Kapitulli XXXV · Krenari dhe paragjykim

Elizabeta u zgjua të nesërmen në mëngjes me të njëjtat mendime e soditje që më në fund ia kishin mbyllur sytë. Ende s’e kishte marrë veten nga habia për atë që kishte ndodhur: ishte e pamundur të mendonte për gjë tjetër; dhe, krejt pa qejf për ndonjë punë, vendosi pak pas mëngjesit t’i jepej ajrit dhe ecjes. Po shkonte drejt e te shëtitja e saj e preferuar, kur kujtimi se zoti Darsi vinte ndonjëherë atje e ndaloi, dhe, në vend që të hynte në park, u ngjit nëpër rrugicën që e largonte më shumë nga rruga kryesore. Gardhi i parkut ishte ende kufiri nga njëra anë, dhe shpejt kaloi pranë njërës nga portat që të çonin brenda.

Pasi ecte dy a tri herë përgjatë asaj pjese të rrugicës, e tundoi bukuria e mëngjesit të ndalej te portat e të shikonte brenda parkut. Pesë javët që kishte kaluar tani në Kent e kishin ndryshuar shumë krahinën, dhe çdo ditë u shtonte gjelbërim pemëve të hershme. Ishte gati ta vazhdonte shëtitjen, kur dalloi një zotëri brenda asaj lloj korije që kufizonte parkun: po vinte nga kjo anë; dhe, nga frika se mos ishte zoti Darsi, po tërhiqej menjëherë. Por personi që po afrohej tani ishte mjaft afër sa ta shihte, dhe, duke ecur përpara me padurim, ia shqiptoi emrin. Ajo ishte kthyer; por, kur dëgjoi që e thërrisnin, megjithëse me një zë që tregonte se ishte zoti Darsi, u nis përsëri drejt portës. Deri atëherë kishte arritur edhe ai; dhe, duke i zgjatur një letër, të cilën ajo e mori pa e menduar, tha me një pamje qetësie kryelartë:

— Kam ca kohë që shëtis në korije, me shpresën se do t’ju takoj. A do të më bëni nderin ta lexoni këtë letër?

Dhe pastaj, me një përkulje të lehtë, u kthye përsëri mes pemëve dhe shpejt humbi nga sytë.

Pa asnjë pritje kënaqësie, por me kureshtjen më të madhe, Elizabeta e hapi letrën, dhe, për habinë e saj gjithnjë e më të madhe, pa një zarf me dy fletë letre, të shkruara krejt, me një shkrim shumë të dendur. Edhe vetë zarfi ishte i mbushur. Duke vazhduar rrugën përgjatë rrugicës, nisi ta lexonte. Ishte shkruar në Rozings, në orën tetë të mëngjesit, dhe thoshte kështu:

Mos u alarmoni, zonjë, kur ta merrni këtë letër, nga frika se ajo përmban ndonjë përsëritje të atyre ndjenjave apo ndonjë përtëritje të atyre propozimeve që mbrëmë ju neveritën kaq shumë. Shkruaj pa asnjë qëllim t’ju dhemb, apo ta poshtëroj veten, duke u ndalur te dëshira që, për lumturinë e të dyve, s’mund të harrohen kurrë tepër shpejt; dhe mundimi që do të kërkojë hartimi dhe leximi i kësaj letre do të ishte kursyer, sikur karakteri im të mos kërkonte që ajo të shkruhej e të lexohej. Prandaj duhet ta falni lirinë me të cilën ju kërkoj vëmendjen; ndjenjat tuaja, e di, do ta japin me pahir, por unë ia kërkoj drejtësisë suaj.

Dy faje të një natyre shumë të ndryshme, dhe aspak të një madhësie të barabartë, më ngarkuat mbrëmë. I pari që përmendët ishte se, pa pyetur për ndjenjat e asnjërit, e ndava zotin Bingli nga motra juaj; dhe tjetri, se, duke shpërfillur pretendime të ndryshme, duke shpërfillur nderin e njerëzinë, shkatërrova mbarësinë e menjëhershme dhe ia rrënova perspektivat zotit Uikam. Ta hedhësh poshtë me qëllim e pa arsye shokun e rinisë sime, të preferuarin e pranuar të babait tim, një djalë të ri që mezi kishte tjetër mbështetje veç mbrojtjes sonë, dhe që ishte rritur duke pritur që ajo të ushtrohej për të, do të ishte një prishje morale, me të cilën ndarja e dy të rinjve, dashuria e të cilëve mund të ishte rritur vetëm për pak javë, s’do të mund të krahasohej. Por nga ashpërsia e atij qortimi që mbrëmë më dhatë me kaq bollëk, për secilën rrethanë, shpresoj të jem i lirë në të ardhmen, pasi të jetë lexuar rrëfimi që vijon për veprimet e mia dhe motivet e tyre. Nëse, në shpjegimin që i detyrohem vetes, jam i detyruar të tregoj ndjenja që mund t’i fyejnë tuajat, mund të them vetëm se më vjen keq. Nevojës duhet t’i bindesh, dhe ndjesa të tjera do të ishin absurde.

S’kisha qenë shumë kohë në Hertfordshir kur pashë, si edhe të tjerët, se Bingli e parapëlqente motrën tuaj më të madhe ndaj çdo zonjushe tjetër të krahinës. Por vetëm në mbrëmjen e ballos në Netherfild pata frikën se ai ndiente një dashuri serioze. E kisha parë shpesh të dashuruar më parë. Në atë ballo, ndërsa kisha nderin të kërceja me ju, mësova për herë të parë, nga një njoftim i rastit i sir Uilliam Lukasit, se vëmendjet e Binglit ndaj motrës suaj kishin ngjallur një pritje të përgjithshme për martesën e tyre. Ai fliste për të si për një ngjarje të sigurt, ku vetëm koha mund të ishte e pacaktuar. Që nga ai çast e vëzhgova me vëmendje sjelljen e mikut tim; dhe atëherë munda ta kuptoja se simpatia e tij për zonjushën Benet ishte përtej asaj që kisha parë ndonjëherë tek ai. Vëzhgova edhe motrën tuaj. Shikimi dhe sjelljet e saj ishin të çiltra, të gëzuara e tërheqëse si gjithmonë, por pa asnjë shenjë respekti të veçantë; dhe mbeta i bindur, nga shqyrtimi i asaj mbrëmjeje, se, megjithëse i priste me kënaqësi vëmendjet e tij, nuk i ftonte me ndonjë ndjenjë të ndarë. Nëse ju s’jeni gabuar këtu, unë duhet të kem qenë në gabim. Njohja juaj më e mirë e motrës duhet ta bëjë të mundshme këtë të fundit. Nëse është kështu, nëse më ka shtyrë një gabim i tillë t’i shkaktoj dhimbje, mëria juaj s’ka qenë e paarsyeshme. Por s’do të ngurroj të pohoj se qetësia e fytyrës dhe e pamjes së motrës suaj ishte e tillë që mund t’i jepte vëzhguesit më të mprehtë bindjen se, sado e dashur të ishte natyra e saj, zemra s’kishte gjasa t’i prekej lehtë. Që doja ta besoja indiferente është e sigurt; por do të guxoj të them se hetimet dhe vendimet e mia zakonisht s’ndikohen nga shpresat a frikërat e mia. S’e besova indiferente sepse e dëshiroja; e besova nga një bindje e paanshme, po aq sinqerisht sa e dëshiroja me arsye. Kundërshtimet e mia ndaj martesës s’ishin vetëm ato që mbrëmë pranova se, në rastin tim, kërkuan gjithë forcën e pasionit për t’i lënë mënjanë; mungesa e lidhjeve s’mund të ishte një e keqe kaq e madhe për mikun tim sa për mua. Por kishte shkaqe të tjera neverie; shkaqe që, megjithëse ekzistojnë ende, dhe ekzistojnë në të njëjtën shkallë në të dy rastet, isha përpjekur vetë t’i harroja, sepse s’ishin menjëherë para syve të mi. Këto shkaqe duhen thënë, edhe pse shkurt. Pozita e familjes së nënës suaj, megjithëse e papranueshme, s’ishte asgjë në krahasim me atë mungesë të plotë hijeshie që e tregonin kaq shpesh, gati gjithmonë, ajo vetë, tri motrat tuaja më të vogla, dhe herë pas here madje edhe babai juaj. Më falni; më dhemb t’ju fyej. Por, mes shqetësimit tuaj për të metat e të afërmve më të ngushtë dhe pakënaqësisë suaj për këtë përshkrim të tyre, le t’ju ngushëllojë mendimi se fakti që ju dhe motra juaj më e madhe jeni sjellë kështu sa të shmangni çdo pjesë të një qortimi të ngjashëm është një lavdërim që ju bëhet nga të gjithë, dhe që u bën nder mendjes e natyrës së të dyjave. Do të shtoj vetëm se, nga ajo që ndodhi atë mbrëmje, mendimi im për të gjitha palët u përforcua, dhe u shtua çdo shtysë që mund të më kishte çuar më parë ta ruaja mikun tim nga ajo që e quaja një lidhje shumë të pafat. Ai e la Netherfildin për Londër të nesërmen, siç e mbani mend, jam i sigurt, me qëllim që të kthehej shpejt.

Tani duhet shpjeguar roli që luajta unë. Shqetësimi i motrave të tij ishte ngjallur njësoj si imi: përputhja e ndjenjave tona u zbulua shpejt; dhe, njësoj të vetëdijshëm se s’duhej humbur kohë për ta ndarë vëllanë e tyre, vendosëm shpejt t’i bashkoheshim menjëherë në Londër. Kështu shkuam; dhe atje mora përsipër me gatishmëri detyrën t’i tregoja mikut tim të këqijat e sigurta të një zgjedhjeje të tillë. Ia përshkrova dhe ia theksova me zjarr. Por, sado që kjo vërejtje mund ta kishte lëkundur a vonuar vendimin e tij, s’besoj se në fund do ta kishte penguar martesën, sikur të mos ishte mbështetur nga siguria, që s’ngurrova t’ia jepja, për indiferencën e motrës suaj. Më parë ai kishte besuar se ajo ia kthente dashurinë me respekt të sinqertë, në mos të barabartë. Por Bingli ka një modesti të madhe natyrore, dhe mbështetet më fort te gjykimi im se te i veti. Ta bindja, pra, se e kishte mashtruar veten, s’ishte gjë shumë e vështirë. Ta bindja të mos kthehej në Hertfordshir, pasi i ishte dhënë kjo bindje, mezi ishte punë e një çasti. S’mund ta fajësoj veten që bëra kaq. Ka vetëm një pjesë të sjelljes sime, në gjithë këtë punë, për të cilën s’mendoj me kënaqësi; dhe është se ula veten deri sa të përdorja marifete, duke ia fshehur që motra juaj ishte në Londër. E dija vetë, siç e dinte zonjusha Bingli; por i vëllai ende s’e di. Që mund të ishin takuar pa pasoja të këqija, ndoshta ka të ngjarë; por dashuria e tij s’më dukej mjaft e shuar që ta shihte atë pa njëfarë rreziku. Ndoshta kjo fshehje, kjo shtirje, ishte poshtë meje. Megjithatë, është bërë, dhe është bërë për të mirë. Për këtë temë s’kam më asgjë për të thënë, asnjë ndjesë tjetër për të kërkuar. Nëse ia kam plagosur ndjenjat motrës suaj, e kam bërë pa e ditur; dhe, megjithëse motivet që më udhëhoqën mund t’ju duken krejt natyrshëm të pamjaftueshme, ende s’kam mësuar t’i dënoj.

Sa për atë akuzën tjetër, më të rëndë, se e kam dëmtuar zotin Uikam, mund ta hedh poshtë vetëm duke ju paraqitur gjithë lidhjen e tij me familjen time. Për çfarë më ka akuzuar veçanërisht, s’e di; por për vërtetësinë e asaj që do të tregoj, mund të thërras më shumë se një dëshmitar me ndershmëri të padyshimtë. Zoti Uikam është i biri i një njeriu shumë të respektuar, i cili për shumë vjet kishte në dorë administrimin e të gjitha pronave të Pemberlit, dhe sjellja e mirë e të cilit në kryerjen e kësaj detyre e prirte natyrisht babain tim t’i bënte ndonjë të mirë; dhe prandaj mirësia e tij u derdh me bollëk mbi Xhorxh Uikamin, që ishte biri i tij i pagëzimit. Babai im e mbajti në shkollë, e më pas në Kembrixh; ndihmë shumë e rëndësishme, sepse babai i tij, gjithmonë i varfër nga shpenzimet e tepërta të së shoqes, s’do të kishte qenë në gjendje t’i jepte edukimin e një zotërie. Babait tim jo vetëm i pëlqente shoqëria e këtij djali të ri, sjelljet e të cilit ishin gjithmonë tërheqëse, por kishte edhe mendimin më të lartë për të, dhe, duke shpresuar se kisha do të ishte profesioni i tij, kishte ndër mend ta siguronte në të. Sa për mua, kanë kaluar shumë, shumë vjet që kur nisa të mendoja për të krejt ndryshe. Prirjet e liga, mungesa e parimeve, që ai kujdesej t’ia fshihte mikut të tij më të mirë, s’mund t’i shpëtonin vëzhgimit të një djali të ri gati në të njëjtën moshë me të, që kishte rast ta shihte në çaste të pakujdesshme, gjë që zoti Darsi s’mund ta kishte. Këtu përsëri do t’ju dhemb, sa shumë, vetëm ju mund ta thoni. Por, cilatdo që të jenë ndjenjat që ka ngjallur zoti Uikam, një dyshim për natyrën e tyre s’do të më pengojë ta zbuloj karakterin e tij të vërtetë. Përkundrazi, më jep edhe një motiv tjetër.

Babai im i shkëlqyer vdiq rreth pesë vjet më parë; dhe dashuria e tij për zotin Uikam ishte deri në fund kaq e qëndrueshme, sa në testament ma rekomandonte veçanërisht ta ndihmoja të përparonte në mënyrën më të mirë që do ta lejonte profesioni i tij, dhe, po të shugurohej prift, dëshironte që një famulli e vlefshme e familjes të ishte e tij sapo të mbetej e lirë. Kishte gjithashtu një trashëgimi prej një mijë paundësh. Babai i tij s’jetoi shumë pas timit; dhe, brenda gjysmë viti nga këto ngjarje, zoti Uikam më shkroi për të më njoftuar se, meqë kishte vendosur përfundimisht të mos shugurohej, shpresonte se s’do ta quaja të paarsyeshme që ai të priste ndonjë përfitim më të menjëhershëm në para, në vend të famullisë, nga e cila s’mund të përfitonte. Kishte njëfarë qëllimi, shtonte ai, të studionte drejtësi, dhe unë duhej ta dija se interesi i një mijë paundëve do të ishte mbështetje shumë e pamjaftueshme për këtë. Më shumë e dëshiroja sesa e besoja që ishte i sinqertë; por, sidoqoftë, isha krejt gati ta pranoja propozimin e tij. E dija që zoti Uikam s’duhej të bëhej klerik. Punët u rregulluan, pra, shpejt. Ai hoqi dorë nga çdo pretendim për ndihmë në kishë, edhe sikur të ishte ndonjëherë në gjendje ta merrte, dhe pranoi në këmbim tre mijë paund. Çdo lidhje mes nesh dukej tani e shpërbërë. Mendoja tepër keq për të sa ta ftoja në Pemberli apo ta pranoja shoqërinë e tij në Londër. Në Londër, besoj, jetoi kryesisht, por studimi i drejtësisë ishte thjesht pretekst; dhe, tani i lirë nga çdo frenim, jeta e tij ishte jetë përtacie e shthurjeje. Për rreth tre vjet dëgjova pak për të; por, kur vdiq famullitari i famullisë që i ishte caktuar, ai m’u drejtua përsëri me letër për emërimin. Rrethanat e tij, më siguronte, dhe s’e pata të vështirë ta besoja, ishin jashtëzakonisht të këqija. E kishte gjetur drejtësinë një studim shumë pa fitim, dhe tani ishte absolutisht i vendosur të shugurohej, po ta emëroja në famullinë në fjalë; për të cilën besonte se s’kishte shumë dyshim, sepse ishte i sigurt që s’kisha tjetër njeri për të siguruar, dhe s’mund t’i kisha harruar qëllimet e babait tim të nderuar. Vështirë se do të më fajësoni që refuzova ta plotësoja këtë lutje, apo që i rezistova çdo përsëritjeje të saj. Mëria e tij ishte në përpjesëtim me ngushticën e rrethanave të tij, dhe pa dyshim ishte po aq i furishëm në sharjet për mua para të tjerëve sa në qortimet ndaj meje. Pas kësaj periudhe, u la mënjanë çdo pamje njohjeje. Si jetoi, s’e di. Por verën e kaluar m’u imponua përsëri në vëmendje në mënyrën më të dhimbshme.

Tani duhet të përmend një rrethanë që do të doja ta harroja vetë, dhe që asnjë detyrim më i vogël se i tanishmi s’do të më shtynte t’ia zbuloja ndonjë qenieje njerëzore. Pasi kam thënë kaq, s’kam asnjë dyshim për fshehtësinë tuaj. Motra ime, që është më shumë se dhjetë vjet më e vogël se unë, u la nën kujdestarinë e nipit të nënës sime, kolonel Fiçuilliamit, dhe timen. Rreth një vit më parë e morën nga shkolla, dhe i ngritën një shtëpi në Londër; dhe verën e kaluar shkoi me zonjën që e drejtonte në Ramsgejt;¹ dhe atje shkoi edhe zoti Uikam, pa dyshim me qëllim; sepse doli se kishte pasur një njohje të mëparshme mes tij dhe zonjës Jang, për karakterin e së cilës u mashtruam fatkeqësisht; dhe, me bashkëfajësinë e ndihmën e saj, ai i pëlqeu aq shumë Xhorxhianës, zemra e dashur e së cilës kishte ruajtur një përshtypje të fortë për mirësinë e tij ndaj saj kur ishte fëmijë, sa ajo u bind ta besonte veten të dashuruar dhe të pranonte të arratisej me të. Atëherë ishte vetëm pesëmbëdhjetë vjeçe, gjë që duhet të jetë justifikimi i saj; dhe, pasi tregova pamaturinë e saj, jam i lumtur të shtoj se këtë e mësova prej saj. U bashkova me ta papritur një a dy ditë para arratisjes së planifikuar; dhe atëherë Xhorxhiana, duke mos e duruar dot idenë se do ta pikëllonte e do ta fyente një vëlla që e shikonte gati si baba, m’i rrëfeu të gjitha. Mund ta përfytyroni ç’ndjeva dhe si veprova. Respekti për nderin dhe ndjenjat e motrës sime e pengoi çdo bërje publike; por i shkrova zotit Uikam, i cili u largua menjëherë nga vendi, dhe zonja Jang sigurisht u hoq nga detyra. Qëllimi kryesor i zotit Uikam ishte pa dyshim pasuria e motrës sime, që është tridhjetë mijë paund; por s’mund të mos supozoj se shpresa për t’u hakmarrë ndaj meje ishte një shtysë e fortë. Hakmarrja e tij do të kishte qenë vërtet e plotë.

Ky, zonjë, është një rrëfim besnik i çdo ngjarjeje ku kemi qenë të përzier bashkë; dhe, po të mos e hidhni poshtë krejt si të rremë, shpresoj se që tani e tutje do të më shfajësoni nga mizoria ndaj zotit Uikam. S’e di në ç’mënyrë, nën ç’formë gënjeshtre, ju ka mashtruar; por suksesi i tij ndoshta s’është për t’u çuditur, meqë më parë s’dinit asgjë për asnjërin prej nesh. Ta zbulonit s’ishte në dorën tuaj, dhe të dyshonit sigurisht s’ishte në prirjen tuaj. Ndoshta pyesni veten pse s’ju thashë gjithë këtë mbrëmë. Por atëherë s’isha mjaft zot i vetes sa të dija ç’mund a ç’duhej të zbulohej. Për vërtetësinë e gjithçkaje që tregohet këtu, mund t’i drejtohem veçanërisht dëshmisë së kolonel Fiçuilliamit, i cili, nga afërsia jonë farefisnore dhe miqësia e vazhdueshme, dhe akoma më shumë si një nga përmbaruesit e testamentit të babait tim, ka qenë domosdo në dijeni të çdo hollësie të këtyre punëve. Nëse neveria juaj për mua do t’i bënte pa vlerë pohimet e mia, e njëjta arsye s’mund t’ju pengojë t’i besoni kushëririt tim; dhe, që të keni mundësinë ta pyesni, do të përpiqem të gjej ndonjë rast për t’jua dhënë këtë letër në dorë gjatë mëngjesit. Do të shtoj vetëm: Zoti ju bekoftë.

FIÇUILLIAM DARSI

Shënime

1. Ramsgate: qytet bregdetar në Kent, i preferuar nga familjet e pasura të Londrës për pushimet verore buzë detit. ↩︎