Kapitulli LIX · Krenari dhe paragjykim

„Lizi ime e dashur, ku ke qenë duke shëtitur?“ ishte një pyetje që Elizabeta mori nga Xhejn sapo hyri në dhomë, dhe nga të gjithë të tjerët kur u ulën në tryezë. Iu desh të thoshte vetëm, si përgjigje, se ishin endur derisa ajo s’e dinte më ku ishte. U skuq ndërsa fliste; por as kjo, as ndonjë gjë tjetër s’ngjalli dyshim për të vërtetën.

Mbrëmja kaloi qetë, pa ndonjë gjë të jashtëzakonshme. Të dashuruarit e pranuar flisnin e qeshnin; të papranuarit heshtnin. Darsi s’ishte me natyrë të tillë që lumturia t’i derdhej në gaz; dhe Elizabeta, e trazuar dhe e hutuar, më shumë e dinte se ishte e lumtur sesa e ndiente veten të tillë; sepse, përveç sikletit të menjëhershëm, kishte të tjera të këqija përpara. Parashikonte ç’do të ndihej në familje kur të merrej vesh gjendja e saj: e dinte që askujt s’i pëlqente ai veç Xhejnit; dhe madje kishte frikë se te të tjerët ishte një mospëlqim që as gjithë pasuria e rëndësia e tij mund të mos e zhduknin.

Natën ia hapi zemrën Xhejnit. Megjithëse dyshimi ishte shumë larg zakoneve të përgjithshme të zonjushës Benet, këtu ishte krejt mosbesuese.

— Po bën shaka, Lizi. S’mund të jetë! E fejuar me zotin Darsi! Jo, jo, s’do të më mashtrosh: e di që është e pamundur.

— Ky është vërtet një fillim i mjerë! E vetmja mbështetje ishe ti; dhe jam e sigurt që askush tjetër s’do të më besojë, po s’më besove ti. E megjithatë, vërtet e kam seriozisht. S’them gjë tjetër veç të vërtetës. Ai më do ende, dhe jemi të fejuar.

Xhejn e shikoi me dyshim.

— Oh, Lizi! S’mund të jetë. E di sa shumë s’e duron.

— S’di asgjë për këtë punë. Kjo duhet harruar krejt. Ndoshta s’e kam dashur gjithmonë aq sa e dua tani; por në raste të tilla një kujtesë e mirë është e pafalshme. Kjo është hera e fundit që do ta kujtoj edhe vetë.

Zonjusha Benet dukej ende krejt e mahnitur. Elizabeta e siguroi përsëri, dhe më seriozisht, se ishte e vërtetë.

— O Zot i madh! A mund të jetë vërtet kështu? Megjithatë tani duhet të të besoj, — thirri Xhejn. — Lizi ime e dashur, e dashur, do të të uroja, po të uroj; por a je e sigurt (më fal pyetjen), a je krejt e sigurt se mund të jesh e lumtur me të?

— Për këtë s’mund të ketë dyshim. Mes nesh është vendosur tashmë që do të jemi çifti më i lumtur në botë. Po ti, a je e kënaqur, Xhejn? A do të të pëlqejë të kesh një vëlla të tillë?

— Shumë, shumë. Asgjë s’mund t’i jepte më shumë kënaqësi as Binglit, as mua. Por e kishim menduar, kishim folur për të si për diçka të pamundur. Dhe a e do vërtet aq sa duhet? Oh, Lizi! Bëj çdo gjë, veçse mos u marto pa dashuri. A je krejt e sigurt se ndien atë që duhet?

— Oh, po! Do të mendosh vetëm se ndiej më shumë nga ç’duhet, kur të të them të gjitha.

— Ç’do të thuash?

— Ja, duhet ta pranoj se e dua më shumë se Binglin. Kam frikë se do të zemërohesh.

— Motra ime më e dashur, tani ji, ji serioze. Dua të flas shumë seriozisht. Më thuaj pa vonesë gjithçka që duhet të di. Do të më thuash sa kohë ke që e do?

— Ka ardhur kaq gradualisht, sa mezi e di kur filloi; por besoj se duhet ta nis nga dita kur pashë për herë të parë tokat e tij të bukura në Pemberli.

Megjithatë, një lutje tjetër që të ishte serioze dha efektin e dëshiruar; dhe shpejt e kënaqi Xhejnin me siguritë e saj solemne për dashurinë. Kur u bind për këtë pikë, zonjusha Benet s’kishte më ç’të dëshironte.

— Tani jam krejt e lumtur, — tha ajo, — sepse do të jesh po aq e lumtur sa unë. Gjithmonë e kam çmuar. Edhe sikur të mos ishte për gjë tjetër veç dashurisë së tij për ty, do ta kisha vlerësuar gjithmonë; por tani, si mik i Binglit dhe burri yt, mund të më jenë më të dashur vetëm Bingli dhe ti. Por, Lizi, ke qenë shumë dinake, shumë e mbyllur me mua. Sa pak më tregove për ato që ndodhën në Pemberli e në Lambton! Gjithçka që di për këtë ia detyrohem dikujt tjetër, jo ty.

Elizabeta i tregoi arsyet e fshehtësisë së saj. S’kishte dashur ta përmendte Binglin; dhe gjendja e paqartë e ndjenjave të saj e kishte bërë t’ia shmangte po aq emrin e mikut të tij: por tani s’donte t’ia fshihte më pjesën e tij në martesën e Lidias. U rrëfye gjithçka, dhe gjysma e natës kaloi në bisedë.

— O Zot i mirë! — thirri zonja Benet, ndërsa qëndronte te një dritare të nesërmen në mëngjes. — Ja, po vjen përsëri ai zoti Darsi i pakëndshëm me Binglin tonë të dashur! Ç’kërkon që na bezdis kaq shumë duke ardhur gjithmonë këtu? Kujtoja se do të shkonte për gjah, apo diçka tjetër, dhe s’do të na shqetësonte me shoqërinë e tij. Ç’ta bëjmë? Lizi, duhet të dalësh përsëri të shëtisësh me të, që të mos i bjerë në rrugë Binglit.

Elizabeta mezi e mbajti të qeshurën me një propozim kaq të përshtatshëm; por u mërzit vërtet që e ëma i jepte gjithmonë një epitet të tillë.

Sapo hynë, Bingli e shikoi aq me kuptim dhe i dha dorën me kaq ngrohtësi, sa s’la asnjë dyshim se e dinte lajmin; dhe pak më pas tha me zë të lartë:

— Zonja Benet, a s’keni më rrugica këtu rrotull ku Lizi mund të humbasë rrugën edhe sot?

— Ua këshilloj zotit Darsi, Lizit dhe Kitit, — tha zonja Benet, — të shkojnë në kodrën e Oukamit këtë mëngjes. Është një shëtitje e bukur dhe e gjatë, dhe zoti Darsi s’e ka parë kurrë pamjen.

— Mund të shkojë fare mirë për të tjerët, — u përgjigj zoti Bingli; — por jam i sigurt se do të jetë tepër për Kitin. Apo jo, Kiti?

Kiti pranoi se më mirë do të rrinte në shtëpi. Darsi shprehu një kureshtje të madhe për të parë pamjen nga kodra, dhe Elizabeta pranoi në heshtje. Ndërsa ngjitej lart për t’u përgatitur, zonja Benet e ndoqi, duke i thënë:

— Më vjen shumë keq, Lizi, që je e detyruar ta kesh atë njeri të pakëndshëm krejt për vete; por shpresoj se s’do të të prishë punë. Është e gjitha për hatrin e Xhejnit, e di; dhe s’ka nevojë t’i flasësh veçse herë pas here; kështu që mos e lodh veten.

Gjatë shëtitjes, u vendos që pëlqimi i zotit Benet të kërkohej gjatë mbrëmjes: Elizabeta e mbajti për vete kërkesën për pëlqimin e nënës. S’mund ta përcaktonte si do ta priste e ëma; ndonjëherë dyshonte nëse gjithë pasuria e madhështia e tij do të mjaftonin për ta kapërcyer neverinë e saj për njeriun; por, qoftë se do të ishte me furi kundër martesës, qoftë se do të ishte e ngazëllyer me furi prej saj, ishte e sigurt se mënyra e saj do të ishte po aq e papërshtatshme për t’i bërë nder mendjes së saj; dhe s’mund ta duronte që zoti Darsi të dëgjonte ngazëllimet e para të gëzimit të saj, po aq sa s’do ta duronte furinë e parë të mosmiratimit të saj.

Në mbrëmje, pak pasi zoti Benet u tërhoq në bibliotekë, ajo pa zotin Darsi të ngrihej edhe ai e ta ndiqte, dhe trazimi i saj kur e pa ishte i skajshëm. S’i trembej kundërshtimit të babait, por ai do të bëhej i palumtur, dhe për shkakun e saj; që ajo, fëmija i tij i preferuar, do ta pikëllonte me zgjedhjen e saj, do ta mbushte me frikëra e keqardhje kur ta jepte për nuse, ishte një mendim i mjerë, dhe ndenji e mjerë derisa u shfaq përsëri zoti Darsi, kur, duke e parë, u lehtësua pak nga buzëqeshja e tij. Pas pak minutash ai iu afrua tryezës ku po rrinte me Kitin; dhe, ndërsa shtirej se po ia admironte punën e dorës, i pëshpëriti:

— Shko te babai yt; të kërkon në bibliotekë.

Ajo iku menjëherë.

I ati po ecte nëpër dhomë, me pamje serioze e të shqetësuar.

— Lizi, — tha ai, — ç’po bën? Mos e ke humbur mendjen që po e pranon këtë njeri? A s’e ke urryer gjithmonë?

Sa me zjarr dëshiroi atëherë që mendimet e saj të mëparshme të kishin qenë më të arsyeshme, shprehjet më të matura! Do ta kishin kursyer nga shpjegime e deklarata që ishte jashtëzakonisht e sikletshme t’i jepte; por tani ishin të nevojshme, dhe ajo e siguroi, me njëfarë hutimi, për dashurinë e saj për zotin Darsi.

— Ose, me fjalë të tjera, je e vendosur ta marrësh. Është i pasur, sigurisht, dhe mund të kesh më shumë rroba të bukura e karroca të bukura se Xhejn. Por a do të të bëjnë të lumtur?

— A ke ndonjë kundërshtim tjetër, — tha Elizabeta, — veç bindjes tënde se jam indiferente?

— Asnjë fare. Të gjithë e dimë se është një njeri krenar e i pakëndshëm; por kjo s’do të ishte asgjë, po ta pëlqeje vërtet.

— Po, po, e pëlqej, — u përgjigj ajo me lot në sy; — e dua. Vërtet, ai s’ka asnjë krenari të pavend. Është krejt i dashur. Ti s’e di ç’është në të vërtetë; atëherë, të lutem, mos më lëndo duke folur për të me fjalë të tilla.

— Lizi, — tha i ati, — i kam dhënë pëlqimin. Në të vërtetë, është ai lloj njeriu të cilit s’do të guxoja kurrë t’i refuzoja ndonjë gjë që të denjonte të ma kërkonte. Tani ta jap ty, po të jesh e vendosur ta marrësh. Por lërmë të të këshilloj ta mendosh më mirë. E njoh natyrën tënde, Lizi. E di se s’mund të ishe as e lumtur, as e respektuar, po të mos e vlerësoje vërtet burrin, po të mos e shikoje si më të lartë se veten. Talentet e tua të gjalla do të të vinin në rrezikun më të madh në një martesë të pabarabartë. Mezi do t’i shpëtoje turpit e mjerimit. Bija ime, mos më bëj të kem dhimbjen të të shoh ty të paaftë ta respektosh shokun e jetës. S’e di ç’po bën.

Elizabeta, edhe më e prekur, qe e zjarrtë dhe solemne në përgjigje; dhe, më në fund, me siguri të përsëritura se zoti Darsi ishte vërtet zgjedhja e saj, duke i shpjeguar ndryshimin gradual që kishte pësuar vlerësimi i saj për të, duke i treguar sigurinë e saj absolute se dashuria e tij s’ishte punë e një dite, por i kishte qëndruar provës së shumë muajve pasigurie, dhe duke i numëruar me energji të gjitha cilësitë e tij të mira, e mposhti mosbesimin e babait dhe e pajtoi me martesën.

— Mirë, e dashur, — tha ai, kur ajo pushoi së foluri, — s’kam më ç’të them. Po të jetë kështu, ai të meriton. S’do të isha ndarë prej teje, Lizi ime, për asnjë më pak të denjë.

Për ta plotësuar përshtypjen e mirë, ajo i tregoi pastaj ç’kishte bërë zoti Darsi me dëshirën e vet për Lidian. Ai e dëgjoi me habi.

— Kjo është vërtet një mbrëmje mrekullish! Dhe kështu, Darsi i bëri të gjitha; e rregulloi martesën, dha paratë, ia pagoi borxhet atij djali dhe ia bleu gradën! Aq më mirë. Do të më kursejë një botë telashesh e kursimesh. Sikur të kishte qenë vepër e dajës sate, do të duhej dhe do t’ia kisha kthyer; por këta të dashuruar të rinj e të furishëm i bëjnë të gjitha si duan vetë. Nesër do t’i ofroj t’ia kthej, ai do të bërtasë e do të shpërthejë për dashurinë e tij për ty, dhe puna do të mbarojë.

Pastaj kujtoi sikletin e saj disa ditë më parë, kur ai po lexonte letrën e zotit Kollins; dhe, pasi qeshi me të për ca kohë, më në fund e la të ikte, duke i thënë, ndërsa ajo dilte nga dhoma:

— Po të vijnë ndonjë djem të rinj për Merin a për Kitin, dërgoji brenda, se jam krejt i lirë.

Mendja e Elizabetës tani u çlirua nga një barrë shumë e rëndë; dhe, pas gjysmë ore mendimi të qetë në dhomën e saj, mundi t’u bashkohej të tjerëve me mjaft qetësi. Çdo gjë ishte tepër e re për gaz, por mbrëmja kaloi qetë; s’kishte më asgjë të rëndësishme për t’u trembur, dhe rehatia e lirshmërisë dhe e familjaritetit do të vinte me kohë.

Kur e ëma u ngjit natën në dhomën e veshjes, ajo e ndoqi dhe i dha njoftimin e rëndësishëm. Efekti i tij qe krejt i jashtëzakonshëm; sepse, kur e dëgjoi për herë të parë, zonja Benet ndenji krejt e palëvizur, dhe e paaftë të shqiptonte asnjë rrokje. As s’ishte në gjendje, para shumë e shumë minutash, ta kuptonte atë që dëgjonte, megjithëse në përgjithësi s’ishte e ngadaltë për të besuar ç’ishte në favor të familjes së saj, ose ç’vinte në formën e një të dashuri për ndonjërën prej tyre. Më në fund nisi ta merrte veten, të lëvizte e paqetë në karrige, të ngrihej, të ulej përsëri, të habitej e të bekonte veten.

— O Zot i mirë! Zoti më bekoftë! Mendo vetëm! O Zot! Zoti Darsi! Kush do ta kishte menduar? Dhe vërtet është e vërtetë? Oh, Lizi ime më e ëmbël! Sa e pasur e sa e madhe do të jesh! Ç’të holla për shpenzime vetjake,¹ ç’xhevahire, ç’karroca do të kesh! E Xhejnit s’është asgjë përpara kësaj, asgjë fare. Jam kaq e kënaqur, kaq e lumtur. Një njeri kaq magjepsës! Kaq i pashëm! Kaq i gjatë! Oh, Lizi ime e dashur! Të lutem kërkoji ndjesë që s’e duroja dot kaq shumë më parë. Shpresoj se do ta anashkalojë. E dashur, e dashur Lizi. Shtëpi në Londër! Gjithçka që është magjepsëse! Tri vajza të martuara! Dhjetë mijë në vit! Oh, Zot! Ç’do të bëhet me mua? Do të çmendem.

Kjo mjaftonte për të provuar se miratimi i saj s’duhej vënë në dyshim; dhe Elizabeta, e gëzuar që një vërshim i tillë u dëgjua vetëm prej saj, iku shpejt. Por, para se të kishte ndenjur tri minuta në dhomën e saj, e ëma e ndoqi.

— Fëmija im më i dashur, — thirri ajo, — s’mund të mendoj për gjë tjetër. Dhjetë mijë në vit, dhe me shumë gjasë më shumë! Sa një lord! Dhe një leje e veçantë: duhet dhe do të martohesh me leje të veçantë.² Por, shpirti im më i dashur, më thuaj cila gjellë i pëlqen veçanërisht zotit Darsi, që ta kem nesër.

Ky ishte një ogur i trishtë se si mund të sillej e ëma me vetë zotërinë; dhe Elizabeta pa se, megjithëse ishte e sigurt për dashurinë e tij më të zjarrtë dhe e siguruar për pëlqimin e të afërmve, mbetej ende diçka për të dëshiruar. Por e nesërmja kaloi shumë më mirë nga ç’priste; sepse zonja Benet, për fat, i kishte aq frikë dhëndrit të ardhshëm, sa s’guxonte t’i fliste, përveçse kur ishte në gjendje t’i tregonte ndonjë vëmendje apo ta shënonte respektin e saj për mendimin e tij.

Elizabeta pati kënaqësinë të shihte babain duke u munduar të njihej me të; dhe zoti Benet shpejt e siguroi se po ngrihej çdo orë në vlerësimin e tij.

— I admiroj shumë të tre dhëndurët e mi, — tha ai. — Uikami, ndoshta, është i preferuari im; por mendoj se burri yt do të më pëlqejë po aq sa ai i Xhejnit.

Shënime

1. Në origjinal pin-money: një shumë vjetore që burri i caktonte gruas, me marrëveshje martesore, për shpenzimet e saj vetjake, si rrobat dhe stolitë. ↩︎

2. Leja e veçantë (special licence), që e jepte kryepeshkopi i Kanterberit, lejonte martesën në çdo kohë e në çdo vend, pa shpalljet e zakonshme në kishë. Ishte e shtrenjtë, dhe pikërisht për këtë shenjë prestigji, gjë që e mahnit zonjën Benet. ↩︎