Kapitulli LVIII · Krenari dhe paragjykim

Në vend që të merrte nga miku ndonjë letër të tillë me justifikime, siç e priste gjysmë Elizabeta, zoti Bingli mundi ta sillte Darsin me vete në Longborn para se të kalonin shumë ditë pas vizitës së ledi Katerinës. Zotërinjtë erdhën herët; dhe, para se zonja Benet të kishte kohë t’i thoshte se e kishin parë tezen e tij, gjë nga e cila e bija kishte frikë çdo çast, Bingli, që donte të ishte vetëm me Xhejnin, propozoi të dilnin të gjithë për shëtitje. U ra dakord. Zonja Benet s’e kishte zakon të shëtiste, Meri s’kishte kurrë kohë, por pesë të tjerët u nisën bashkë. Megjithatë, Bingli dhe Xhejn shpejt i lanë të tjerët t’i kalonin. Mbetën prapa, ndërsa Elizabeta, Kiti dhe Darsi duhej të argëtonin njëri-tjetrin. U tha shumë pak nga secili; Kiti kishte tepër frikë prej tij për të folur; Elizabeta po merrte fshehurazi një vendim të dëshpëruar; dhe ndoshta ai po bënte të njëjtën gjë.

Ecën drejt shtëpisë së Lukasëve, sepse Kiti donte të shkonte te Maria; dhe, meqë Elizabeta s’pa ndonjë arsye ta bënte këtë punë të përbashkët, kur Kiti i la, ajo vazhdoi me guxim vetëm me të. Tani ishte çasti që vendimi i saj të zbatohej; dhe, për sa kohë guximi ishte i lartë, tha menjëherë:

— Zoti Darsi, jam një krijesë shumë egoiste, dhe, për t’u dhënë lehtësim ndjenjave të mia, s’më bëhet vonë sa mund t’jua plagos të tuajat. S’mund të mos ju falënderoj më për mirësinë tuaj të pashembullt ndaj motrës sime të shkretë. Që kur e mora vesh, kam dashur me gjithë shpirt t’ju them sa mirënjohëse e ndiej veten. Po ta dinte pjesa tjetër e familjes sime, s’do të kisha për të shprehur vetëm mirënjohjen time.

— Më vjen keq, jashtëzakonisht keq, — u përgjigj Darsi, me një ton habie e emocioni, — që jeni informuar ndonjëherë për diçka që, në një dritë të gabuar, mund t’ju ketë shqetësuar. S’e kisha menduar zonjën Gardiner kaq pak të besueshme.

— S’duhet ta fajësoni tezen. Mendjelehtësia e Lidias ma tradhtoi e para që ju kishit qenë të përzier në këtë punë; dhe, sigurisht, s’mund të qetësohesha derisa t’i dija hollësitë. Lërmëni t’ju falënderoj përsëri e përsëri, në emër të gjithë familjes sime, për atë dhembshuri bujare që ju shtyu të merrnit kaq shumë mundim e të duronit kaq shumë poshtërime për t’i gjetur.

— Po deshët të më falënderoni, — u përgjigj ai, — le të jetë vetëm për veten tuaj. Që dëshira për t’ju dhënë lumturi juve mund t’u ketë shtuar forcë shtysave të tjera që më shtynë, s’do të përpiqem ta mohoj. Por familja juaj s’më detyrohet asgjë. Sado që i respektoj, besoj se mendova vetëm për ju.

Elizabeta ishte tepër e sikletosur për të thënë asnjë fjalë. Pas një pushimi të shkurtër, shoku i saj shtoi:

— Jeni tepër bujare për të luajtur me mua. Po të jenë ndjenjat tuaja ende ato që ishin prillin e kaluar, ma thoni menjëherë. Dashuria dhe dëshirat e mia s’kanë ndryshuar; por një fjalë prej jush do të më heshtë për këtë temë përgjithmonë.

Elizabeta, duke e ndier gjithë sikletin e ankthin më se të zakonshëm të gjendjes së tij, e detyroi tani veten të fliste; dhe menjëherë, megjithëse jo shumë rrjedhshëm, i dha të kuptonte se ndjenjat e saj kishin pësuar një ndryshim kaq të madh që nga periudha për të cilën fliste ai, sa t’i priste me mirënjohje e kënaqësi siguritë e tij të tanishme. Lumturia që solli kjo përgjigje ishte e tillë që ai me siguri s’e kishte ndier kurrë më parë; dhe u shpreh në këtë rast aq me mend dhe aq ngrohtësisht sa mund të supozohet se bën një burrë i dashuruar me furi. Sikur Elizabeta të kishte qenë në gjendje t’ia shihte sytë, mund të kishte parë sa mirë i shkonte shprehja e ngazëllimit të përzemërt që i ishte përhapur në fytyrë: por, megjithëse s’mund të shikonte, mund të dëgjonte; dhe ai i foli për ndjenja që, duke treguar sa e rëndësishme ishte ajo për të, ia bënin dashurinë e tij çdo çast më të çmuar.

Ecën pa ditur në ç’drejtim. Kishte tepër për të menduar, për të ndier e për të thënë, për t’u kushtuar vëmendje gjërave të tjera. Ajo mësoi shpejt se mirëkuptimin e tyre të tanishëm ia detyronin përpjekjeve të tezes së tij, e cila e kishte vizituar vërtet kur u kthye nëpër Londër, dhe atje i kishte treguar udhëtimin në Longborn, arsyen e tij dhe thelbin e bisedës me Elizabetën; duke u ndalur me theks te çdo shprehje e kësaj të fundit që, sipas mendimit të Zonjërisë së Saj, tregonte veçanërisht kokëfortësinë e paturpësinë e saj, me bindjen se një rrëfim i tillë do ta ndihmonte të merrte nga nipi atë premtim që ajo s’kishte pranuar ta jepte. Por, fatkeqësisht për Zonjërinë e Saj, efekti i tij kishte qenë pikërisht i kundërt.

— Më mësoi të shpresoja, — tha ai, — siç mezi e kisha lejuar veten të shpresoja ndonjëherë më parë. E njihja mjaft natyrën tënde sa të isha i sigurt se, po të kishe qenë absolutisht, pakthyeshëm e vendosur kundër meje, do t’ia kishe pranuar ledi Katerinës sinqerisht dhe hapur.

Elizabeta u skuq dhe qeshi ndërsa u përgjigj:

— Po, e njeh mjaft sinqeritetin tim sa të më besosh të aftë për këtë. Pasi të shava kaq tmerrësisht në fytyrë, s’do të kisha asnjë skrupull të të shaja para gjithë të afërmve të tu.

— Ç’the për mua që s’e meritoja? Sepse, megjithëse akuzat e tua s’kishin bazë, ishin ngritur mbi premisa të gabuara, sjellja ime ndaj teje në atë kohë meritonte qortimin më të ashpër. Ishte e pafalshme. S’mund ta mendoj pa neveri.

— Të mos grindemi për pjesën më të madhe të fajit të asaj mbrëmjeje, — tha Elizabeta. — Sjellja e asnjërit, po ta shqyrtosh me rreptësi, s’do të jetë e paqortueshme; por që atëherë, të dy, shpresoj, jemi përmirësuar në mirësjellje.

— Unë s’mund të pajtohem kaq lehtë me veten. Kujtimi i asaj që thashë atëherë, i sjelljes sime, i mënyrës sime, i shprehjeve të mia gjatë gjithë asaj bisede, tani më është, dhe më ka qenë për shumë muaj, e dhimbshme përtej çdo fjale. Qortimin tënd, kaq të vendosur mirë, s’do ta harroj kurrë: „sikur të ishit sjellë më si zotëri“. Ato ishin fjalët e tua. S’e di, mezi mund ta përfytyrosh, sa më kanë munduar; megjithëse kaloi njëfarë kohe, e pranoj, para se të isha mjaft i arsyeshëm sa ta pranoja drejtësinë e tyre.

— Sigurisht isha shumë larg nga të pritur që të linin një përshtypje kaq të fortë. S’e kisha as idenë më të vogël se do të ndiheshin ndonjëherë në një mënyrë të tillë.

— E besoj lehtë. Atëherë më mendoje pa asnjë ndjenjë të duhur, jam i sigurt se kështu më mendoje. Shprehjen e fytyrës tënde s’do ta harroj kurrë, kur the se s’mund të të isha drejtuar në asnjë mënyrë të mundshme që të të shtynte të më pranoje.

— Oh, mos i përsërit ato që thashë atëherë. Këto kujtime s’bëjnë fare. Të siguroj se prej kohësh kam pasur turp me gjithë zemër për to.

Darsi përmendi letrën e tij.

— A të bëri, — tha ai, — a të bëri shpejt të mendoje më mirë për mua? A u besove, kur e lexove, sadopak atyre që shkruante?

Ajo i shpjegoi ç’efekte kishte pasur tek ajo, dhe sa gradualisht i ishin zhdukur të gjitha paragjykimet e saj të mëparshme.

— E dija, — tha ai, — që ato që shkrova duhej të të dhembnin, por ishte e nevojshme. Shpresoj ta kesh shkatërruar letrën. Kishte një pjesë, sidomos fillimin e saj, që do të kisha frikë ta kishe në dorë ta lexoje përsëri. Më kujtohen disa shprehje që mund të të bënin të më urreje me të drejtë.

— Letra do të digjet me siguri, po ta besosh të domosdoshme për ruajtjen e respektit tim; por, megjithëse të dy kemi arsye të mendojmë se mendimet e mia s’janë krejt të pandryshueshme, shpresoj se s’ndryshojnë kaq lehtë sa nënkupton kjo.

— Kur e shkrova atë letër, — u përgjigj Darsi, — e besoja veten krejt të qetë e të ftohtë; por që atëherë jam bindur se u shkrua me një hidhërim të tmerrshëm shpirti.

— Letra ndoshta nisi me hidhërim, por s’mbaroi kështu. Lamtumira është vetë mirësia. Por mos mendo më për letrën. Ndjenjat e atij që e shkroi dhe të asaj që e mori tani janë kaq të ndryshme nga ç’ishin atëherë, sa çdo rrethanë e pakëndshme që e shoqëroi duhet harruar. Duhet të mësosh pak nga filozofia ime. Mendo për të kaluarën vetëm aq sa kujtimi i saj të jep kënaqësi.

— S’mund të ta njoh ty ndonjë filozofi të tillë. Kujtimet e tua duhet të jenë kaq krejt pa qortim, sa kënaqësia që lind prej tyre s’vjen nga filozofia, por nga diçka shumë më e mirë: nga padija. Por me mua s’është kështu. Kujtimet e dhimbshme ndërhyjnë, dhe s’mund, s’duhet të zmbrapsen. Kam qenë qenie egoiste gjithë jetën, në praktikë, megjithëse jo në parim. Si fëmijë më mësuan ç’ishte e drejtë, por s’më mësuan ta ndreq karakterin. Më dhanë parime të mira, por më lanë t’i ndjek me krenari e mendjemadhësi. Fatkeqësisht djalë i vetëm (për shumë vjet fëmijë i vetëm), më llastuan prindërit, të cilët, megjithëse vetë të mirë (sidomos babai, gjithë dashamirësi e mirësi), më lejuan, më nxitën, gati më mësuan të isha egoist e mendjemadh, të mos më bëhej vonë për asnjë përtej rrethit tim familjar, të mendoja keq për gjithë pjesën tjetër të botës, të dëshiroja të paktën të mendoja keq për mendjen dhe vlerën e tyre në krahasim me të miat. I tillë isha, nga tetë deri në njëzet e tetë vjeç; dhe i tillë mund të isha ende, sikur të mos ishe ti, Elizabeta ime më e dashur, më e bukur! Ç’nuk të detyrohem! Më dhe një mësim, vërtet të ashpër në fillim, por shumë të dobishëm. Prej teje u përula ashtu si duhej. Erdha tek ti pa asnjë dyshim për mënyrën si do të më prisje. Më tregove sa të pamjaftueshme ishin të gjitha pretendimet e mia për t’i pëlqyer një gruaje që meritonte të pëlqehej.

— A e kishe bindur atëherë veten se do të të pranoja?

— Po, vërtet. Ç’do të mendosh për mendjemadhësinë time? Besoja se ti dëshiroje, se prisje propozimin tim.

— Duhet të ketë qenë faji i sjelljes sime, por jo me qëllim, të siguroj. S’kam dashur kurrë të të mashtroj, por humori im mund të më ketë çuar shpesh në gabim. Sa duhet të më kesh urryer pas asaj mbrëmjeje!

— Të të urreja! Isha i zemëruar ndoshta, në fillim, por zemërimi im shpejt nisi të merrte drejtimin e duhur.

— Gati kam frikë të të pyes ç’mendove për mua kur u takuam në Pemberli. Më qortove që erdha?

— Jo, vërtet, s’ndjeva gjë tjetër veç habisë.

— Habia jote s’mund të ishte më e madhe se e imja kur më vure re. Ndërgjegjja më thoshte se s’meritoja ndonjë mirësjellje të jashtëzakonshme, dhe e pranoj se s’prisja të merrja më shumë nga ç’më takonte.

— Qëllimi im atëherë, — u përgjigj Darsi, — ishte të të tregoja, me çdo mirësjellje që ishte në fuqinë time, se s’isha aq i ulët sa të mbaja mëri për të kaluarën; dhe shpresoja të fitoja faljen tënde, të ta zbusja mendimin e keq, duke të lënë të shihje se qortimet e tua ishin dëgjuar. Sa shpejt u shfaqën dëshira të tjera, mezi mund ta them, por besoj se rreth gjysmë ore pasi të pashë.

Pastaj i tregoi për ngazëllimin e Xhorxhianës që e njohu, dhe për zhgënjimin e saj kur njohja u ndërpre papritur; gjë që, duke i çuar natyrisht te shkaku i asaj ndërprerjeje, ajo mësoi shpejt se vendimin për ta ndjekur nga Derbishiri në kërkim të motrës së saj e kishte marrë para se të largohej nga hani, dhe se seriozitetin e të menduarit e tij atje s’i kishin shkaktuar luftëra të tjera përveç atyre që duhej të përmbante një qëllim i tillë.

Ajo e shprehu përsëri mirënjohjen, por ishte temë tepër e dhimbshme për të dy për t’u ndalur më gjatë te ajo.

Pasi ecën disa milje me qetësi, dhe tepër të zënë për të ditur ndonjë gjë për këtë, më në fund panë, kur shikuan orët, se ishte koha të ishin në shtëpi.

„Ç’u bë me zotin Bingli dhe Xhejnin?“ ishte një pyetje që solli diskutimin e punëve të tyre. Darsi ishte i ngazëllyer me fejesën e tyre; miku ia kishte dhënë lajmin i pari.

— Duhet të të pyes nëse u habite, — tha Elizabeta.

— Aspak. Kur ika, e ndjeva që do të ndodhte shpejt.

— Domethënë, kishe dhënë lejen. Ashtu e kisha marrë me mend.

Dhe, megjithëse ai protestoi kundër kësaj fjale, ajo pa se kishte qenë pak a shumë kështu.

— Mbrëmjen para se të shkoja në Londër, — tha ai, — i bëra një rrëfim, që besoj se duhej ta kisha bërë prej kohësh. I tregova gjithçka që kishte ndodhur dhe që e bënte absurde e të pavend ndërhyrjen time të mëparshme në punët e tij. Habia e tij qe e madhe. S’kishte pasur kurrë as dyshimin më të vogël. I thashë, për më tepër, se besoja se e kisha gabim kur supozoja, siç kisha supozuar, se motra jote ishte indiferente ndaj tij; dhe, meqë e shihja lehtë se dashuria e tij për të s’ishte zbehur, s’kisha asnjë dyshim për lumturinë e tyre bashkë.

Elizabeta s’mundi të mos buzëqeshte me mënyrën e tij të lehtë për ta drejtuar mikun.

— A fole nga vëzhgimi yt, — tha ajo, — kur i the që motra ime e donte, apo thjesht nga ajo që të thashë unë pranverën e kaluar?

— Nga i pari. E kisha vëzhguar me kujdes gjatë dy vizitave që i kisha bërë kohët e fundit këtu; dhe isha i bindur për dashurinë e saj.

— Dhe siguria jote për këtë, supozoj, e bindi menjëherë atë.

— Po. Bingli është krejt sinqerisht modest. Druajtja e kishte penguar të mbështetej te gjykimi i vet në një rast kaq të shqetësuar, por mbështetja e tij te imi i bëri të gjitha të lehta. U detyrova të rrëfeja një gjë, që për njëfarë kohe, dhe jo pa të drejtë, e fyeu. S’mund ta lejoja veten t’ia fshihja se motra jote kishte qenë tre muaj në Londër dimrin e kaluar, se e kisha ditur, dhe se ia kisha mbajtur qëllimisht të fshehtë. U zemërua. Por zemërimi i tij, jam i bindur, s’zgjati më shumë se sa mbeti në ndonjë dyshim për ndjenjat e motrës sate. Tani më ka falur me gjithë zemër.

Elizabeta donte me gjithë shpirt të vërente se zoti Bingli kishte qenë një mik shumë i mrekullueshëm; kaq lehtë për t’u drejtuar, sa vlera e tij ishte e paçmuar; por e ndali veten. Kujtoi se ai ende duhej të mësonte të vihej në lojë, dhe ishte disi tepër herët për ta filluar. Duke parashikuar lumturinë e Binglit, që sigurisht do të ishte më e vogël vetëm se e tija, ai e vazhdoi bisedën derisa arritën te shtëpia. Në holl u ndanë.