Kapitulli XXIV · Krenari dhe paragjykim

Letra e zonjushës Bingli mbërriti dhe i dha fund dyshimit. Që në fjalinë e parë jepej siguria se ishin vendosur të gjithë në Londër për dimër, dhe mbyllej me keqardhjen e të vëllait që s’kishte pasur kohë t’u paraqiste respektet miqve në Hertfordshir para se të largohej nga krahina.

Shpresa kishte mbaruar, krejt kishte mbaruar; dhe, kur Xhejn mundi t’i kushtonte vëmendje pjesës tjetër të letrës, gjeti fare pak që t’i jepte ngushëllim, veç dashurisë së deklaruar të shkrueses. Pjesën më të madhe e zinin lavdërimet për zonjushën Darsi. U përmendën përsëri hiret e saj të shumta; dhe Karolina mburrej me gëzim për miqësinë e tyre gjithnjë e më të ngushtë, dhe guxonte të parashikonte përmbushjen e dëshirave që kishte shpalosur në letrën e mëparshme. Shkruante gjithashtu me shumë kënaqësi që i vëllai po banonte në shtëpinë e zotit Darsi, dhe përmendte me ngazëllim disa plane të këtij të fundit për mobilie të reja.

Elizabeta, së cilës Xhejn ia tregoi shumë shpejt thelbin e gjithë kësaj, e dëgjoi me indinjatë të heshtur. Zemra i ndahej mes shqetësimit për të motrën dhe mërisë kundër të gjithë të tjerëve. Pohimit të Karolinës se i vëllai kishte simpati për zonjushën Darsi, s’i dha asnjë besim. Që ai e donte vërtet Xhejnin, s’e vinte në dyshim më shumë se më parë; dhe, sado që kishte qenë gjithmonë e prirur ta pëlqente, s’mund të mendonte pa zemërim, gati pa përbuzje, për atë natyrë kaq të lehtë, për atë mungesë vendosmërie të duhur, që tani e bënte skllav të miqve të tij dinakë dhe e shtynte ta sakrifikonte lumturinë e vet për tekat e prirjeve të tyre. Sikur lumturia e tij të kishte qenë e vetmja sakrificë, megjithatë, mund t’i lejohej të luante me të si të mendonte më mirë; por në mes ishte edhe lumturia e së motrës, siç mendonte ajo se duhej ta ndiente vetë ai. Shkurt, ishte një temë ku mendimi do të zgjaste shumë dhe do të ishte i kotë. S’mund të mendonte për asgjë tjetër; e megjithatë, qoftë se dashuria e Binglit kishte vdekur vërtet, qoftë se ishte shtypur nga ndërhyrja e miqve; qoftë se ai e kishte ditur dashurinë e Xhejnit, qoftë se i kishte shpëtuar vëmendjes; cilado që të ishte e vërteta, megjithëse mendimi i saj për të do të ndikohej shumë nga ky ndryshim, gjendja e së motrës mbetej e njëjtë, paqja e saj e plagosur po aq.

Kaluan një a dy ditë para se Xhejn të gjente guximin t’i fliste Elizabetës për ndjenjat e saj; por më në fund, kur zonja Benet i la vetëm, pas një acarimi më të gjatë se zakonisht për Netherfildin dhe të zotin e tij, ajo s’mundi të mos thoshte:

— Ah, sikur nëna ime e dashur të kishte më shumë kontroll mbi veten! S’e merr dot me mend dhimbjen që më shkakton me të përmendurit e tij pa pushim. Por s’do të qahem. S’mund të zgjasë shumë. Do të harrohet, dhe do të jemi të gjithë si më parë.

Elizabeta e pa të motrën me një shqetësim mosbesues, por s’tha asgjë.

— Ti s’më beson, — thirri Xhejn, duke u skuqur lehtë; — vërtet, s’ke arsye. Ai mund të jetojë në kujtesën time si njeriu më i dashur që kam njohur, por kaq. S’kam asgjë për të shpresuar a për t’u frikësuar, dhe asgjë për t’i qortuar. Falë Zotit, këtë dhimbje s’e kam. Pak kohë, pra… do të përpiqem me siguri ta kapërcej…

Me zë më të fortë shtoi shpejt:

— Tani për tani kam këtë ngushëllim, që s’ka qenë më shumë se një gabim i fantazisë nga ana ime, dhe që s’i ka bërë dëm askujt veç meje.

— Xhejn ime e dashur, — thirri Elizabeta, — ti je tepër e mirë. Ëmbëlsia dhe mosinteresimi yt janë vërtet engjëllorë; s’di ç’të të them. Ndiej sikur s’të kam bërë kurrë drejtësi, a s’të kam dashur si e meriton.

Zonjusha Benet i mohoi me zjarr të gjitha meritat e jashtëzakonshme, dhe ia ktheu lavdërimin dashurisë së ngrohtë të së motrës.

— Jo, — tha Elizabeta, — kjo s’është e drejtë. Ti do që ta mendosh gjithë botën të respektueshme, dhe lëndohesh po të flas keq për dikë. Unë dua vetëm ta mendoj ty të përsosur, dhe ti kundërshton. Mos ki frikë se do të bie në ndonjë tepri, se do të shkel në privilegjin tënd të dashamirësisë për të gjithë. S’ke pse. Ka pak njerëz që i dua vërtet, dhe edhe më pak për të cilët mendoj mirë. Sa më shumë që shoh nga bota, aq më e pakënaqur jam me të; dhe çdo ditë më përforcon bindjen për mospërputhjen e të gjitha karaktereve njerëzore, dhe për besimin e vogël që mund të kesh te pamja e meritës apo e mendjes. Kohët e fundit kam hasur dy shembuj: njërin s’dua ta përmend, tjetri është martesa e Sharlotës. Është e pashpjegueshme! Nga çdo anë që ta shohësh, është e pashpjegueshme!

— Lizi ime e dashur, mos iu jep ndjenjave të tilla. Do të ta prishin lumturinë. S’i bën mjaft lëshime ndryshimit të rrethanave e të natyrës. Mendo respektueshmërinë e zotit Kollins dhe karakterin e matur e të qëndrueshëm të Sharlotës. Kujto që ajo vjen nga një familje e madhe; që, për sa i përket pasurisë, është martesë shumë e përshtatshme; dhe ji e gatshme të besosh, për hatrin e të gjithëve, se ajo mund të ndiejë diçka si respekt e vlerësim për kushëririn tonë.

— Për hatrin tënd, do të përpiqesha të besoja pothuajse çdo gjë, por askujt tjetër s’do t’i bënte dobi një besim i tillë; sepse, sikur të isha e bindur që Sharlota ka ndonjë dashuri për të, do të mendoja vetëm më keq për mendjen e saj nga ç’mendoj tani për zemrën. Xhejn ime e dashur, zoti Kollins është një njeri mendjemadh, i fryrë, mendjengushtë e budalla: e di që është, po aq mirë sa unë; dhe duhet ta ndiesh, po aq sa unë, që gruaja që martohet me të s’mund të ketë një mënyrë të drejtë të menduari. S’do ta mbrosh, edhe pse është Sharlota Lukas. S’do ta ndryshosh, për hatrin e një njeriu të vetëm, kuptimin e parimit dhe të ndershmërisë, as do të përpiqesh ta bindësh veten apo mua se egoizmi është maturi, dhe se mosndjeshmëria ndaj rrezikut është siguri për lumturinë.

— Duhet të them se gjuha jote është tepër e ashpër kur flet për të dy, — u përgjigj Xhejn; — dhe shpresoj se do të bindesh për këtë kur t’i shohësh të lumtur bashkë. Por mjaft për këtë. Ti aludove për diçka tjetër. Përmende dy shembuj. S’mund të të keqkuptoj, por të lutem, Lizi e dashur, mos më lëndo duke e menduar fajtor atë njeri dhe duke thënë se mendimi yt për të ka rënë. S’duhet të jemi kaq të gatshëm ta përfytyrojmë veten të dëmtuar qëllimisht. S’duhet të presim që një djalë i ri i gjallë të jetë gjithmonë kaq i kujdesshëm e i matur. Shumë shpesh s’është gjë tjetër veç mendjemadhësisë sonë që na mashtron. Gratë kujtojnë se admirimi do të thotë më shumë nga ç’do të thotë.

— Dhe burrat kujdesen që ta kujtojnë.

— Po ta bëjnë me qëllim, s’mund të justifikohen; por s’e besoj se në botë ka aq shumë qëllime të fshehta sa përfytyrojnë disa njerëz.

— Jam larg nga t’ia atribuoj ndonjë pjesë të sjelljes së zotit Bingli ndonjë qëllimi, — tha Elizabeta; — por, pa kurdisur për të bërë keq apo për t’i bërë të tjerët të palumtur, mund të ketë gabim dhe mund të ketë mjerim. Mendjelehtësia, mungesa e vëmendjes ndaj ndjenjave të të tjerëve dhe mungesa e vendosmërisë mjaftojnë për ta bërë punën.

— Dhe ia atribuon ndonjërës prej tyre?

— Po; së fundit. Por, po vazhdova, do të të mërzis duke thënë ç’mendoj për njerëz që i çmon. Më ndal, sa ke kohë.

— Pra, vazhdon të supozosh se motrat e tij ndikojnë mbi të?

— Po, bashkë me mikun e tij.

— S’e besoj dot. Pse të përpiqen të ndikojnë mbi të? Mund të dëshirojnë vetëm lumturinë e tij; dhe, po të jetë i dashuruar me mua, asnjë grua tjetër s’mund t’ia sigurojë.

— Pohimi yt i parë është i rremë. Mund të dëshirojnë shumë gjëra përveç lumturisë së tij: mund t’i dëshirojnë rritjen e pasurisë e të rëndësisë; mund të dëshirojnë që ai të martohet me një vajzë që ka gjithë rëndësinë e parave, të lidhjeve të mëdha e të krenarisë.

— Pa dyshim që duan të zgjedhë zonjushën Darsi, — u përgjigj Xhejn; — por kjo mund të vijë nga ndjenja më të mira nga ç’kujton ti. E njohin shumë më gjatë se mua; s’është çudi po ta duan më shumë. Por, cilado që të jenë dëshirat e tyre, ka shumë pak gjasa që t’i jenë kundërvënë dëshirave të vëllait. Cila motër do ta quante veten të lirë ta bënte, po të mos kishte diçka shumë të papranueshme? Po ta besonin të dashuruar me mua, s’do të përpiqeshin të na ndanin; po të ishte i dashuruar, s’do t’ia dilnin. Duke supozuar një dashuri të tillë, i bën të gjithë të veprojnë në mënyrë të panatyrshme e të gabuar, dhe mua shumë të palumtur. Mos më mundo me këtë ide. S’kam turp që jam gabuar; ose, të paktën, është gjë e vogël, s’është asgjë në krahasim me atë që do të ndieja po të mendoja keq për të apo për motrat e tij. Lërmë ta shoh në dritën më të mirë, në dritën në të cilën mund të kuptohet.

Elizabeta s’mund ta kundërshtonte një dëshirë të tillë; dhe që nga ajo kohë emri i zotit Bingli mezi u përmend ndonjëherë mes tyre.

Zonja Benet vazhdonte të habitej e të qahej që ai s’kthehej më; dhe, megjithëse rrallë kalonte një ditë pa ia shpjeguar Elizabeta qartë, dukej se s’kishte shumë gjasa që ajo ta shihte ndonjëherë me më pak hutim. E bija u përpoq ta bindte për atë që s’e besonte as vetë, se vëmendjet e tij ndaj Xhejnit kishin qenë thjesht efekti i një pëlqimi të zakonshëm e kalimtar, që pushoi kur s’e pa më; por, megjithëse gjasat e këtij shpjegimi pranoheshin në atë çast, ajo kishte të njëjtën histori për ta përsëritur çdo ditë. Ngushëllimi më i mirë i zonjës Benet ishte se zoti Bingli duhej të vinte përsëri në verë.

Zoti Benet e trajtonte çështjen ndryshe.

— Pra, Lizi, — tha ai një ditë, — motrës sate i ka dalë keq në dashuri, me sa shoh. E uroj. Pas martesës, një vajzës i pëlqen që t’i dalë pak keq në dashuri herë pas here. Është diçka për të menduar, dhe i jep njëfarë dallimi mes shoqeve. Kur do të vijë radha jote? Mezi do ta durosh që të të kalojë Xhejn për shumë kohë. Tani është koha jote. Këtu në Meriton ka mjaft oficerë për t’i zhgënjyer të gjitha zonjushat e krahinës. Le të jetë Uikami burri yt. Është djalë i këndshëm, dhe do të të linte me shumë nder.

— Faleminderit, baba, por do të më mjaftonte edhe një burrë më pak i këndshëm. S’duhet të presim të gjitha fatin e mirë të Xhejnit.

— E vërtetë, — tha zoti Benet; — por është ngushëllim të mendosh se, çfarëdo që të të ndodhë nga ky lloj, ke një nënë të dashur që do ta zmadhojë gjithmonë sa më shumë.

Shoqëria e zotit Uikam ishte me shumë dobi për ta shpërndarë zymtësinë që ngjarjet e fundit të pambarë kishin hedhur mbi shumë nga familja e Longbornit. E shihnin shpesh, dhe cilësive të tjera të tij tani iu shtua edhe çiltërsia e përgjithshme. Gjithçka që Elizabeta kishte dëgjuar tashmë, pretendimet e tij ndaj zotit Darsi dhe gjithçka që kishte vuajtur prej tij, tani pranohej hapur dhe diskutohej publikisht; dhe të gjithë kënaqeshin të mendonin sa shumë e kishin urryer gjithmonë zotin Darsi edhe para se të dinin ndonjë gjë për këtë punë.

Zonjusha Benet ishte e vetmja krijesë që mund të supozonte se në këtë rast mund të kishte ndonjë rrethanë lehtësuese të panjohur për shoqërinë e Hertfordshirit: zemërbardhësia e saj e butë dhe e qëndrueshme kërkonte gjithmonë mirëkuptim dhe e nxirrte përpara mundësinë e gabimeve; por nga të gjithë të tjerët zoti Darsi u dënua si njeriu më i keq.