Kapitulli XXXIV · Krenari dhe paragjykim

Kur ata ikën, Elizabeta, sikur të donte ta acaronte veten sa më shumë kundër zotit Darsi, zgjodhi si punë shqyrtimin e të gjitha letrave që Xhejn i kishte shkruar që kur ishte në Kent. Ato s’përmbanin asnjë ankesë të vërtetë, as ndonjë rikujtim të ngjarjeve të kaluara, as ndonjë rrëfim të vuajtjes së tanishme. Por në të gjitha, dhe pothuajse në çdo rresht të secilës, mungonte ai gëzim që kishte qenë zakonisht tipari i stilit të saj, dhe që, duke ardhur nga qetësia e një mendjeje në paqe me veten dhe të prirur me dashamirësi ndaj të gjithëve, mezi ishte vrenjtur ndonjëherë. Elizabeta vuri re çdo fjali që përcillte idenë e shqetësimit, me një vëmendje që mezi ia kishte kushtuar kur i lexoi herën e parë. Mburrja e turpshme e zotit Darsi për mjerimin që kishte arritur të shkaktonte ia mprehu ndjenjën e vuajtjeve të së motrës. Ishte njëfarë ngushëllimi të mendonte se vizita e tij në Rozings do të mbaronte pasnesër, dhe një ngushëllim edhe më i madh që, brenda më pak se dy javësh, ajo vetë do të ishte përsëri me Xhejnin dhe do të mund ta ndihmonte t’i kthehej humori, me gjithçka që mund të bënte dashuria.

S’mund ta mendonte largimin e Darsit nga Kenti pa kujtuar se kushëriri i tij do të ikte me të; por kolonel Fiçuilliami e kishte bërë të qartë se s’kishte asnjë qëllim, dhe, sado i këndshëm që ishte, ajo s’kishte ndër mend të ishte e palumtur për të.

Ndërsa po e qartësonte këtë pikë, u zgjua befas nga tingulli i ziles së derës; dhe zemra i rrahu pak nga ideja se mund të ishte vetë kolonel Fiçuilliami, i cili kishte ardhur një herë më parë vonë në mbrëmje, dhe mund të vinte tani për të pyetur posaçërisht për të. Por kjo ide u zhduk shpejt, dhe ndjenjat iu prekën krejt ndryshe kur, për habinë e saj të plotë, pa zotin Darsi të hynte në dhomë. Me nxitim, ai nisi menjëherë të pyeste për shëndetin e saj, duke ia atribuuar vizitën dëshirës për të dëgjuar se ishte më mirë. Ajo iu përgjigj me një mirësjellje të ftohtë. Ai u ul për pak çaste, dhe pastaj, duke u ngritur, nisi të ecte nëpër dhomë. Elizabeta u habit, por s’tha asnjë fjalë. Pas një heshtjeje prej disa minutash, ai erdhi drejt saj i trazuar dhe filloi kështu:

— Më kot jam përpjekur. S’bën. Ndjenjat e mia s’mund të shtypen. Duhet të më lejoni t’ju them sa me zjarr ju admiroj dhe ju dua.

Habia e Elizabetës ishte përtej çdo shprehjeje. Ia nguli sytë, u skuq, dyshoi dhe heshti. Këtë ai e quajti nxitje të mjaftueshme, dhe menjëherë pasoi rrëfimi i gjithçkaje që ndiente dhe kishte ndier prej kohësh për të. Foli bukur; por kishte ndjenja të tjera përveç atyre të zemrës për t’u shtjelluar, dhe ai s’ishte më gojëtar për dhembshurinë sesa për krenarinë. Ndjenja e tij për inferioritetin e saj, se kjo do të ishte një ulje për të, për pengesat familjare që gjykimi i ishte kundërvënë gjithmonë prirjes, u shtjelluan me një zjarr që dukej se i përshtatej rëndësisë që po plagoste, por që kishte shumë pak gjasa ta ndihmonte kërkesën e tij.

Megjithë mospëlqimin e rrënjosur thellë, ajo s’mund të ishte e pandjeshme ndaj komplimentit të dashurisë së një njeriu të tillë, dhe, megjithëse qëllimet e saj s’ndryshuan asnjë çast, në fillim i erdhi keq për dhimbjen që ai do të merrte; derisa, e nxitur në mëri nga gjuha që përdori më pas, e humbi çdo dhembshuri në zemërim. Megjithatë, u përpoq ta qetësonte veten për t’iu përgjigjur me durim kur ai të mbaronte. Ai e mbylli duke i paraqitur forcën e asaj dashurie që, me gjithë përpjekjet e tij, e kishte parë të pamundur ta mposhtte; dhe duke shprehur shpresën se tani do të shpërblehej me pranimin e dorës së tij prej saj. Ndërsa e thoshte këtë, ajo e shihte lehtë se ai s’kishte asnjë dyshim për një përgjigje të favorshme. Fliste për frikë e ankth, por fytyra i shprehte siguri të vërtetë. Një rrethanë e tillë mund ta acaronte vetëm më shumë; dhe, kur ai pushoi, ngjyra iu ngjit në faqe dhe ajo tha:

— Në raste të tilla, besoj se është zakon i caktuar të shprehësh mirënjohje për ndjenjat e rrëfyera, sado të pabarabarta që të jenë ato që kthehen. Është e natyrshme të ndiesh mirënjohje, dhe, sikur të mund ta ndieja mirënjohjen, do t’ju falënderoja tani. Por s’mundem. S’e kam dëshiruar kurrë mendimin tuaj të mirë, dhe ju sigurisht ma keni dhënë me shumë pahir. Më vjen keq që i kam shkaktuar dhimbje dikujt. Megjithatë, e kam bërë krejt pa e ditur, dhe shpresoj se do të zgjasë pak. Ndjenjat që, siç më thoni, ju kanë penguar prej kohësh ta pranoni respektin tuaj, s’do ta kenë të vështirë ta mposhtin pas këtij shpjegimi.

Zoti Darsi, që ishte mbështetur te oxhaku me sytë e ngulur në fytyrën e saj, dukej se i priti fjalët e saj me jo më pak mëri sesa habi. Fytyra iu zbardh nga zemërimi, dhe trazimi i mendjes i dukej në çdo tipar. Po luftonte për të dukur i qetë, dhe s’deshi ta hapte gojën derisa të besonte se e kishte arritur. Pushimi ishte i tmerrshëm për ndjenjat e Elizabetës. Më në fund, me një zë qetësie të detyruar, ai tha:

— Dhe kjo është e gjitha përgjigjja që duhet të kem nderin të pres! Ndoshta do të doja të dija pse, me kaq pak përpjekje për mirësjellje, më refuzojnë kështu. Por kjo ka pak rëndësi.

— Edhe unë mund të pyesja, — u përgjigj ajo, — pse, me një qëllim kaq të dukshëm për të më fyer e për të më ofenduar, zgjodhët të më thoni se më pëlqeni kundër vullnetit tuaj, kundër arsyes suaj, madje kundër karakterit tuaj? A s’ishte ky njëfarë justifikimi për pasjellshmëri, po të isha treguar e pasjellshme? Por kam edhe provokime të tjera. E dini që i kam. Edhe sikur ndjenjat e mia të mos kishin vendosur kundër jush, edhe sikur të kishin qenë indiferente, apo madje të favorshme, a mendoni se ndonjë arsye do të më tundonte ta pranoja njeriun që është bërë mjeti për shkatërrimin, ndoshta përgjithmonë, të lumturisë së një motre shumë të dashur?

Ndërsa i shqiptonte këto fjalë, zoti Darsi ndërroi ngjyrë; por emocioni zgjati pak, dhe ai dëgjoi pa u përpjekur ta ndërpriste ndërsa ajo vazhdonte:

— Kam çdo arsye në botë të mendoj keq për ju. Asnjë motiv s’mund ta justifikojë rolin e padrejtë e të pabujarshëm që luajtët atje. S’guxoni, s’mund ta mohoni që keni qenë mjeti kryesor, në mos i vetmi, për t’i ndarë nga njëri-tjetri, për ta ekspozuar njërin ndaj qortimit të botës për teka e paqëndrueshmëri, tjetrën ndaj talljes së saj për shpresa të zhgënjyera, dhe për t’i zhytur të dy në mjerimin më të mprehtë.

Ajo bëri një pushim, dhe pa me indinjatë jo të vogël se ai po dëgjonte me një ajër që tregonte se s’e prekte aspak ndonjë ndjenjë pendimi. Madje e shikonte me një buzëqeshje mosbesimi të shtirur.

— A mund ta mohoni që e keni bërë? — përsëriti ajo.

Me një qetësi të shtirur, ai u përgjigj atëherë:

— S’kam asnjë dëshirë ta mohoj që bëra gjithçka në fuqinë time për ta ndarë mikun tim nga motra juaj, apo që gëzohem për suksesin. Ndaj tij jam treguar më i mirë se ndaj vetes.

Elizabeta s’deshi të tregonte se e kishte vënë re këtë vërejtje të sjellshme, por kuptimi i saj s’i shpëtoi, dhe as s’kishte gjasa ta zbuste.

— Por mospëlqimi im s’mbështetet vetëm te kjo punë, — vazhdoi ajo. — Shumë kohë para se të ndodhte, mendimi im për ju ishte vendosur. Karakteri juaj m’u zbulua në rrëfimin që mora shumë muaj më parë nga zoti Uikam. Për këtë, ç’mund të keni për të thënë? Me ç’akt të përfytyruar miqësie mund ta mbroni veten këtu? Apo me ç’paraqitje të rreme mund t’i mashtroni të tjerët këtu?

— Interesoheni me zjarr për punët e atij zotërie, — tha Darsi me ton më pak të qetë dhe me fytyrë më të skuqur.

— Kush, që e di ç’fatkeqësi ka pasur, mund të mos interesohet për të?

— Fatkeqësitë e tij! — përsëriti Darsi me përbuzje. — Po, fatkeqësitë e tij kanë qenë vërtet të mëdha.

— Dhe të shkaktuara prej jush, — thirri Elizabeta me energji. — Ju e keni katandisur në gjendjen e tij të tanishme të varfërisë, të varfërisë relative. Ia keni mbajtur përfitimet që duhet ta dini se ishin caktuar për të. I keni privuar vitet më të mira të jetës nga ajo pavarësi që i takonte jo më pak me të drejtë se me meritë. Të gjitha këto i keni bërë ju! E megjithatë mund ta trajtoni përmendjen e fatkeqësive të tij me përbuzje e tallje.

— Dhe ky, — thirri Darsi, ndërsa ecte me hapa të shpejtë nëpër dhomë, — është mendimi juaj për mua! Kjo është çmuarja që keni për mua! Ju falënderoj që ma shpjeguat kaq plotësisht. Fajet e mia, sipas kësaj llogarie, janë vërtet të rënda! Por ndoshta, — shtoi ai, duke u ndalur dhe duke u kthyer nga ajo, — këto fyerje mund të ishin anashkaluar, sikur krenaria juaj të mos ishte lënduar nga rrëfimi im i ndershëm i skrupujve që për kaq kohë më penguan të merrja ndonjë vendim serioz. Këto akuza të hidhura mund të ishin mbajtur brenda, sikur unë, me më shumë dinakëri, t’i kisha fshehur luftërat e mia të brendshme dhe t’ju kisha lajkatuar duke ju bërë të besonit se më shtynte një prirje e pakushtëzuar, e papërzier; arsyeja, mendimi, gjithçka. Por çdo lloj shtirjeje e urrej. As s’kam turp për ndjenjat që rrëfeva. Ishin të natyrshme e të drejta. A mund të prisnit që të gëzohesha për inferioritetin e të afërmve tuaj? Ta uroja veten për shpresën e një farefisi, pozita në jetë e të cilit është kaq dukshëm poshtë timës?

Elizabeta e ndjente veten çdo çast e më të zemëruar; megjithatë u përpoq me gjithë fuqinë të fliste qetë kur tha:

— Gaboheni, zoti Darsi, po të supozoni se mënyra e deklaratës suaj më preku ndryshe veçse duke më kursyer nga keqardhja që mund të kisha ndier duke ju refuzuar, sikur të ishit sjellë më si zotëri.

E pa se u drodh nga këto fjalë; por ai s’tha asgjë, dhe ajo vazhdoi:

— S’mund të ma kishit ofruar dorën në asnjë mënyrë të mundshme që të më tundonte ta pranoja.

Përsëri habia e tij ishte e dukshme; dhe e shikoi me një shprehje mosbesimi e poshtërimi të përzier. Ajo vazhdoi:

— Që në fillim, që në çastin e parë, mund të them, të njohjes sime me ju, sjelljet tuaja, duke më bindur plotësisht për kryelartësinë, mendjemadhësinë dhe përbuzjen tuaj egoiste për ndjenjat e të tjerëve, ishin të tilla sa të krijonin atë themel mosmiratimi mbi të cilin ngjarjet që pasuan kanë ndërtuar një mospëlqim kaq të palëkundur; dhe s’ju kisha njohur ende një muaj, kur e ndjeva se ishit burri i fundit në botë me të cilin mund të bindesha ndonjëherë të martohesha.

— Keni thënë mjaft, zonjë. I kuptoj plotësisht ndjenjat tuaja, dhe tani s’më mbetet veçse të kem turp për ato që kanë qenë të miat. Më falni që ju mora kaq shumë kohë, dhe pranoni urimet e mia më të mira për shëndetin dhe lumturinë tuaj.

Dhe, me këto fjalë, doli me nxitim nga dhoma, dhe Elizabeta e dëgjoi çastin tjetër të hapte derën e jashtme e të largohej nga shtëpia. Trazimi i mendjes së saj tani ishte dhimbshëm i madh. S’dinte si ta mbante veten, dhe, nga dobësia e vërtetë, u ul dhe qau për gjysmë ore. Habia e saj, ndërsa mendonte për atë që kishte ndodhur, rritej sa herë që e rishikonte. Që ajo të merrte një propozim martese nga zoti Darsi! Që ai të kishte qenë i dashuruar me të për kaq shumë muaj! Aq i dashuruar sa të donte të martohej me të, megjithë të gjitha kundërshtimet që e kishin shtyrë ta pengonte mikun e tij të martohej me motrën e saj, dhe që duhej të dukeshin të paktën me po aq forcë në rastin e tij, ishte gati e pabesueshme! Ishte kënaqësi të kishte ngjallur pa e ditur një dashuri kaq të fortë. Por krenaria e tij, krenaria e tij e neveritshme, rrëfimi i tij i paturpshëm për atë që kishte bërë me Xhejnin, siguria e tij e pafalshme kur e pranoi, megjithëse s’mund ta justifikonte, dhe mënyra e pandjeshme si e kishte përmendur zotin Uikam, mizorinë ndaj të cilit as që ishte përpjekur ta mohonte, e mposhtën shpejt dhembshurinë që mendimi për dashurinë e tij kishte ngjallur për një çast.

Vazhdoi në mendime shumë të trazuara, derisa zhurma e karrocës së ledi Katerinës e bëri të ndiente sa pak e aftë ishte të përballonte vëzhgimin e Sharlotës, dhe e shtyu të nxitonte për në dhomën e saj.