Kapitulli XLIX · Krenari dhe paragjykim

Dy ditë pas kthimit të zotit Benet, ndërsa Xhejn dhe Elizabeta po shëtisnin bashkë mes shkurreve pas shtëpisë, panë shërbyesen kryesore që po vinte drejt tyre, dhe, duke menduar se po vinte t’i thërriste te nëna, shkuan ta takonin; por, në vend të thirrjes së pritur, kur iu afruan, ajo i tha zonjushës Benet:

— Më falni, zonjushë, që ju ndërpres, por shpresoja se mund të kishit marrë ndonjë lajm të mirë nga Londra, prandaj mora lirinë të vij t’ju pyes.

— Ç’do të thuash, Hill? S’kemi marrë asnjë lajm nga Londra.

— Zonjushë e dashur, — thirri zonja Hill me habi të madhe, — s’e dini që ka ardhur një korrier për zotërinë nga zoti Gardiner? Ka gjysmë ore që është këtu, dhe zotëria ka marrë një letër.

Vajzat ikën me vrap, tepër të etura të hynin për të pasur kohë të flisnin. Vrapuan nëpër paradhomë në dhomën e mëngjesit; prej andej në bibliotekë; babai s’ishte në asnjërën; dhe po bëheshin gati ta kërkonin lart te nëna, kur i takoi shërbëtori kryesor, që u tha:

— Po të kërkoni zotërinë, zonjushë, po shkon drejt korijes së vogël.

Me këtë njoftim, kaluan menjëherë edhe një herë nëpër holl dhe vrapuan nëpër lëndinë pas babait, që po vazhdonte qetë rrugën drejt një pylli të vogël në njërën anë të livadhit.

Xhejn, që s’ishte aq e lehtë, as aq e mësuar të vraponte sa Elizabeta, mbeti shpejt prapa, ndërsa e motra, duke gulçuar, e arriti dhe thirri me padurim:

— Oh, babi, ç’lajme? Ç’lajme? Ke marrë letër nga daja?

— Po, kam marrë një letër prej tij me korrier.

— Mirë, dhe ç’lajme sjell, të mira apo të këqija?

— Ç’të mirë mund të pritet? — tha ai, duke e nxjerrë letrën nga xhepi; — por ndoshta do të doje ta lexoje.

Elizabeta ia rrëmbeu me padurim nga dora. Tani arriti edhe Xhejn.

— Lexoje me zë të lartë, — tha i ati, — sepse mezi e di as vetë për çfarë bëhet fjalë.

Greisçërç Strit, e hënë, 2 gusht.

I dashur kunat,

Më në fund jam në gjendje t’ju dërgoj ca lajme për mbesën time, dhe të tilla që, në tërësi, shpresoj se do t’ju kënaqin. Pak pasi më latë të shtunën, pata fatin të zbuloja në cilën pjesë të Londrës ishin. Hollësitë po i ruaj për kur të takohemi. Mjafton të dini se janë gjetur: i pashë të dy…

— Atëherë është ashtu si shpresoja gjithmonë, — thirri Xhejn: — janë martuar!

Elizabeta vazhdoi të lexonte:

I pashë të dy. Nuk janë martuar, as s’gjej se kishte ndonjë qëllim për t’u martuar; por, po të jeni i gatshëm t’i përmbushni detyrimet që kam guxuar t’i marr përsipër në emrin tuaj, shpresoj se s’do të kalojë shumë kohë para se të martohen. Gjithçka që kërkohet prej jush është t’i siguroni vajzës suaj, me marrëveshje martesore, pjesën e saj të barabartë nga pesë mijë paundët që u janë caktuar fëmijëve tuaj pas vdekjes suaj dhe të motrës sime; dhe, për më tepër, të merrni detyrimin t’i jepni, për sa kohë të jetoni, njëqind paund në vit. Këto janë kushte që, duke pasur parasysh gjithçka, s’ngurrova t’i pranoja, për aq sa e quaja veten të autorizuar në emrin tuaj. Do ta dërgoj këtë me korrier, që të mos humbet kohë për të më sjellë përgjigjen tuaj. Do ta kuptoni lehtë nga këto hollësi se rrethanat e zotit Uikam s’janë aq të pashpresa sa besohet përgjithësisht. Bota është mashtruar në këtë drejtim; dhe jam i lumtur të them se do të mbeten ca para, edhe pasi të shlyhen të gjitha borxhet e tij, për t’ia caktuar mbesës sime, përveç pasurisë së saj. Po të më dërgoni, siç e marr me mend se do të ndodhë, autorizim të plotë për të vepruar në emrin tuaj në gjithë këtë punë, do t’i jap menjëherë udhëzime Hagerstonit¹ të përgatisë marrëveshjen e duhur. S’do të ketë as nevojën më të vogël që të vini përsëri në Londër; prandaj rrini qetë në Longborn dhe mbështetuni te zelli e kujdesi im. Ma ktheni përgjigjen sa më shpejt të mundeni, dhe kujdesuni të shkruani qartë. Kemi gjykuar se është më mirë që mbesa ime të martohet nga kjo shtëpi, gjë që shpresoj se do ta miratoni. Ajo vjen te ne sot. Do të shkruaj përsëri sapo të vendoset diçka më shumë. Juaji, etj.

EDUARD GARDINER

— A është e mundur? — thirri Elizabeta, kur e mbaroi. — A mund të jetë e mundur që ai të martohet me të?

— Uikami s’është pra aq i padenjë sa e kemi menduar, — tha e motra. — Babi i dashur, të uroj.

— Dhe ia ke kthyer përgjigjen letrës? — tha Elizabeta.

— Jo; por duhet bërë shpejt.

Atëherë ajo iu lut me shumë zjarr të mos humbiste më kohë para se të shkruante.

— Oh! Babi i dashur, — thirri ajo, — kthehu e shkruaj menjëherë. Mendo sa i rëndësishëm është çdo çast në një rast të tillë.

— Lërmë të shkruaj unë për ty, — tha Xhejn, — po të mos të pëlqen ta bësh vetë.

— S’më pëlqen fare, — u përgjigj ai; — por duhet bërë.

Dhe, duke thënë kështu, u kthye me to dhe nisi të ecte drejt shtëpisë.

— Dhe… a mund të pyes? — tha Elizabeta; — por kushtet, supozoj, duhet pranuar.

— Të pranohen! Kam vetëm turp që kërkon kaq pak.

— Dhe ata duhet të martohen! E megjithatë ai është një njeri i tillë.

— Po, po, duhet të martohen. S’ka gjë tjetër për të bërë. Por ka dy gjëra që do të doja shumë t’i dija: njëra, sa para ka vënë daja yt për ta arritur këtë; dhe tjetra, si do t’ia kthej ndonjëherë.

— Para! Daja! — thirri Xhejn. — Ç’do të thuash, babi?

— Dua të them që asnjë njeri me mend në kokë s’do të martohej me Lidian për një tundim kaq të vogël sa njëqind në vit sa të jem gjallë, dhe pesëdhjetë pasi të vdes.

— Kjo është shumë e vërtetë, — tha Elizabeta; — megjithëse s’më kishte shkuar ndër mend më parë. T’i shlyhen borxhet, dhe të mbetet edhe diçka! Oh, duhet të jetë vepër e dajës! Njeri bujar e i mirë, kam frikë se e ka vënë veten ngushtë. Një shumë e vogël s’mund t’i bënte të gjitha këto.

— Jo, — tha i ati. — Uikami është budalla po ta marrë me një grosh më pak se dhjetë mijë paund: do të më vinte keq të mendoja kaq keq për të që në fillim të farefisnisë sonë.

— Dhjetë mijë paund! Zoti na ruajttë! Si mund të kthehet as gjysma e një shume të tillë?

Zoti Benet s’u përgjigj; dhe secili prej tyre, i zhytur në mendime, heshti derisa arritën te shtëpia. Pastaj babai shkoi në bibliotekë të shkruante, dhe vajzat hynë në dhomën e mëngjesit.

— Dhe vërtet do të martohen! — thirri Elizabeta, sapo mbetën vetëm. — Sa e çuditshme është kjo! Dhe për këtë duhet të jemi mirënjohës. Që të martohen, sado i vogël që të jetë shansi i tyre për lumturi dhe sado i mjerë që të jetë karakteri i tij, jemi të detyruara të gëzohemi! Oh, Lidia!

— E ngushëlloj veten duke menduar, — u përgjigj Xhejn, — se ai sigurisht s’do të martohej me Lidian, po të mos kishte dashuri të vërtetë për të. Megjithëse daja ynë i mirë ka bërë diçka për ta shlyer, s’mund ta besoj se janë dhënë dhjetë mijë paund, apo ndonjë gjë e tillë. Ka fëmijë të vetët, dhe mund të ketë edhe të tjerë. Si mund ta lërë mënjanë gjysmën e dhjetë mijë paundëve?

— Po të mundim ndonjëherë të mësojmë sa kanë qenë borxhet e Uikamit, — tha Elizabeta, — dhe sa i caktohet motrës sonë nga ana e tij, do ta dimë saktë ç’ka bërë zoti Gardiner për ta, sepse Uikami s’ka asnjë grosh të vetin. Mirësia e dajës dhe e tezes s’mund të shpërblehet kurrë. Që e morën në shtëpi dhe i dhanë mbrojtjen dhe mbështetjen e tyre personale është një sakrificë e tillë për të mirën e saj, sa vite mirënjohjeje s’mund ta pranojnë mjaftueshëm. Tani ajo është me ta! Po s’e bëri një mirësi e tillë të mjerë tani, s’do ta meritojë kurrë të jetë e lumtur! Ç’takim për të, kur ta shohë për herë të parë tezen!

— Duhet të përpiqemi të harrojmë gjithçka që ka ndodhur nga të dyja anët, — tha Xhejn: — shpresoj dhe besoj se do të jenë ende të lumtur. Që ai pranoi të martohet me të është provë, do ta besoj, se ka ardhur në një mënyrë të drejtë të menduari. Dashuria e tyre e ndërsjellë do t’i qetësojë; dhe lajkatohem të besoj se do të vendosen kaq qetë dhe do të jetojnë në një mënyrë kaq të arsyeshme, sa me kohë do të bëjnë të harrohet pamaturia e tyre e kaluar.

— Sjellja e tyre ka qenë e tillë, — u përgjigj Elizabeta, — që as ti, as unë, as askush s’mund ta harrojë ndonjëherë. Është e kotë të flasim për të.

Tani vajzave u shkoi ndër mend se nëna me shumë gjasë s’dinte asgjë për atë që kishte ndodhur. Shkuan, pra, në bibliotekë dhe e pyetën babain nëse donte që ia tregonin. Ai po shkruante, dhe, pa e ngritur kokën, u përgjigj ftohtë:

— Si të doni.

— A mund ta marrim letrën e dajës për t’ia lexuar?

— Merrni ç’të doni, dhe ikni.

Elizabeta e mori letrën nga tryeza e tij e shkrimit, dhe u ngjitën bashkë lart. Meri dhe Kiti ishin të dyja me zonjën Benet: një njoftim, pra, do të mjaftonte për të gjithë. Pas një përgatitjeje të lehtë për lajme të mira, letra u lexua me zë të lartë. Zonja Benet mezi e mbante veten. Sapo Xhejn lexoi shpresën e zotit Gardiner se Lidia do të martohej shpejt, gëzimi i saj shpërtheu, dhe çdo fjali që pasonte ia shtonte vrullin. Tani ishte në një acarim po aq të furishëm nga ngazëllimi sa kishte qenë ndonjëherë e paqetë nga alarmi e mërzia. Ta dinte që e bija do të martohej i mjaftonte. S’e shqetësonte asnjë frikë për lumturinë e saj, as s’e poshtëronte ndonjë kujtim i sjelljes së saj të keqe.

— Lidia ime e dashur, e dashur! — thirri ajo: — kjo është vërtet e mrekullueshme! Do të martohet! Do ta shoh përsëri! Do të martohet në gjashtëmbëdhjetë vjeç! Vëllai im i mirë, i dashur! E dija si do të ndodhte; e dija që do t’i rregullonte të gjitha. Sa mezi pres ta shoh! Dhe ta shoh edhe Uikamin e dashur! Por rrobat, rrobat e dasmës! Do t’i shkruaj menjëherë kunatës sime, zonjës Gardiner, për to. Lizi, shpirt, vrapo poshtë te yt atë dhe pyete sa do t’i japë. Prit, prit, do të shkoj vetë. Bjeri ziles, Kiti, për Hillin. Do të vishem në një çast. Lidia ime e dashur, e dashur! Sa të gëzuara do të jemi bashkë kur të takohemi!

Vajza e madhe u përpoq ta lehtësonte pak vrullin e këtij ngazëllimi, duke ia drejtuar mendimet te detyrimet që sjellja e zotit Gardiner u kishte vënë të gjithëve.

— Sepse duhet t’ia atribuojmë këtë përfundim të lumtur, — shtoi ajo, — në masë të madhe mirësisë së tij. Jemi të bindura se ai është zotuar ta ndihmojë zotin Uikam me para.

— Mirë, — thirri e ëma, — është krejt në rregull; kush tjetër duhet ta bëjë veç dajës së saj? Po të mos kishte familje të vetën, unë dhe fëmijët e mi do t’i kishim pasur të gjitha paratë e tij, e di; dhe është hera e parë që kemi marrë ndonjëherë diçka prej tij veç disa dhuratave. Mirë! Jam kaq e lumtur. Pas pak kohe, do të kem një vajzë të martuar. Zonja Uikam! Sa bukur tingëllon! Dhe në qershor sapo mbushi gjashtëmbëdhjetë vjeç. Xhejn ime e dashur, jam aq e trazuar, sa jam e sigurt se s’shkruaj dot; prandaj do të diktoj unë, dhe ti shkruaj për mua. Për paratë do të merremi vesh me babain më vonë; por gjërat duhen porositur menjëherë.

Pastaj po kalonte te të gjitha hollësitë e basmës, muslinit e batistit, dhe shpejt do të kishte diktuar ca porosi shumë të bollshme, sikur Xhejn, megjithëse me njëfarë vështirësie, të mos e kishte bindur të priste derisa babai të ishte i lirë për t’u pyetur. Një ditë vonesë, vërejti ajo, do të kishte pak rëndësi; dhe nëna ishte tepër e lumtur për të qenë kaq kokëfortë sa zakonisht. I erdhën ndër mend edhe plane të tjera.

— Do të shkoj në Meriton, — tha ajo, — sapo të vishem, dhe do t’ia tregoj lajmin e mirë, të mirë motrës sime, zonjës Filips. Dhe, kur të kthehem, mund të ndalem te ledi Lukas dhe te zonja Long. Kiti, vrapo poshtë dhe porosit karrocën. Pak ajër do të më bëjë shumë mirë, jam e sigurt. Vajza, a mund të bëj ndonjë gjë për ju në Meriton? Oh! Ja ku po vjen Hilli. Hill e dashur, e dëgjove lajmin e mirë? Zonjusha Lidia do të martohet; dhe do të keni të gjithë një tas me punç për t’u gëzuar në dasmën e saj.

Zonja Hill nisi menjëherë të shprehte gëzimin. Elizabeta i priti urimet e saj bashkë me të tjerat, dhe pastaj, e lodhur nga kjo marrëzi, u strehua në dhomën e saj, që të mund të mendonte lirshëm. Gjendja e Lidias së shkretë duhej të ishte, në rastin më të mirë, mjaft e keqe; por që s’ishte më e keqe, duhej të ishte mirënjohëse. E ndiente kështu; dhe, megjithëse, duke parë përpara, s’mund të pritej me të drejtë për të motrën as lumturi e arsyeshme, as mbarësi në këtë botë, duke parë prapa në atë që kishin pasur frikë vetëm dy orë më parë, i ndiente të gjitha përparësitë e asaj që kishin fituar.

Shënime

1. Hagerstoni është avokati i zotit Gardiner. Marrëveshja martesore (settlement) ishte dokumenti ligjor që përcaktonte ç’pasuri i takonte nuses dhe si do të siguroheshin ajo dhe fëmijët e saj. ↩︎