Kapitulli XXXVI · Krenari dhe paragjykim

Kur zoti Darsi i dha letrën, Elizabeta nuk priste që ajo të përmbante një përtëritje të propozimeve të tij, por s’kishte pasur asnjë pritje për përmbajtjen. Por, siç ishte, mund të merret me mend sa me padurim e lexoi, dhe ç’emocione të kundërta i ngjalli. Ndjenjat e saj ndërsa lexonte mezi mund të përcaktoheshin. Me habi kuptoi në fillim se ai besonte se mund të kërkonte ndonjë ndjesë; dhe ishte e bindur me vendosmëri se s’mund të kishte asnjë shpjegim për të dhënë, që një ndjenjë e drejtë turpi të mos e fshihte. Me një paragjykim të fortë kundër çdo gjëje që ai mund të thoshte, nisi rrëfimin e tij për atë që kishte ndodhur në Netherfild. Lexonte me një padurim që mezi i linte fuqinë të kuptonte; dhe, nga padurimi për të ditur ç’mund të sillte fjalia tjetër, s’ishte në gjendje t’i kushtonte vëmendje kuptimit të asaj që kishte para syve. Bindjen e tij për indiferencën e së motrës vendosi menjëherë ta quante të rreme; dhe rrëfimi i tij për kundërshtimet e vërteta, më të këqijat, ndaj martesës, e zemëroi tepër për të pasur ndonjë dëshirë t’i bënte drejtësi. Ai s’shprehte asnjë keqardhje për atë që kishte bërë që ta kënaqte; stili i tij s’ishte i penduar, por kryelartë. Ishte gjithë krenari e paturpësi.

Por kur kësaj teme i pasoi rrëfimi i tij për zotin Uikam, kur lexoi, me një vëmendje disi më të qartë, një tregim ngjarjesh që, po të ishte i vërtetë, duhej të përmbyste çdo mendim të dashur për vlerën e tij, dhe që i ngjante në mënyrë kaq alarmuese historisë që kishte treguar ai vetë për veten, ndjenjat e saj u bënë edhe më të dhimbshme e më të vështira për t’u përcaktuar. Habia, frika, madje edhe tmerri e shtypën. Donte ta hidhte poshtë krejt, duke thirrur vazhdimisht: „Kjo duhet të jetë e rreme! S’mund të jetë kështu! Kjo duhet të jetë gënjeshtra më e trashë!“ Dhe, kur e lexoi gjithë letrën, megjithëse mezi dinte ndonjë gjë nga një a dy faqet e fundit, e futi me nxitim mënjanë, duke deklaruar se s’do t’i kushtonte vëmendje, se s’do ta shikonte më kurrë.

Në këtë gjendje mendjeje të trazuar, me mendime që s’ndaleshin dot te asgjë, vazhdoi të ecte; por s’bënte: pas gjysmë minute letra u hap përsëri; dhe, duke e mbledhur veten sa mundi, nisi përsëri leximin poshtërues të gjithçkaje që kishte të bënte me Uikamin, dhe e zotëroi veten aq sa ta shqyrtonte kuptimin e çdo fjalie. Rrëfimi për lidhjen e tij me familjen e Pemberlit ishte pikërisht ai që kishte treguar vetë ai; dhe mirësia e të ndjerit zoti Darsi, megjithëse ajo s’e kishte ditur më parë sa e madhe ishte, përputhej po aq mirë me fjalët e tij. Deri këtu të dy rrëfimet e vërtetonin njëri-tjetrin; por kur arriti te testamenti, ndryshimi ishte i madh. Ajo që kishte thënë Uikami për famullinë ishte e freskët në kujtesën e saj; dhe, ndërsa ia kujtonte fjalët e sakta, ishte e pamundur të mos ndiente se kishte një dyfytyrësi të trashë nga njëra anë a nga tjetra, dhe, për pak çaste, u lajkatua se dëshirat e saj s’gabonin. Por, kur lexoi e rilexoi, me vëmendjen më të madhe, hollësitë që pasonin menjëherë, se Uikami kishte hequr dorë nga çdo pretendim për famullinë dhe kishte marrë në këmbim një shumë kaq të konsiderueshme sa tre mijë paund, përsëri u detyrua të ngurronte. E la letrën, i peshoi të gjitha rrethanat me atë që kujtonte se ishte paanësi, mendoi sa e mundshme ishte secila deklaratë, por me pak sukses. Nga të dyja anët ishin vetëm pohime. Vazhdoi përsëri të lexonte. Por çdo rresht tregonte më qartë se kjo punë, për të cilën kishte besuar se ishte e pamundur që ndonjë sajesë ta paraqiste në atë mënyrë sa sjellja e zotit Darsi të dukej më pak se e turpshme, mund të merrte një kthesë që do ta bënte atë krejt të pafajshëm nga fillimi deri në fund.

Shpenzimet e tepërta dhe shthurja e përgjithshme që ai s’ngurroi t’ia ngarkonte zotit Uikam e tronditën jashtëzakonisht; aq më shumë, sepse s’mund të sillte asnjë provë për padrejtësinë e tyre. S’kishte dëgjuar kurrë për të para se ai të hynte në milicinë e ——shirit, ku ishte regjistruar me nxitjen e djalit të ri që, kur e kishte takuar rastësisht në Londër, kishte përtërirë atje një njohje të vagullt. Për mënyrën e tij të mëparshme të jetesës, në Hertfordshir s’dihej asgjë veç asaj që kishte treguar vetë. Sa për karakterin e tij të vërtetë, edhe sikur të kishte pasur mundësi të merrte të dhëna, s’kishte ndier kurrë dëshirë të pyeste. Fytyra, zëri dhe sjelljet e tij e kishin vendosur menjëherë në zotërim të çdo virtyti. U përpoq të kujtonte ndonjë shembull mirësie, ndonjë tipar të dalluar ndershmërie a dashamirësie, që mund ta shpëtonte nga sulmet e zotit Darsi; ose të paktën, me epërsinë e virtytit, të shlyente ato gabime të rastit, në të cilat do të përpiqej ta klasifikonte atë që zoti Darsi e kishte përshkruar si përtaci e ves të shumë viteve. Por asnjë kujtim i tillë s’i erdhi në ndihmë. E shihte menjëherë para vetes, me gjithë hirin e pamjes e të sjelljes, por s’mund të kujtonte ndonjë të mirë më thelbësore se miratimi i përgjithshëm i rrethit dhe respekti që aftësitë e tij shoqërore i kishin fituar në mensën e oficerëve. Pasi u ndal mjaft gjatë në këtë pikë, vazhdoi edhe një herë të lexonte. Por, mjerë! Historia që pasonte, për synimet e tij ndaj zonjushës Darsi, merrte njëfarë vërtetimi nga ajo që kishte ndodhur mes kolonel Fiçuilliamit dhe saj vetëm një mëngjes më parë; dhe më në fund, për vërtetësinë e çdo hollësie, e dërgonin te vetë kolonel Fiçuilliami, nga i cili kishte marrë më parë lajmin se ishte i përfshirë nga afër në të gjitha punët e kushëririt, dhe karakterin e të cilit s’kishte asnjë arsye ta vinte në dyshim. Një herë gati vendosi t’i drejtohej atij, por ideja u ndal nga sikleti i një kërkese të tillë, dhe më në fund u zhduk krejt nga bindja se zoti Darsi s’do ta kishte rrezikuar kurrë një propozim të tillë, po të mos ishte i sigurt se kushëriri do ta vërtetonte.

I kujtohej krejt mirë gjithçka që ishte thënë në bisedën mes Uikamit dhe saj në mbrëmjen e tyre të parë te zoti Filips. Shumë nga shprehjet e tij ishin ende të freskëta në kujtesën e saj. Tani i bëri përshtypje pahijshmëria e rrëfimeve të tilla para një të huaje, dhe u habit si i kishte shpëtuar më parë. E pa mungesën e delikatesës në mënyrën si e kishte nxjerrë veten përpara, dhe mospërputhjen e deklaratave me sjelljen e tij. I kujtohej se ishte mburrur që s’kishte frikë ta shihte zotin Darsi, se zoti Darsi mund të largohej nga krahina, por ai do të qëndronte në vendin e vet; megjithatë e kishte shmangur ballon e Netherfildit pikërisht javën tjetër. I kujtohej gjithashtu se, derisa familja e Netherfildit e la krahinën, ai s’ia kishte treguar historinë askujt tjetër veç saj; por se, pas largimit të tyre, ishte diskutuar kudo; se atëherë ai s’kishte pasur asnjë rezervë, asnjë skrupull për ta ulur karakterin e zotit Darsi, megjithëse e kishte siguruar se respekti për babain do ta pengonte gjithmonë ta demaskonte të birin.

Sa ndryshe dukej tani çdo gjë ku ishte i përzier ai! Vëmendjet e tij ndaj zonjushës King ishin tani pasojë e synimeve vetëm dhe neveritshëm interesaxhie; dhe mesatarja e pasurisë së saj s’tregonte më maturinë e dëshirave të tij, por etjen e tij për të kapur çfarëdo. Sjellja e tij ndaj saj vetë tani s’mund të kishte pasur ndonjë motiv të pranueshëm: ose ishte mashtruar për pasurinë e saj, ose e kishte kënaqur mendjemadhësinë duke inkurajuar parapëlqimin që ajo besonte se ia kishte treguar në mënyrë kaq të pamatur. Çdo luftë e mbetur në favorin e tij dobësohej gjithnjë e më shumë; dhe, për ta justifikuar edhe më shumë zotin Darsi, s’mund të mos pranonte se zoti Bingli, kur e kishte pyetur Xhejn, e kishte pohuar prej kohësh pafajësinë e tij në këtë punë; se, sado krenare e të ftohta që të ishin sjelljet e tij, ajo s’kishte parë kurrë, gjatë gjithë njohjes së tyre, një njohjeje që kohët e fundit i kishte bashkuar shumë dhe i kishte dhënë njëfarë afërsie me zakonet e tij, asgjë që ta tradhtonte si njeri pa parime a të padrejtë, asgjë që ta tregonte me zakone jofetare a imorale; se mes të afërmve të vet ai ishte i respektuar e i çmuar; se edhe Uikami i kishte pranuar merita si vëlla, dhe se ajo e kishte dëgjuar shpesh të fliste me aq dashuri për motrën, sa të tregonte se ishte i aftë për ndonjë ndjenjë të dashur; se, po të kishin qenë veprimet e tij ashtu si i paraqiste Uikami, një shkelje kaq e trashë e gjithçkaje që është e drejtë mezi do të ishte fshehur nga bota; dhe se miqësia mes një njeriu të aftë për të dhe një njeriu kaq të dashur si zoti Bingli ishte e pakuptueshme.

U turpërua krejt nga vetja. As për Darsin, as për Uikamin s’mund të mendonte pa ndier se kishte qenë e verbër, e njëanshme, e paragjykuar, qesharake.

— Sa e neveritshme kam qenë! — thirri ajo. — Unë, që krenohesha me mprehtësinë time! Unë, që e çmoja veten për aftësitë e mia! Që shpesh e kam përbuzur zemërbardhësinë bujare të motrës sime, dhe e kam kënaqur mendjemadhësinë time me mosbesim të kotë a të padrejtë. Sa poshtërues është ky zbulim! E megjithatë, sa poshtërim i drejtë! Edhe sikur të kisha qenë e dashuruar, s’do të kisha qenë dot më e verbër në mënyrë kaq të mjerë. Por mendjemadhësia, jo dashuria, ka qenë marrëzia ime. E kënaqur nga parapëlqimi i njërit dhe e fyer nga mospërfillja e tjetrit, që në fillim të njohjes sonë, i kam ftuar paragjykimin dhe padijen dhe e kam përzënë arsyen kur bëhej fjalë për ndonjërin prej tyre. Deri në këtë çast, s’e kisha njohur kurrë veten.

Nga vetja te Xhejn, nga Xhejn te Bingli, mendimet e saj shkonin në një vijë që shpejt ia solli ndër mend se shpjegimi i zotit Darsi për atë pjesë i ishte dukur shumë i pamjaftueshëm; dhe e lexoi përsëri. Efekti i leximit të dytë ishte krejt ndryshe. Si mund t’ua mohonte pohimeve të tij në një rast atë besim që qe detyruar t’ua jepte në tjetrin? Ai deklaronte se s’kishte dyshuar aspak për dashurinë e së motrës; dhe ajo s’mund të mos kujtonte se cili kishte qenë gjithmonë mendimi i Sharlotës. As s’mund ta mohonte drejtësinë e përshkrimit që ai i bënte Xhejnit. E ndiente se ndjenjat e Xhejnit, megjithëse të zjarrta, shfaqeshin pak, dhe se në pamjen e sjelljen e saj kishte një qetësi të vazhdueshme, që jo shpesh shkon bashkë me një ndjeshmëri të madhe.

Kur arriti te ajo pjesë e letrës ku përmendej familja e saj, me tone qortimi kaq poshtëruese, e megjithatë të merituara, ndjenja e turpit iu bë e rëndë. Drejtësia e akuzës i bëri përshtypje tepër fort për ta mohuar; dhe rrethanat të cilave ai u aludonte veçanërisht, si të ndodhura në ballon e Netherfildit dhe si të tilla që ia kishin përforcuar mosmiratimin e parë, s’mund t’i kishin lënë në mendje një përshtypje më të fortë se asaj.

Komplimenti për të dhe për të motrën s’kaloi pa u ndier. E qetësoi, por s’mund ta ngushëllonte për përbuzjen që pjesa tjetër e familjes kishte tërhequr kështu vetë mbi vete; dhe, kur mendoi se zhgënjimi i Xhejnit, në fakt, kishte qenë vepër e të afërmve të saj më të ngushtë, dhe kur mendoi sa shumë duhej të dëmtohej nderi i të dyjave nga një sjellje kaq e pahijshme, u ndie e dëshpëruar si kurrë më parë.

Pasi u end përgjatë rrugicës për dy orë, duke iu dhënë çdo lloj mendimi, duke i rishqyrtuar ngjarjet, duke përcaktuar gjasat dhe duke u pajtuar, sa mundi, me një ndryshim kaq të papritur e kaq të rëndësishëm, lodhja dhe kujtimi i mungesës së gjatë e bënë më në fund të kthehej në shtëpi; dhe hyri me dëshirën të dukej e gëzuar si zakonisht dhe me vendimin t’i shtypte ato mendime që do ta bënin të paaftë për bisedë.

I thanë menjëherë se dy zotërinjtë nga Rozingsi kishin ardhur secili gjatë mungesës së saj; zoti Darsi vetëm për pak minuta, për t’u përshëndetur, por kolonel Fiçuilliami kishte ndenjur me ta të paktën një orë, duke shpresuar se ajo do të kthehej, dhe gati duke vendosur të dilte ta kërkonte derisa ta gjente. Elizabeta mezi arriti ta shtirej se i vinte keq që s’e kishte takuar; në të vërtetë u gëzua. Kolonel Fiçuilliami s’ishte më objekt interesi. Mund të mendonte vetëm për letrën e saj.