Kapitulli XVI · Krenari dhe paragjykim

Meqë askush s’e kundërshtoi premtimin që të rinjtë i kishin bërë tezes, dhe meqë të gjithë skrupujt e zotit Kollins për t’i lënë vetëm zotin dhe zonjën Benet qoftë edhe një mbrëmje gjatë vizitës së tij u kundërshtuan me vendosmëri, karroca e çoi atë dhe pesë kushërirat në Meriton në një orë të përshtatshme; dhe vajzat patën kënaqësinë të dëgjonin, sapo hynë në sallon, se zoti Uikam e kishte pranuar ftesën e burrit të tezes dhe ndodhej në shtëpi.

Pasi u dha ky lajm dhe të gjithë zunë vend, zoti Kollins pati kohë të shihte përreth e të admironte; dhe i bënë aq përshtypje madhësia dhe mobiliet e dhomës, sa deklaroi se gati mund ta kishte kujtuar veten në sallonin e vogël veror të mëngjesit në Rozings; një krahasim që në fillim s’u dha shumë kënaqësi; por kur zonja Filips kuptoi prej tij ç’ishte Rozingsi dhe kush ishte i zoti, kur dëgjoi përshkrimin e vetëm njërit prej sallave të ledi Katerinës dhe mësoi se vetëm oxhaku kishte kushtuar tetëqind paund, e ndjeu gjithë forcën e komplimentit dhe mezi do të ishte fyer edhe nga një krahasim me dhomën e shërbyeses kryesore.

Duke i përshkruar gjithë madhështinë e ledi Katerinës dhe të pallatit të saj, me shmangie herë pas here për të lavdëruar banesën e tij të përulur dhe përmirësimet që po i bëheshin, ai u argëtua me kënaqësi derisa zotërinjtë iu bashkuan; dhe te zonja Filips gjeti një dëgjuese shumë të vëmendshme, mendimi i së cilës për rëndësinë e tij rritej me atë që dëgjonte, dhe e cila po vendoste t’ua tregonte gjithçka fqinjëve sa më shpejt që të mundej. Për vajzat, që s’mund ta dëgjonin kushëririn dhe s’kishin ç’të bënin veç të dëshironin një piano dhe të shqyrtonin imitimet e tyre të dobëta të porcelanit kinez mbi oxhak, pritja u duk shumë e gjatë. Megjithatë, më në fund mbaroi. Zotërinjtë erdhën; dhe, kur zoti Uikam hyri në dhomë, Elizabeta e ndjeu se as kur e kishte parë më parë, as kur e kishte menduar që atëherë, s’e kishte admiruar aspak më tepër nga ç’duhej. Oficerët e regjimentit të ——shirit ishin në përgjithësi një grup shumë i nderuar e zotërinjsh, dhe më të mirët prej tyre ishin në këtë shoqëri; por zoti Uikam ishte aq përpara tyre në pamje, fytyrë, qëndrim dhe ecje, sa ishin ata mbi burrin e tezes, zotin Filips, me fytyrë të gjerë e të fryrë, që kundërmonte verë porto dhe hyri pas tyre në dhomë.

Zoti Uikam ishte burri i lumtur nga i cili ktheheshin pothuajse të gjithë sytë e grave, dhe Elizabeta ishte gruaja e lumtur pranë së cilës u ul më në fund; dhe mënyra e këndshme si nisi menjëherë bisedën, megjithëse vetëm për natën me shi dhe për gjasat e një stine të lagësht, e bëri të ndiente se tema më e zakonshme, më e mërzitshme, më e konsumuar, mund të bëhej interesante nga mjeshtëria e folësit.

Me rivalë të tillë për vëmendjen e zonjave si zoti Uikam dhe oficerët, zoti Kollins dukej se po humbiste në parëndësi; për zonjushat ai sigurisht s’ishte asgjë; por herë pas here kishte ende një dëgjuese të mirë te zonja Filips, dhe, falë syrit të saj vigjilent, u furnizua me bollëk me kafe e me kifle.

Kur u vendosën tryezat e letrave, ai pati rastin t’ia kthente nderin duke u ulur të luante uist.¹

— Për tani e njoh pak lojën, — tha ai, — por do të më vijë mirë të përmirësohem; sepse në pozitën time në jetë…

Zonja Filips i qe shumë mirënjohëse për gatishmërinë, por s’priti dot të dëgjonte arsyen e tij.

Zoti Uikam nuk luante uist, dhe me kënaqësi të madhe u prit në tryezën tjetër, mes Elizabetës dhe Lidias. Në fillim dukej rreziku që Lidia ta merrte krejt për vete, sepse ishte llafazane e pandalshme; por, meqë i pëlqenin jashtëzakonisht edhe biletat e lotarisë, shpejt u interesua tepër për lojën, u bë tepër e etur për të vënë baste e për të thirrur pas çmimeve, sa të kishte vëmendje për ndonjë njeri në veçanti. Duke lënë mënjanë kërkesat e zakonshme të lojës, zoti Uikam ishte pra i lirë të fliste me Elizabetën, dhe ajo ishte shumë e gatshme ta dëgjonte, megjithëse atë që donte të dëgjonte më shumë s’mund të shpresonte t’ia tregonin: historinë e njohjes së tij me zotin Darsi. S’guxonte as ta përmendte atë zotëri. Megjithatë, kureshtja iu shua papritur. Zoti Uikam e nisi vetë temën. Pyeti sa larg ishte Netherfildi nga Meritoni; dhe, pasi mori përgjigjen e saj, pyeti me ngurrim sa kohë kishte që zoti Darsi rrinte atje.

— Rreth një muaj, — tha Elizabeta; dhe pastaj, duke mos dashur ta linte temën të binte, shtoi: — Është njeri me pronë shumë të madhe në Derbishir, me sa kam kuptuar.

— Po, — u përgjigj Uikami; — prona e tij atje është fisnike. Dhjetë mijë të pastra në vit. S’mund të kishit gjetur njeri më të aftë se unë për t’ju dhënë të dhëna të sigurta për këtë; sepse kam qenë i lidhur me familjen e tij, në një mënyrë të veçantë, që në foshnjëri.

Elizabeta s’mund të mos dukej e habitur.

— Mund të habiteni vërtet, zonjushë Benet, nga një pohim i tillë, pasi patë, siç me shumë gjasë e patë, mënyrën shumë të ftohtë si u takuam dje. E njihni mirë zotin Darsi?

— Aq sa dua ta njoh ndonjëherë, — thirri Elizabeta me zjarr. — Kam kaluar katër ditë në të njëjtën shtëpi me të, dhe më duket shumë i pakëndshëm.

— S’kam të drejtë të jap mendimin tim, — tha Uikami, — nëse është i këndshëm apo jo. S’jam i aftë ta formoj. E kam njohur shumë gjatë dhe shumë mirë për të qenë gjykatës i paanshëm. Për mua është e pamundur të jem i paanshëm. Por besoj se mendimi juaj për të do t’i habiste shumë njerëz në përgjithësi; dhe ndoshta s’do ta shprehnit kaq fort gjetiu. Këtu jeni në familjen tuaj.

— Për fjalë të nderit, këtu s’them më shumë nga ç’do të thoja në çdo shtëpi të rrethit, përveç Netherfildit. Në Hertfordshir s’e pëlqen askush. Të gjithë i ka neveritur krenaria e tij. S’do ta dëgjoni askënd të flasë më mirë për të.

— S’mund të shtirem se më vjen keq, — tha Uikami, pas një ndërprerjeje të shkurtër, — që ai apo çdo njeri tjetër të mos vlerësohet përtej meritave; por me të besoj se kjo s’ndodh shpesh. Bota verbohet nga pasuria dhe rëndësia e tij, ose trembet nga sjelljet e tij kryelarta e imponuese, dhe e sheh vetëm ashtu si do ai të shihet.

— Edhe nga njohja ime e pakët, do ta quaja njeri me karakter të keq.

Uikami vetëm tundi kokën.

— Pyes veten, — tha ai, me rastin tjetër për të folur, — nëse ka gjasa të rrijë edhe shumë gjatë në këtë krahinë.

— S’e di aspak; por, kur isha në Netherfild, s’dëgjova asgjë për ndonjë largim të tij. Shpresoj që planet tuaja për regjimentin e ——shirit të mos ndikohen nga prania e tij këtu afër.

— Oh jo; s’jam unë ai që do të përzihet nga zoti Darsi. Po do ai të shmangë të më shohë mua, duhet të ikë ai. S’jemi në marrëdhënie miqësore, dhe më dhemb gjithmonë kur e takoj, por s’kam arsye ta shmang atë përveç asaj që do ta shpallja para gjithë botës: ndjenjën e një padrejtësie shumë të madhe dhe keqardhjen më të dhimbshme që ai është ashtu siç është. I ati, zonjushë Benet, i ndjeri zoti Darsi, ishte një nga njerëzit më të mirë që kanë marrë frymë ndonjëherë, dhe miku më i vërtetë që kam pasur; dhe s’mund të jem kurrë në shoqëri me këtë zotin Darsi pa u pikëlluar gjer në shpirt nga një mijë kujtime të ëmbla. Sjellja e tij ndaj meje ka qenë skandaloze; por besoj vërtet se mund t’ia falja gjithçka, çdo gjë, më shumë se faktin që i ka zhgënjyer shpresat dhe ia ka turpëruar kujtimin të atit.

Elizabeta e ndjeu interesin për temën të rritej dhe dëgjonte me gjithë zemër; por delikatesa e saj e pengoi të pyeste më tej.

Zoti Uikam nisi të fliste për tema më të përgjithshme, Meritonin, rrethin, shoqërinë, duke u dukur shumë i kënaqur me gjithçka që kishte parë deri atëherë, dhe duke folur sidomos për të fundit me një galanteri të butë, por shumë të kuptueshme.

— Ishte perspektiva e shoqërisë së vazhdueshme, dhe e shoqërisë së mirë, — shtoi ai, — që më shtyu kryesisht të hyja në regjimentin e ——shirit. E di që është regjiment shumë i nderuar e i këndshëm; dhe miku im Deni më tundoi edhe më shumë me ato që më tregoi për vendqëndrimin e tyre të tanishëm dhe për vëmendjen shumë të madhe e njohjet e shkëlqyera që u kishte siguruar Meritoni. Shoqëria, e pranoj, më duhet patjetër. Jam njeri i zhgënjyer, dhe shpirti im s’e duron vetminë. Duhet të kem punë dhe shoqëri. Jeta ushtarake s’është ajo për të cilën isha caktuar, por rrethanat tani e kanë bërë të pranueshme. Kisha duhej të ishte profesioni im; u rrita për kishën; dhe tani do të kisha në dorë një famulli shumë të vlefshme, sikur t’i kishte pëlqyer zotërisë për të cilin po flisnim pak më parë.

— Vërtet!

— Po; i ndjeri zoti Darsi më la me testament të drejtën për famullinë më të mirë që ishte në dorën e tij ta jepte, sapo të mbetej e lirë.² Ishte kumbari im i pagëzimit dhe më donte jashtëzakonisht shumë. S’mund t’i bëj drejtësi mirësisë së tij. Kishte ndër mend të më siguronte me bollëk, dhe mendonte se e kishte bërë; por, kur famullia mbeti e lirë, iu dha dikujt tjetër.

— O Zot! — thirri Elizabeta. — Po si mund të ndodhte kjo? Si mund të mos zbatohej vullneti i tij? Pse s’kërkuat drejtësi në gjykatë?

— Në kushtet e testamentit kishte pikërisht aq parregullsi formale sa të mos më linte asnjë shpresë nga ligji. Një njeri i nderuar s’do ta kishte vënë në dyshim qëllimin, por zoti Darsi zgjodhi ta vinte në dyshim, ose ta trajtonte si një rekomandim me kusht, dhe të pohonte se unë kisha humbur çdo të drejtë mbi të për shkak të shpenzimeve të tepërta, të pamaturisë, shkurt, të çdo gjëje ose të asgjëje. E sigurt është se famullia mbeti e lirë dy vjet më parë, pikërisht kur unë arrita moshën për ta mbajtur, dhe se iu dha një tjetri; dhe po aq e sigurt është se s’mund ta akuzoj veten që të kem bërë vërtet ndonjë gjë për të merituar ta humbas. Kam karakter të nxehtë e të pakujdesshëm, dhe ndoshta ndonjëherë e kam thënë mendimin tim për të, dhe atij vetë, tepër lirshëm. S’më kujtohet asgjë më e keqe. Por e vërteta është se jemi njerëz krejt të ndryshëm dhe se ai më urren.

— Kjo është krejt tronditëse! Meriton të turpërohet publikisht.

— Një ditë a një tjetër do të turpërohet, por jo prej meje. Për sa kohë s’e harroj dot të atin, s’mund ta sfidoj a ta demaskoj kurrë atë.

Elizabeta e nderoi për ndjenja të tilla, dhe i dukej më i pashëm se kurrë ndërsa i shprehte.

— Po cila, — tha ajo pas një pushimi, — mund të ketë qenë arsyeja e tij? Ç’mund ta ketë shtyrë të sillej kaq mizorisht?

— Një mospëlqim i plotë dhe i vendosur për mua, një mospëlqim që s’mund të mos ia atribuoj në njëfarë mase xhelozisë. Sikur i ndjeri zoti Darsi të më kishte dashur më pak, i biri ndoshta do të më kishte duruar më mirë; por dashuria e jashtëzakonshme e të atit për mua e acaroi, besoj, që shumë herët në jetë. S’kishte natyrë ta duronte atë lloj gare në të cilën ndodheshim, atë lloj parapëlqimi që më jepej shpesh mua.

— S’e kisha menduar zotin Darsi kaq të keq; megjithëse s’e kam pëlqyer kurrë, s’e kisha menduar kaq keq. Kisha supozuar se ai i përbuzte bashkëqeniet e tij në përgjithësi, por s’e dyshoja se mund të ulej në një hakmarrje kaq dashakeqe, në një padrejtësi të tillë, në një çnjerëzi të tillë!

Megjithatë, pas disa minutash mendimi, ajo vazhdoi:

— Më kujtohet që një ditë, në Netherfild, u mburr se mëritë e tij janë të pashueshme, se ka natyrë që s’fal. Natyra e tij duhet të jetë e tmerrshme.

— S’i besoj vetes për këtë temë, — u përgjigj Uikami; — unë mezi mund të jem i drejtë me të.

Elizabeta u zhyt përsëri në mendime, dhe pas njëfarë kohe thirri:

— Ta trajtosh në këtë mënyrë birin e pagëzimit, mikun, të preferuarin e të atit!

Do të mund të shtonte: „Dhe një djalë të ri si ju, pamja e të cilit vetëm sa dëshmon se jeni njeri i dashur.“ Por u mjaftua me:

— Dhe një që, me siguri, ka qenë shoku i tij që në fëmijëri, i lidhur me të, siç më duket se thatë, në mënyrën më të ngushtë.

— Kemi lindur në të njëjtën famulli, brenda të njëjtit park; pjesën më të madhe të rinisë e kaluam bashkë: banorë të së njëjtës shtëpi, me të njëjtat lojëra, nën të njëjtin kujdes prindëror. Babai im e nisi jetën në profesionin të cilit burri i tezes suaj, zoti Filips, duket se i bën kaq nder; por e la gjithçka për t’i qenë i dobishëm të ndjerit zoti Darsi dhe ia kushtoi gjithë kohën kujdesit për pronën e Pemberlit. Zoti Darsi e çmonte shumë, si mik shumë të ngushtë e të besuar. Zoti Darsi e pranonte shpesh se i detyrohej shumë mbikëqyrjes së zellshme të babait tim; dhe kur, pak para vdekjes së babait, zoti Darsi i dha me vullnetin e vet premtimin se do të kujdesej për mua, jam i bindur se e ndiente si borxh mirënjohjeje ndaj tij po aq sa si dashuri për mua.

— Sa e çuditshme! — thirri Elizabeta. — Sa e neveritshme! Habitem që vetë krenaria e këtij zotit Darsi s’e ka bërë të drejtë me ju. Edhe po s’qe për ndonjë arsye më të mirë, të paktën të kishte qenë tepër krenar për të qenë i pandershëm; sepse pandershmëri duhet ta quaj.

— Është vërtet e çuditshme, — u përgjigj Uikami; — sepse pothuajse të gjitha veprimet e tij mund të gjurmohen te krenaria; dhe krenaria shpesh ka qenë shoqja e tij më e mirë. E ka afruar me virtytin më shumë se çdo ndjenjë tjetër. Por asnjëri prej nesh s’është i qëndrueshëm; dhe në sjelljen e tij ndaj meje pati shtysa edhe më të forta se krenaria.

— A mund t’i ketë sjellë ndonjëherë ndonjë të mirë një krenari kaq e neveritshme si e tija?

— Po; shpesh e ka shtyrë të jetë zemërgjerë e bujar; t’i japë paratë lirisht, të tregojë mikpritje, t’i ndihmojë qiramarrësit dhe t’i lehtësojë të varfrit. Këtë e kanë bërë krenaria familjare dhe krenaria birnore, sepse është shumë krenar për atë që ishte i ati. Të mos duket se e turpëron familjen, se bie poshtë cilësive që e bënin të dashur, a se humbet ndikimin e shtëpisë së Pemberlit, është shtysë e fuqishme. Ka edhe krenarinë e vëllait, e cila, me pak dashuri vëllazërore, e bën kujdestar shumë të dashur e të vëmendshëm për motrën; dhe do ta dëgjoni zakonisht të lavdërohet si vëllai më i kujdesshëm dhe më i miri.

— Ç’lloj vajze është zonjusha Darsi?

Ai tundi kokën.

— Do të doja ta quaja të dashur. Më dhemb të flas keq për një Darsi; por ajo i ngjan tepër të vëllait: shumë, shumë krenare. Si fëmijë ishte e përzemërt dhe e këndshme, dhe më donte jashtëzakonisht shumë; dhe i kam kushtuar orë të tëra argëtimit të saj. Por tani s’është asgjë për mua. Është vajzë e bukur, rreth pesëmbëdhjetë a gjashtëmbëdhjetë vjeçe, dhe, me sa kam kuptuar, shumë e përsosur. Që nga vdekja e të atit, shtëpia e saj ka qenë Londra, ku jeton me të një zonjë që i mbikëqyr edukimin.

Pas shumë pushimesh dhe shumë provash me tema të tjera, Elizabeta s’mund të mos kthehej edhe një herë te e para, dhe tha:

— Habitem me miqësinë e tij të ngushtë me zotin Bingli. Si mund të jetë zoti Bingli, që duket vetë humori i mirë dhe që është, besoj vërtet, me të vërtetë i dashur, mik me një njeri të tillë? Si mund të shkojnë bashkë? E njihni zotin Bingli?

— Aspak.

— Është njeri i ëmbël, i dashur, magjepsës. S’mund ta dijë ç’është zoti Darsi.

— Ndoshta jo; por zoti Darsi di të pëlqejë kur do. S’i mungojnë aftësitë. Mund të jetë shok i këndshëm bisede, po ta mendojë se ia vlen. Mes atyre që janë sadopak të barabartë me të në rëndësi, ai është njeri krejt tjetër nga ç’është me më pak të pasurit. Krenaria s’e braktis kurrë; por me të pasurit është zemërgjerë, i drejtë, i sinqertë, i arsyeshëm, i nderuar, dhe ndoshta i këndshëm, duke llogaritur diçka edhe për pasurinë e paraqitjen.

Pak më pas loja e uist-it mbaroi, lojtarët u mblodhën rreth tryezës tjetër, dhe zoti Kollins zuri vend mes kushërirës së tij Elizabeta dhe zonjës Filips. Kjo e fundit i bëri pyetjet e zakonshme për fitimet e tij. S’kishin qenë shumë të mëdha; i kishte humbur të gjitha pikët; por, kur zonja Filips nisi të shprehte keqardhjen për këtë, ai e siguroi, me një seriozitet shumë të zjarrtë, se s’kishte as rëndësinë më të vogël; se i quante paratë një gjë të vogël dhe iu lut të mos shqetësohej.

— E di shumë mirë, zonjë, — tha ai, — se, kur njerëzit ulen në tryezën e letrave, duhet ta pranojnë fatin në këto gjëra; dhe, për fat të mirë, s’jam në rrethana të tilla sa pesë shilinga të kenë ndonjë rëndësi. Ka, pa dyshim, shumë që s’mund të thonë të njëjtën gjë; por, falë ledi Katerinë de Burgut, jam shumë larg nga nevoja për t’u kushtuar vëmendje gjërave të vogla.

Kjo i tërhoqi vëmendjen zotit Uikam; dhe, pasi e vëzhgoi zotin Kollins për pak çaste, e pyeti Elizabetën me zë të ulët nëse i afërmi i saj e njihte mirë familjen de Burg.

— Ledi Katerinë de Burg, — u përgjigj ajo, — i ka dhënë shumë kohët e fundit një famulli. S’e di mirë si i ra në sy zoti Kollins për herë të parë, por sigurisht s’e njeh prej shumë kohësh.

— Sigurisht e dini që ledi Katerinë de Burg dhe ledi Ana Darsi ishin motra; pra që ajo është tezja e zotit Darsi të sotëm.

— Jo, vërtet, s’e dija. S’dija asgjë për lidhjet e ledi Katerinës. S’e kisha dëgjuar që ekzistonte deri pardje.

— Vajza e saj, zonjusha de Burg, do të ketë një pasuri shumë të madhe, dhe besohet se ajo dhe kushëriri i saj do t’i bashkojnë të dy pronat.

Ky lajm e bëri Elizabetën të buzëqeshte, kur mendoi për zonjushën Bingli të shkretë. Të kota vërtet duhet të ishin gjithë vëmendjet e saj, të kota e të padobishme dashuria për motrën e tij dhe lavdërimet për të, po të ishte ai tashmë i caktuar për një tjetër.

— Zoti Kollins, — tha ajo, — flet shumë mirë si për ledi Katerinën, ashtu edhe për vajzën e saj; por, nga disa hollësi që ka treguar për Zonjërinë e Saj, dyshoj se mirënjohja e mashtron, dhe se, megjithëse është mbrojtësja e tij, ajo është grua kryelartë e mendjemadhe.

— Besoj se është të dyja në shkallë të madhe, — u përgjigj Uikami; — s’e kam parë prej shumë vitesh; por më kujtohet shumë mirë se s’më ka pëlqyer kurrë dhe se sjelljet e saj ishin diktatoriale e të pacipa. Ka famën e një gruaje jashtëzakonisht të mençur e të zgjuar; por unë besoj më shumë se një pjesë të aftësive i vijnë nga rangu dhe pasuria, një pjesë nga mënyra e saj autoritare, dhe pjesa tjetër nga krenaria e nipit, i cili kërkon që gjithkush që lidhet me të të ketë mendje të klasit të parë.

Elizabeta pranoi se ai e kishte shpjeguar shumë arsyeshëm, dhe vazhduan të bisedonin bashkë me kënaqësi të ndërsjellë derisa darka u dha fund letrave dhe u dha zonjave të tjera pjesën e tyre të vëmendjes së zotit Uikam. Në zhurmën e darkës së zonjës Filips s’mund të kishte bisedë, por sjelljet e tij ia fituan simpatinë gjithkujt. Çfarëdo që thoshte, e thoshte bukur; dhe çfarëdo që bënte, e bënte me hir. Elizabeta iku me kokën plot me të. Gjatë gjithë rrugës për në shtëpi s’mendonte dot për asgjë tjetër veç zotit Uikam dhe asaj që i kishte treguar; por s’pati kohë as t’ia përmendte emrin, sepse as Lidia, as zoti Kollins s’heshtën asnjë çast. Lidia fliste pa pushim për biletat e lotarisë, për fishet që kishte humbur dhe për fishet që kishte fituar;³ dhe zoti Kollins, duke përshkruar mirësjelljen e zotit dhe zonjës Filips, duke deklaruar se s’i bëhej aspak vonë për humbjet në uist, duke numëruar të gjitha gjellët e darkës dhe duke shprehur vazhdimisht frikën se mos po i shtrëngonte kushërirat, kishte më shumë për të thënë nga ç’mund të përballonte para se karroca të ndalonte te shtëpia e Longbornit.

Shënime

1. Whist (anglisht): lojë letrash për katër lojtarë, në çifte, që kërkon vëmendje dhe mjeshtëri; paraardhëse e lojës së sotme bridge. ↩︎

2. Shih shënimin për emërimin e famullitarëve në kapitullin XIII. Pronari i një toke mund ta linte me testament të drejtën që, kur famullia të mbetej e lirë, ajo t’i jepej një personi të caktuar. ↩︎

3. Fishet ishin monedha të vogla prej kocke a fildishi, shpesh në formë peshku, që përdoreshin në lojërat me letra në vend të parave, dhe që shlyheshin në fund të lojës. ↩︎