bëri pazar dhe më shpengoi për tridhjetë mijë argjendë.⁹ (Gjithsej unë kisha borxh shtatëdhjetë mijë.) U lidhëm me të me martesë të ligjshme, dhe ajo më mori menjëherë me vete në fshat, si ndonjë thesar. Se ajo ishte pesë vjet më e madhe se unë. Më donte shumë. Shtatë vjet s’dola nga fshati. E vini re, gjithë jetën e mbajti një dokument kundër meje, në emër të një tjetri, për këto tridhjetë mijë, kështu që po të më shkonte mendja të ngrija krye për ndonjë gjë, — menjëherë në çark! Dhe do ta bënte! Se te gratë të gjitha këto rrojnë bashkë.

— E sikur të mos ishte dokumenti, do t’ia kishit mbathur?

— S’di si t’jua them. Ky dokument pothuajse s’më shqetësonte. S’kisha dëshirë të shkoja gjëkundi, kurse jashtë shtetit vetë Marfa Petrovna më ftoi nja dy herë, duke parë që mërzitesha. Po ç’ka! Jashtë kam qenë më parë, dhe gjithmonë më vinte keq. Jo se, por ja, gdhin agimi, gjiri i Napolit, deti, shikon, dhe disi të vjen trishtim. Më e neveritshmja është se vërtet për diçka trishtohesh! Jo, në atdhe është më mirë: këtu, të paktën, për gjithçka fajëson të tjerët, kurse veten e shfajëson. Unë ndoshta tani do të nisesha në një ekspeditë në Polin e Veriut, sepse j’ai le vin mauvais,¹⁰ dhe të pi më vjen neveri, kurse përveç verës s’mbetet asgjë tjetër. E kam provuar. Po ç’thonë, Bergu të dielën do të fluturojë në Kopshtin e Jusupovit me një balonë të madhe, fton shokë udhëtimi me një pagesë të caktuar, a është e vërtetë?¹¹

— E ç’pastaj, ju do të fluturonit?

— Unë? Jo… ashtu… — mërmëriti Svidrigajlovi, vërtet sikur të ishte zhytur në mendime.

„Po ç’ka ky, vërtet, apo si?“ — mendoi Raskolnikovi.

— Jo, dokumenti s’më shqetësonte, — vazhdoi Svidrigajlovi i menduar, — isha unë vetë që s’dilja nga fshati. Dhe ka pothuajse një vit që Marfa Petrovna, në ditën e emrit tim, ma ktheu edhe këtë dokument, e për më tepër më dhuroi edhe një shumë të konsiderueshme. Se ajo kishte kapital. „Shihni sa ju besoj, Arkadi Ivanoviç“, — vërtet, kështu u shpreh. S’e besoni që u shpreh kështu? E dini: unë në fshat u bëra zot shtëpie i rregullt; më njohin në rrethinë. Porositja edhe libra. Marfa Petrovna në fillim e miratonte, e pastaj kishte gjithnjë frikë se mos e teproja me studimet.

— Ju, me sa duket, e merrni shumë malli për Marfa Petrovnën?

— Unë? Ndoshta. Vërtet, ndoshta. E meqë ra fjala, besoni në fantazma?

— Në ç’fantazma?

— Në fantazma të zakonshme, po në ç’fantazma!

— Po ju besoni?

— Po, ndoshta jo, pour vous plaire…¹² Domethënë, jo se jo…

— Ju shfaqen, apo si?

Svidrigajlovi e vështroi disi çuditshëm.

— Marfa Petrovna denjon të më vizitojë, — tha ai, duke e shtrembëruar gojën në njëfarë buzëqeshjeje të çuditshme.

— Si domethënë denjon t’ju vizitojë?

— Po ja, ka ardhur tri herë. Herën e parë e pashë po atë ditë të varrimit, një orë pasi u kthyem nga varrezat. Kjo ishte në prag të nisjes sime këtu. Herën e dytë pardje, rrugës, në agim, në stacionin e Malaja Visherës;¹³ kurse herën e tretë, dy orë më parë, në banesën ku qëndroj, në dhomë; isha vetëm.

— Zgjuar?

— Krejtësisht. Të tri herët zgjuar. Vjen, flet një minutë dhe ikën nga dera; gjithmonë nga dera. Madje sikur dëgjohet.

— Pse vallë e mendoja se ju patjetër ju ndodh diçka e tillë! — tha befas Raskolnikovi dhe po në atë minutë u habit që e tha këtë. Ishte shumë i tronditur.

— Ashtu-u? Ju e menduat këtë? — pyeti i habitur Svidrigajlovi, — vallë vërtet? Hë, a s’ju thashë që midis nesh ka njëfarë pike të përbashkët, a?

— Kurrë s’e keni thënë këtë! — u përgjigj prerë e me zjarr Raskolnikovi.

— S’e kam thënë?

— Jo!

— M’u duk se e kam thënë. Pak më parë, kur hyra dhe pashë që rrinit shtrirë me sy mbyllur, e vetë bënit sikur, — i thashë menjëherë vetes: „Ky është pikërisht ai!“

— Ç’do të thotë kjo: pikërisht ai? Për çfarë e keni këtë? — thirri Raskolnikovi.

— Për çfarë? Vërtet, s’e di për çfarë… — mërmëriti Svidrigajlovi sinqerisht, e disi i ngatërruar vetë.

Një minutë heshtën. Të dy e vështronin njëri-tjetrin me sy të hapur.

— Të gjitha këto janë marrëzira! — thirri i mërzitur Raskolnikovi. — E ç’ju thotë ajo kur vjen?

— Ajo? Përfytyroni, për vogëlsirat më të parëndësishme, dhe çuditu me njeriun: pikërisht kjo më zemëron. Herën e parë hyri (unë, e dini, isha i lodhur: shërbesa e varrimit, „Me shenjtorët prehe“, pastaj litia,¹⁴ meze, — më në fund mbeta vetëm në kabinet, ndeza një puro, u zhyta në mendime), hyri nga dera: „Ju, thotë, Arkadi Ivanoviç, sot nga punët harruat t’i kurdisni sahatin në dhomën e ngrënies“. E këtë sahat unë, vërtet, gjatë gjithë shtatë vjetëve, çdo javë e kurdisja vetë, e po ta harroja — gjithmonë ma kujtonte. Të nesërmen tashmë po nisesha këtu. Hyra, në agim, në stacion, — gjatë natës kisha dremitur, i dërrmuar, me sy të përgjumur, — mora kafe; shikoj — Marfa Petrovna befas ulet pranë meje, me një palë letra në duar: „A t’jua hedh letrat, Arkadi Ivanoviç, për rrugë?“ Se ajo ishte mjeshtre në hedhjen e letrave. Hë, dhe s’do ta fal veten që s’i lashë t’i hidhte! Ika, i trembur, e pikërisht atëherë, vërtet, ra edhe zilja. Rri sot pas një dreke nga më të ndyrat nga gjellëtorja, me stomak të rënduar, — rri, pi duhan — befas përsëri Marfa Petrovna, hyn e stolisur e tëra, me një fustan të ri mëndafshi të gjelbër, me një bisht shumë të gjatë: „Mirëdita, Arkadi Ivanoviç! Si ju duket fustani im? Aniska nuk e qep dot kështu“. (Aniska është një rrobaqepëse në fshatin tonë, nga ish-bujkrobërit, ka qenë për të mësuar zanatin në Moskë — një vajzë e bukurush.) Qëndron, vërtitet para meje. E shqyrtova fustanin, pastaj e vështrova me vëmendje në fytyrë: „Ç’qejf keni, i them, Marfa Petrovna, të vini tek unë për vogëlsira të tilla, të shqetësoheni“. — „Ah, Zoti im, biro, as të të shqetësojmë s’na lejohet!“ I them, për ta ngacmuar: „Unë, Marfa Petrovna, dua të martohem“. — „Nga ju pritet kjo, Arkadi Ivanoviç; s’është ndonjë nder i madh për ju që, pa arritur ta varrosni gruan, u nisët menjëherë të martoheni. Dhe të paktën të kishit zgjedhur mirë, po ja, unë e di — as asaj, as vetes, veç do t’i bëni njerëzit e mirë të qeshin“. E mori e doli, dhe me bisht sikur bënte fëshfërimë. Ç’marrëzi, apo jo?

— Po ju, megjithatë, ndoshta po gënjeni gjithçka? — u përgjigj Raskolnikovi.

— Unë rrallë gënjej, — u përgjigj Svidrigajlovi, i menduar e sikur s’e kishte vënë re fare vrazhdësinë e pyetjes.

— Po më parë, para kësaj, kurrë s’keni parë fantazma?

— J… jo, kam parë, vetëm një herë në jetë, gjashtë vjet më parë. Filka, një shërbëtor oborri, e kisha; sapo e kishin varrosur, unë thirra, i harruar: „Filka, llullën!“ — hyri dhe drejt e te dollapi me xhama, ku m’i rrinë llullat. Unë rri e mendoj: „Ky erdhi të hakmerret ndaj meje“, sepse para vdekjes së tij ishim grindur keq. „Si guxon, i them, të hysh tek unë me bërryl të grisur, — jashtë, maskara!“ U kthye, doli dhe s’erdhi më. Marfa Petrovnës s’i thashë atëherë. Desha t’i bëja një panihidë, po më erdhi turp.

— Shkoni te mjeku.

— Këtë e kuptoj edhe pa ju, që s’jam mirë, megjithëse, vërtet, s’di nga se; sipas meje, unë, me siguri, jam pesë herë më i shëndetshëm se ju. Unë s’ju pyeta për këtë, — a besoni apo jo se shfaqen fantazmat? Unë ju pyeta: a besoni se ka fantazma?

— Jo, për asgjë s’do ta besoj! — thirri Raskolnikovi madje me njëfarë inati.

— Si thonë zakonisht? — mërmëriste Svidrigajlovi, sikur me vete, duke shikuar anash e duke e përkulur pak kokën. — Ata thonë: „Ti je i sëmurë, pra ajo që të përfytyrohet s’është veçse një kllapi që s’ekziston“. Po këtu s’ka logjikë të rreptë. Jam dakord që fantazmat u shfaqen vetëm të sëmurëve; po kjo provon vetëm se fantazmat s’mund t’u shfaqen ndryshe veçse të sëmurëve, e jo se ato s’ekzistojnë vetvetiu.

— Natyrisht që s’ekzistojnë! — ngulmonte i nervozuar Raskolnikovi.

— S’ekzistojnë? Kështu mendoni ju? — vazhdoi Svidrigajlovi, duke e vështruar ngadalë. — Hë, po sikur të arsyetojmë kështu (ja, më ndihmoni pak): „Fantazmat janë, si të thuash, copëza e fragmente të botëve të tjera, fillimi i tyre. Njeriut të shëndetshëm, natyrisht, s’ka pse t’i shohë, sepse njeriu i shëndetshëm është njeriu më tokësor, e pra duhet të jetojë vetëm me jetën e kësaj bote, për plotësinë e për rregullin. Kurse sapo sëmuret pak, sapo prishet pak rregulli normal tokësor në organizëm, menjëherë fillon të shfaqet mundësia e një bote tjetër, dhe sa më i sëmurë të jetë, aq më shumë janë edhe takimet me botën tjetër, kështu që kur njeriu vdes krejt, kalon drejt e në botën tjetër“. Për këtë kam arsyetuar prej kohësh. Po të besoni në jetën e ardhshme, mund t’i besoni edhe këtij arsyetimi.

— Unë s’besoj në jetën e ardhshme, — tha Raskolnikovi.

Svidrigajlovi rrinte i zhytur në mendime.

— Po sikur atje të ketë vetëm merimanga apo diçka e tillë, — tha ai befas.

„Ky është i çmendur“, — mendoi Raskolnikovi.

— Neve na përfytyrohet gjithnjë përjetësia si një ide që s’mund të kuptohet, diçka e madhe, e madhe! Po pse patjetër e madhe? E befas, në vend të gjithë kësaj, përfytyroni, atje do të jetë një dhomëz, ja si ndonjë banjë fshati,¹⁵ e nxirë nga bloza, e nëpër të gjitha qoshet merimanga, dhe ja gjithë përjetësia. Mua, e dini, ndonjëherë më bëhet diçka e tillë.

— Dhe vallë, vallë s’ju përfytyrohet asgjë më ngushëlluese e më e drejtë se kjo! — thirri Raskolnikovi me një ndjenjë të sëmurë.

— Më e drejtë? Po kush e di, ndoshta kjo është pikërisht e drejta, dhe e dini, unë patjetër do ta bëja kështu me qëllim! — u përgjigj Svidrigajlovi, duke buzëqeshur në mënyrë të papërcaktuar.

Një e ftohtë e pushtoi befas Raskolnikovin nga kjo përgjigje e shëmtuar. Svidrigajlovi ngriti kokën, e vështroi me ngulm dhe befas shpërtheu në të qeshur.

— Jo, ju ja mendojeni këtë, — bërtiti ai, — gjysmë ore më parë ne s’ishim parë ende me njëri-tjetrin, quhemi armiq, midis nesh ka një punë të pazgjidhur; e lamë punën dhe ja në ç’letërsi u futëm! Hë, a s’thashë të vërtetën, që jemi të një brumi?

— Bëmëni nder, — vazhdoi i nervozuar Raskolnikovi, — më lejoni t’ju lutem të shpjegoheni sa më shpejt dhe të më thoni pse më nderuat me vizitën tuaj… dhe… dhe… unë nxitoj, s’kam kohë, dua të dal…

— Me kënaqësi, me kënaqësi. Motra juaj, Avdotja Romanovna, po martohet me zotin Luzhin, Pjotr Petroviçin?

— A s’mund ta anashkaloni disi çdo pyetje për motrën time dhe të mos ia përmendni emrin? Madje s’e kuptoj si guxoni ta shqiptoni emrin e saj para meje, nëse jeni vërtet Svidrigajlovi?

— Po unë pikërisht për të erdha të flas, si të mos e përmend?

— Mirë; flisni, po shpejt!

— Jam i sigurt se për këtë zotin Luzhin, të afërmin tim nga ana e gruas, e keni krijuar tashmë mendimin tuaj, nëse e keni parë qoftë edhe gjysmë ore ose keni dëgjuar qoftë edhe diçka të vërtetë e të saktë për të. Avdotja Romanovnës ai s’i shkon. Sipas meje, Avdotja Romanovna në këtë punë po e flijon veten shumë bujarisht dhe pa llogari për… për familjen e saj. M’u duk, nga gjithçka që kam dëgjuar për ju, se ju nga ana juaj do të ishit shumë i kënaqur, sikur kjo martesë të mund të prishej pa cenuar interesat. Tani, që ju njoha personalisht, madje jam i sigurt për këtë.

— Nga ana juaj e gjithë kjo është shumë naive; më falni, desha të thosha: e pacipë, — tha Raskolnikovi.

— Domethënë me këtë shprehni se unë po përpiqem për xhepin tim. Mos u shqetësoni, Rodion Romanoviç, sikur të përpiqesha për përfitimin tim, s’do të flisja kaq drejt, s’jam krejt budalla, në fund të fundit. Për këtë punë do t’ju zbuloj një çuditshmëri psikologjike. Pak më parë, duke e justifikuar dashurinë time për Avdotja Romanovnën, thashë se isha vetë viktimë. Hë, pra dijeni se tani s’ndiej kurrfarë dashurie, a-asnjë, sa që madje më duket e çuditshme edhe mua vetë, sepse vërtet ndieja diçka…

— Nga përtacia e shthurja, — e ndërpreu Raskolnikovi.

— Vërtet, jam njeri i shthurur e përtac. Po, megjithatë, motra juaj ka kaq shumë cilësi, sa as unë s’mund të mos i nënshtrohesha një farë përshtypjeje. Por e gjitha kjo është marrëzi, siç e shoh tani edhe vetë.

— Që kur e patë këtë?

— Fillova ta vija re qysh më parë, kurse përfundimisht u binda pardje, pothuajse në minutën kur mbërrita në Petersburg. Megjithatë, qysh në Moskë përfytyroja se po vija për të kërkuar dorën e Avdotja Romanovnës e për t’u rivalizuar me zotin Luzhin.

— Më falni që po ju ndërpres, bëmëni nder: a s’mund ta shkurtoni e të kaloni drejt e te qëllimi i vizitës suaj? Unë nxitoj, duhet të dal…

— Me kënaqësinë më të madhe. Pasi mbërrita këtu dhe vendosa tani të ndërmarr njëfarë… voyage,¹⁶ desha të bëja disa urdhërime paraprake të nevojshme. Fëmijët e mi mbetën te tezja; ata janë të pasur, kurse unë personalisht s’u duhem. Po ç’baba jam unë! Për vete mora vetëm atë që më dhuroi para një viti Marfa Petrovna. Më mjafton. Më falni, po kaloj tani te vetë puna. Para voyage-it, i cili ndoshta edhe do të bëhet, dua t’i jap fund edhe zotit Luzhin. Jo se e urrej shumë, por nëpërmjet tij, megjithatë, doli edhe kjo grindja ime me Marfa Petrovnën, kur mora vesh se ajo e kishte gatuar këtë martesë. Dëshiroj tani të takohem me Avdotja Romanovnën, me ndërmjetësinë tuaj, dhe, ndoshta, në praninë tuaj t’i shpjegoj, së pari, se nga zoti Luzhin jo vetëm që s’do të ketë as përfitimin më të vogël, por madje me siguri do të ketë dëm të dukshëm. Pastaj, pasi t’i kërkoja falje për të gjitha këto pakëndshmëri të kohëve të fundit, do t’i kërkoja leje t’i ofroja dhjetë mijë rubla dhe kështu t’ia lehtësoja prishjen me zotin Luzhin, një prishje nga e cila, jam i sigurt, as ajo vetë s’do të ishte kundër, vetëm të dilte mundësia.

— Por ju jeni vërtet, vërtet i çmendur! — thirri Raskolnikovi, jo aq i zemëruar sa i habitur. — Si guxoni të flisni kështu!

— E dija që do të bërtisnit; por, së pari, megjithëse s’jam i pasur, këto dhjetë mijë rubla i kam të lira, domethënë krejt, krejt s’më duhen. Po s’i pranoi Avdotja Romanovna, unë, ndoshta, do t’i përdor edhe më marrëzisht. Kjo një. E dyta: ndërgjegjja ime është krejt e qetë; unë po i ofroj pa kurrfarë llogarie. Besoni a mos besoni, po më vonë do ta merrni vesh edhe ju, edhe Avdotja Romanovna. E gjitha është se unë vërtet i solla ca telashe e pakëndshmëri motrës suaj shumë të nderuar; pra, duke ndier pendim të sinqertë, dëshiroj me gjithë zemër, — jo të shpengohem, jo të paguaj për pakëndshmëritë, por thjesht e qartë të bëj diçka të dobishme për të, me arsyetimin se s’kam marrë vërtet privilegj të bëj vetëm të keqen. Sikur në propozimin tim të kishte qoftë edhe një të miliontën pjesë llogarie, s’do ta propozoja kaq drejt; dhe s’do të propozoja vetëm dhjetë mijë, kur vetëm pesë javë më parë i propozoja më shumë. Përveç kësaj, unë, ndoshta, shumë e shumë shpejt do të martohem me një vajzë, e rrjedhimisht, të gjitha dyshimet për ndonjë synim kundër Avdotja Romanovnës duhet të zhduken vetvetiu. Në përfundim do të them se, duke u martuar me zotin Luzhin, Avdotja Romanovna po merr po ato para, vetëm nga një anë tjetër… Po mos u zemëroni, Rodion Romanoviç, gjykoni qetë e me gjakftohtësi.

Duke thënë këtë, Svidrigajlovi ishte vetë jashtëzakonisht gjakftohtë e i qetë.

— Ju lutem ta mbyllni, — tha Raskolnikovi. — Në çdo rast, kjo është paturpësi e pafalshme.

— Aspak. Pas kësaj njeriu njeriut në këtë botë mund t’i bëjë vetëm të keqen dhe, përkundrazi, s’ka të drejtë t’i bëjë as një thërrime të mirë, për shkak të formaliteteve boshe të pranuara. Kjo është absurde. Se sikur unë, për shembull, të vdisja e t’ia lija këtë shumë motrës suaj me testament, vallë edhe atëherë do të refuzonte ta pranonte?

— Shumë mundet.

— Hë, jo, këtë jo, zotëri. Po, megjithatë, jo, në rregull, jo, le të jetë kështu. Vetëm se dhjetë mijë janë një gjë e bukur, kur bie rasti. Në çdo rast, do t’ju lutem t’ia përcillni Avdotja Romanovnës ato që thashë.

— Jo, s’do t’ia përcjell.

— Në këtë rast, Rodion Romanoviç, do të jem i detyruar të përpiqem vetë për një takim personal, e pra, ta shqetësoj.

— Po sikur t’ia përcjell, nuk do të përpiqeni për takim personal?

— S’di vërtet si t’jua them. Do të dëshiroja shumë ta takoja një herë.

— Mos shpresoni.

— Gjynah. Megjithatë, ju s’më njihni. Ja, ndoshta do të afrohemi më shumë.

— Ju mendoni se do të afrohemi më shumë?

— Po pse jo? — tha Svidrigajlovi duke buzëqeshur, u ngrit dhe mori kapelën, — se unë s’është se dëshiroja kaq shumë t’ju shqetësoja dhe, duke ardhur këtu, as nuk llogarisja shumë, megjithëse fizionomia juaj më kishte tronditur qysh sot në mëngjes…

— Ku më patë sot në mëngjes? — pyeti i shqetësuar Raskolnikovi.

— Rastësisht, zotëri… Më duket gjithnjë se te ju ka diçka që i afrohet timës… Po mos u shqetësoni, s’jam i bezdisshëm; edhe me hile-bërësit e letrave ia dola të rroja bashkë, edhe princit Svirbej, të afërmit tim të largët dhe fisnik të madh, nuk i rashë në qafë, edhe për Madonën e Rafaelit¹⁷ dita t’i shkruaja në album zonjës Prilukova, edhe me Marfa Petrovnën shtatë vjet jetova pa lëvizur nga fshati, edhe në shtëpinë e Vjazemskit në Sennaja¹⁸ kam fjetur dikur, edhe me balonën me Bergun, ndoshta, do të fluturoj.

— Hë, mirë, zotëri. Më lejoni të pyes, a do të niseni shpejt për udhëtim?

— Për ç’udhëtim?

— Hë po për atë „voyage“… Ju vetë e thatë.

— Për voyage? Ah, po!.. vërtet, ju fola për një voyage… Hë, kjo është një pyetje e gjerë… Po sikur ta dinit, megjithatë, ç’po pyetni! — shtoi ai dhe befas qeshi me zë të lartë e shkurt. — Unë ndoshta, në vend të voyage-it, do të martohem; po më gjejnë nuse.

— Këtu?

— Po.

— Kur arritët ta bënit?

— Po me Avdotja Romanovnën dëshiroj shumë të takohem një herë. Ju lutem seriozisht. Hë, mirupafshim… ah, po! Ja ç’harrova! Thuajini, Rodion Romanoviç, motrës suaj se në testamentin e Marfa Petrovnës ajo përmendet me tre mijë. Kjo është e sigurt plotësisht. Marfa Petrovna e urdhëroi një javë para vdekjes, dhe puna u bë në praninë time. Pas dy-tri javësh Avdotja Romanovna mund t’i marrë edhe paratë.

— Thoni të vërtetën?

— Të vërtetën. Përcilljani. Hë, zotëri, shërbëtori juaj. Unë banoj shumë afër jush.

Duke dalë, Svidrigajlovi u përplas te dera me Razumihinin.

Shënime

1. Et nihil humanum (lat.): „dhe asgjë njerëzore“ — nga fjala e njohur e Terencit: „Homo sum, humani nihil a me alienum puto“ („Jam njeri dhe asgjë njerëzore s’e quaj të huaj për mua“). ↩︎

2. Bonne guerre (fr.): luftë e ndershme, lojë e drejtë. ↩︎

3. Publiciteti (rus. glasnost): liria relative e shtypit për të diskutuar çështjet shoqërore në vitet e para të mbretërimit të Aleksandrit II, në fund të viteve 1850 dhe fillim të viteve 1860. ↩︎

4. Aludim për një rast të vërtetë nga fillimi i viteve 1860, kur një pronar tokash rrahu një grua gjermane në një vagon treni; ngjarja u diskutua gjerësisht në shtyp. ↩︎

5. Më 1861 revista „Veku“ („Век“) botoi një artikull tallës për një zonjë që kishte lexuar publikisht në Perm „Netët egjiptiane“ të Pushkinit; artikulli u dënua në shtyp me titullin „Veprimi i shëmtuar i ‚Vekut‘“ dhe shkaktoi një polemikë të gjerë. ↩︎

6. Reforma fshatare: heqja e bujkrobërisë në Rusi më 1861. ↩︎

7. Dysoja (Dussaux): restorant francez në modë në Petersburg. „Pika“: maja perëndimore e ishullit Jelagin, vend shëtitjeje i shoqërisë së lartë. ↩︎

8. Nezhini: qytet në Ukrainë, i njohur për koloninë e tregtarëve grekë, që merreshin shpesh edhe me fajde. ↩︎

9. Aludim për tridhjetë argjendët për të cilët Juda e tradhtoi Krishtin (Mateu 26:15). ↩︎

10. J’ai le vin mauvais (fr.): kur pi bëhem i keq. ↩︎

11. Aeronauti Berg bënte në Petersburg, në mesin e viteve 1860, fluturime me balonë dhe ftonte pasagjerë me pagesë. ↩︎

12. Pour vous plaire (fr.): për t’ju bërë qejfin. ↩︎

13. Malaja Vishera: stacion në hekurudhën Moskë–Petersburg, rreth 160 km nga Petersburgu. ↩︎

14. „Me shenjtorët prehe“: himn i shërbesës ortodokse të varrimit. Litia: lutje e shkurtër për të vdekurin, që thuhet pas varrimit. ↩︎

15. Banja ruse e fshatit: kasolle me avull, shpesh pa oxhak, prandaj e nxirë nga tymi. ↩︎

16. Voyage (fr.): udhëtim. ↩︎

17. Madona e Rafaelit: me shumë gjasë „Madona Sistina“ në Dresden, vepër shumë e admiruar nga lexuesit rusë të kohës. ↩︎

18. Shtëpia e Vjazemskit (e quajtur edhe „Lavra e Vjazemskit“): kompleks ndërtesash pranë Sheshit Sennaja, i njohur si strehë e varfanjakëve, e lypësve dhe e kriminelëve. ↩︎