Kapitulli XLVI · Krenari dhe paragjykim

Elizabeta ishte zhgënjyer mjaft që s’gjeti letër nga Xhejn kur mbërritën për herë të parë në Lambton; dhe ky zhgënjim ishte përsëritur çdo mëngjes që kishin kaluar aty; por të tretin ankimi i saj mbaroi dhe e motra u shfajësua, sepse mori prej saj dy letra njëherësh, në njërën prej të cilave ishte shënuar se ishte dërguar gabimisht gjetiu. Elizabeta s’u habit, sepse Xhejn e kishte shkruar adresën jashtëzakonisht keq.

Sapo ishin përgatitur të dilnin për shëtitje kur mbërritën letrat; dhe daja e tezja, duke e lënë ta shijonte në qetësi, u nisën vetëm. Duhej lexuar së pari ajo e dërguar gabim; ishte shkruar pesë ditë më parë. Fillimi përmbante një përshkrim të gjitha mbrëmjeve e ftesave të tyre të vogla, me ato lajme që jepte krahina; por gjysma e dytë, e datuar një ditë më vonë dhe e shkruar me trazim të dukshëm, jepte lajme më të rëndësishme. Ishte kështu:

Pasi shkrova sa më sipër, Lizi ime më e dashur, ka ndodhur diçka shumë e papritur dhe shumë serioze; por kam frikë se mos të alarmoj; ji e sigurt se jemi të gjithë mirë. Ajo që kam për të thënë ka të bëjë me Lidian e shkretë. Mbrëmë në mesnatë, sapo kishim shkuar të gjithë për të fjetur, erdhi një korrier nga kolonel Forsteri për të na njoftuar se ajo ka ikur në Skoci me njërin nga oficerët e tij; të them të vërtetën, me Uikamin! Përfytyro habinë tonë. Megjithatë, Kitit s’i duket krejt e papritur. Më vjen shumë, shumë keq. Një martesë kaq e pamatur nga të dyja anët! Por jam e gatshme të shpresoj për më të mirën, dhe se karakteri i tij është keqkuptuar. Mendjelehtë e të pamatur e besoj lehtë, por ky hap (dhe le të gëzohemi për këtë) s’tregon asgjë të keqe në zemër. Zgjedhja e tij të paktën është e painteresuar, sepse duhet ta dijë që babai s’mund t’i japë asaj asgjë. Nëna jonë e shkretë është shumë e pikëlluar. Babai e duron më mirë. Sa mirënjohëse jam që s’ua treguam kurrë atë që është thënë kundër tij; duhet ta harrojmë edhe vetë. Ikën të shtunën natën rreth mesnatës, siç supozohet, por s’u vu re mungesa e tyre deri dje në mëngjes në tetë. Korrieri u dërgua menjëherë. Lizi ime e dashur, duhet të kenë kaluar dhjetë milje larg nesh. Kolonel Forsteri na jep arsye ta presim këtu shpejt. Lidia i la disa rreshta gruas së tij, ku e njoftonte për qëllimin e tyre. Duhet ta mbyll, sepse s’mund të rri gjatë larg nënës së shkretë. Kam frikë se s’do të arrish ta kuptosh, por mezi e di ç’kam shkruar.

Pa i lënë vetes kohë për të menduar, dhe pa ditur mirë ç’ndiente, Elizabeta, sapo e mbaroi këtë letër, rrëmbeu menjëherë tjetrën, dhe, duke e hapur me padurimin më të madh, lexoi kështu: ishte shkruar një ditë pas mbylljes së së parës.

Deri tani, motra ime më e dashur, duhet ta kesh marrë letrën time të nxituar; do të doja që kjo të ishte më e kuptueshme, por, megjithëse s’jam ngushtë me kohën, koka më është aq e hutuar sa s’mund të garantoj se do të jem e qartë. Lizi më e dashur, mezi e di ç’do të shkruaja, por kam lajme të këqija për ty, dhe s’mund të shtyhen. Sado e pamatur që të ishte një martesë mes zotit Uikam dhe Lidias sonë të shkretë, tani jemi të etur të sigurohemi se është bërë, sepse ka shumë arsye të kemi frikë se nuk kanë shkuar në Skoci. Kolonel Forsteri erdhi dje, pasi e kishte lënë Brajtonin një ditë më parë, jo shumë orë pas korrierit. Megjithëse letra e shkurtër e Lidias për zonjën F. u jepte të kuptonin se po shkonin në Gretna Grin,¹ Deni lëshoi një fjalë që tregonte bindjen e tij se U. s’kishte pasur kurrë ndër mend të shkonte atje, apo të martohej fare me Lidian; kjo iu përsërit kolonel F., i cili, duke u alarmuar menjëherë, u nis nga B. me qëllim që t’u gjente gjurmët. I ndoqi lehtë deri në Klapam, por jo më tej; sepse, kur hynë atje, kaluan në një karrocë me qira dhe e lanë karrocën që i kishte sjellë nga Epsomi. Gjithçka që dihet pas kësaj është se u panë duke vazhduar rrugën për në Londër. S’di ç’të mendoj. Pasi bëri çdo pyetje të mundshme në atë anë të Londrës, kolonel F. erdhi në Hertfordshir, duke i përsëritur me ankth pyetjet në të gjitha pikat e pagesës së rrugës dhe në hanet e Barnetit e të Hetfildit, por pa asnjë sukses: s’ishin parë të kalonin njerëz të tillë. Me shqetësimin më të dashur erdhi në Longborn, dhe na i tregoi frikërat e veta në një mënyrë që i bën shumë nder zemrës së tij. Më vjen keq sinqerisht për të dhe për zonjën F.; por askush s’mund t’i fajësojë. Hidhërimi ynë, Lizi ime e dashur, është shumë i madh. Babai dhe nëna besojnë më të keqen, por unë s’mund të mendoj kaq keq për të. Shumë rrethana mund ta bënin më të përshtatshme për ta të martoheshin fshehurazi në Londër sesa të ndiqnin planin e tyre të parë; dhe, edhe sikur ai të mund të kurdiste një plan të tillë kundër një vajze me lidhjet e Lidias, gjë që s’ka gjasa, a mund ta supozoj atë kaq të humbur për gjithçka? E pamundur! Megjithatë, më vjen keq që shoh se kolonel F. s’është i prirur të besojë në martesën e tyre: tundi kokën kur shpreha shpresat e mia, dhe tha se kishte frikë që U. s’ishte njeri për t’i besuar. Nëna ime e shkretë është vërtet sëmurë dhe nuk del nga dhoma. Sikur të mund ta mblidhte veten, do të ishte më mirë, por kjo s’mund të pritet; dhe sa për babain, s’e kam parë kurrë në jetën time kaq të tronditur. Kiti e shkretë ka marrë qortime që e fshehu lidhjen e tyre; por, meqë ishte çështje besimi, s’mund të habitesh. Më vjen vërtet mirë, Lizi më e dashur, që të janë kursyer disa nga këto skena të trishtueshme; por tani, meqë kaloi tronditja e parë, a ta pranoj se mezi pres të kthehesh? Megjithatë, s’jam aq egoiste sa të ngul këmbë, po të të vijë ngushtë. Lamtumirë! E marr përsëri penën për të bërë atë që sapo të thashë se s’do ta bëja; por rrethanat janë të tilla, sa s’mund të mos ju lutem me zjarr të vini të gjithë këtu sa më shpejt. E njoh aq mirë dajën dhe tezen time të dashur, sa s’kam frikë ta kërkoj, megjithëse kam ende diçka më shumë për t’i kërkuar të parit. Babai po shkon menjëherë në Londër me kolonel Forsterin, për të provuar ta gjejë. Ç’ka ndër mend të bëjë, jam e sigurt që s’e di; por hidhërimi i tij i tepruar s’do ta lejojë të ndjekë asnjë masë në mënyrën më të mirë e më të sigurt, dhe kolonel Forsteri duhet të jetë përsëri në Brajton nesër në mbrëmje. Në një ngushticë të tillë, këshilla dhe ndihma e dajës do të ishin gjithçka në botë; ai do ta kuptojë menjëherë ç’duhet të ndiej, dhe mbështetem te mirësia e tij.

— Oh! Ku, ku është daja? — thirri Elizabeta, duke u hedhur nga vendi sapo e mbaroi letrën, e etur ta ndiqte, pa humbur asnjë çast nga koha kaq e çmuar; por, kur arriti te dera, e hapi një shërbëtor, dhe u shfaq zoti Darsi. Fytyra e saj e zbehtë dhe mënyra e rrëmbyer e bënë të dridhej, dhe, para se ai ta merrte veten aq sa të fliste, ajo, në mendjen e së cilës çdo ide ishte zëvendësuar nga gjendja e Lidias, thirri me nxitim:

— Ju kërkoj ndjesë, por duhet t’ju lë. Duhet ta gjej zotin Gardiner në këtë çast, për një punë që s’mund të shtyhet; s’kam asnjë çast për të humbur.

— O Zot! Ç’ka ndodhur? — thirri ai, me më shumë ndjenjë sesa mirësjellje; pastaj, duke e mbledhur veten: — S’do t’ju mbaj asnjë minutë; por më lini mua, ose lëreni shërbëtorin, të shkojë pas zotit dhe zonjës Gardiner. S’jeni mjaft mirë; s’mund të shkoni vetë.

Elizabeta ngurroi; por gjunjët i dridheshin, dhe e ndjeu sa pak do të fitohej po të përpiqej t’i ndiqte. Prandaj, duke e thirrur përsëri shërbëtorin, e ngarkoi, megjithëse me një zë aq pa frymë sa gati nuk kuptohej, t’i sillte menjëherë në shtëpi zotërinë dhe zonjën e tij.

Kur ai doli nga dhoma, ajo u ul, e paaftë ta mbante veten, dhe dukej aq e mjerë dhe e sëmurë, sa Darsit iu bë e pamundur ta linte, apo të mos i thoshte, me një ton butësie e dhembshurie:

— Më lini të thërras shërbyesen tuaj. A s’ka ndonjë gjë që mund të merrni për t’ju lehtësuar tani? Një gotë verë; t’jua sjell? Jeni shumë keq.

— Jo, faleminderit, — u përgjigj ajo, duke u përpjekur ta merrte veten. — S’kam asgjë. Jam krejt mirë, vetëm jam e tronditur nga disa lajme të tmerrshme që sapo mora nga Longborni.

Shpërtheu në lot ndërsa i aludonte, dhe për disa minuta s’mundi të thoshte asnjë fjalë tjetër. Darsi, në një pritje të mjerë, mundi vetëm të thoshte diçka të paqartë për shqetësimin e tij dhe ta vëzhgonte në heshtje plot dhembshuri. Më në fund ajo foli përsëri:

— Sapo mora një letër nga Xhejn, me lajme kaq të tmerrshme. S’mund t’i fshihen askujt. Motra ime më e vogël i ka lënë të gjithë të afërmit; është arratisur; e ka hedhur veten në duart e… të zotit Uikam. Kanë ikur bashkë nga Brajtoni. Ju e njihni tepër mirë për të dyshuar për pjesën tjetër. Ajo s’ka para, s’ka lidhje, s’ka asgjë që mund ta tundojë atë të… ajo është e humbur përgjithmonë.

Darsi u ngurtësua nga habia.

— Kur mendoj, — shtoi ajo me një zë edhe më të trazuar, — që unë mund ta kisha penguar! Unë, që e dija ç’ishte. Sikur t’u kisha shpjeguar vetëm një pjesë të saj, një pjesë të asaj që mësova, familjes sime! Sikur të ishte njohur karakteri i tij, kjo s’do të kishte ndodhur. Por tani është vonë, tepër vonë.

— Më vjen keq, vërtet, — thirri Darsi; — më vjen keq; jam i tronditur. Por a është e sigurt, absolutisht e sigurt?

— Oh, po! E lanë Brajtonin bashkë të dielën natën, dhe u ndoqën gati deri në Londër, por jo më tej: sigurisht s’kanë shkuar në Skoci.

— Dhe ç’është bërë, ç’është provuar për ta kthyer?

— Babai ka shkuar në Londër, dhe Xhejn i ka shkruar dajës për t’i kërkuar ndihmë të menjëhershme, dhe ne do të nisemi, shpresoj, pas gjysmë ore. Por s’mund të bëhet asgjë; e di shumë mirë që s’mund të bëhet asgjë. Si mund të ndikosh mbi një njeri të tillë? Si mund të gjenden madje? S’kam as shpresën më të vogël. Është e tmerrshme nga çdo anë!

Darsi tundi kokën në pëlqim të heshtur.

— Kur m’u hapën mua sytë për karakterin e tij të vërtetë, oh! Sikur ta kisha ditur ç’duhej të bëja, ç’guxoja të bëja! Por s’e dija; kisha frikë se mos bëja tepër. Gabim i mjerë, i mjerë!

Darsi s’u përgjigj. Dukej sikur mezi e dëgjonte, dhe ecte lart e poshtë dhomës i zhytur në mendime; me ballin e rrudhur, me pamje të zymtë. Elizabeta e vuri re shpejt, dhe e kuptoi menjëherë. Fuqia e saj po binte; çdo gjë duhej të binte para një prove të tillë dobësie familjare, para një sigurie të tillë për turpin më të thellë. S’mund as të habitej, as ta dënonte; por bindja se ai po e mposhtte veten s’i solli asnjë ngushëllim në zemër, s’i dha asnjë lehtësim për hidhërimin. Përkundrazi, ishte pikërisht e tillë që t’ia bënte të kuptonte dëshirat e veta; dhe kurrë s’e kishte ndier kaq sinqerisht se mund ta kishte dashur, sa tani, kur çdo dashuri duhej të ishte e kotë.

Por vetja, megjithëse ndërhynte, s’mund ta zinte krejt. Lidia, poshtërimi, mjerimi që po u sillte të gjithëve, shpejt i përpinë çdo shqetësim personal; dhe, duke e mbuluar fytyrën me shami, Elizabeta shpejt humbi për çdo gjë tjetër; dhe, pas një pushimi prej disa minutash, u kthye në vetëdije për gjendjen e saj vetëm nga zëri i shokut të saj, i cili, në një mënyrë që, megjithëse fliste për dhembshuri, fliste gjithashtu për përmbajtje, tha:

— Kam frikë se prej kohësh keni dashur që unë të largohem, dhe s’kam asgjë për të thënë në justifikim të qëndrimit tim, veç një shqetësimi të vërtetë, edhe pse të pafrytshëm. Do të doja me gjithë shpirt që të mund të thuhej a të bëhej diçka nga ana ime që të mund t’i jepte ngushëllim një hidhërimi të tillë! Por s’do t’ju mundoj me dëshira të kota, që mund të duket sikur kërkojnë qëllimisht falënderimet tuaja. Kjo punë fatkeqe, kam frikë, do ta pengojë motrën time të ketë kënaqësinë t’ju shohë sot në Pemberli.

— Oh, po! Jini i mirë t’i kërkoni ndjesë zonjushës Darsi për ne. Thoni që një punë e ngutshme na thërret menjëherë në shtëpi. Fshiheni të vërtetën e trishtë sa më gjatë të jetë e mundur. E di që s’mund të jetë gjatë.

Ai e siguroi me gatishmëri për fshehtësinë, shprehu përsëri keqardhjen për hidhërimin e saj, i uroi një përfundim më të lumtur nga ç’kishte arsye të shpresohej tani, dhe, duke lënë përshëndetjet për të afërmit e saj, me vetëm një vështrim serioz ndarjeje, iku.

Kur ai doli nga dhoma, Elizabeta e ndjeu sa pak gjasa kishte që të shiheshin më ndonjëherë me atë përzemërsi që kishte shënuar takimet e tyre të ndryshme në Derbishir; dhe, ndërsa hidhte një vështrim prapa mbi gjithë njohjen e tyre, kaq plot kontradikta e larmi, psherëtiu për kokëfortësinë e atyre ndjenjave që tani do ta kishin nxitur vazhdimin e saj, dhe që dikur do të ishin gëzuar për mbarimin e saj.

Nëse mirënjohja dhe vlerësimi janë themele të mira për dashurinë, ndryshimi i ndjenjave të Elizabetës s’do të jetë as i pamundshëm, as i gabuar. Por, nëse jo, nëse dashuria që lind nga burime të tilla është e paarsyeshme a e panatyrshme në krahasim me atë që përshkruhet kaq shpesh se lind që në takimin e parë me objektin e saj, madje edhe para se të jenë shkëmbyer dy fjalë, s’mund të thuhet asgjë në mbrojtje të saj, veç se ajo e kishte provuar disi këtë mënyrë të fundit në simpatinë e saj për Uikamin, dhe se dështimi i saj ndoshta mund ta autorizonte të kërkonte mënyrën tjetër, më pak interesante, të dashurisë. Sido që të jetë, e pa të ikte me keqardhje; dhe në këtë shembull të hershëm të asaj që duhej të sillte turpi i Lidias, gjeti një dhimbje më shumë ndërsa mendonte për atë punë të mjerë. Që kur lexoi letrën e dytë të Xhejnit, s’kishte ushqyer asnjë shpresë se Uikami kishte ndër mend të martohej me të. Askush veç Xhejnit, mendonte ajo, s’mund ta lajkatonte veten me një pritje të tillë. Habia ishte më e vogla nga të gjitha ndjenjat e saj për këtë zhvillim. Për sa kohë i kishte në mendje përmbajtjen e letrës së parë, ishte krejt habi, krejt çudi, që Uikami të martohej me një vajzë me të cilën ishte e pamundur të martohej për para; dhe si kishte mundur Lidia ta lidhte pas vetes, i ishte dukur e pakuptueshme. Por tani ishte gjithçka tepër e natyrshme. Për një lidhje të tillë, ajo mund të kishte hire të mjaftueshme; dhe, megjithëse s’e supozonte Lidian të përfshihej qëllimisht në një arratisje pa qëllimin e martesës, s’e kishte të vështirë të besonte se as virtyti, as mendja e saj s’do ta ruanin nga të rënit pre e lehtë.

Kurrë, për sa kohë regjimenti ishte në Hertfordshir, s’e kishte vënë re se Lidia kishte ndonjë simpati për të; por ishte e bindur se Lidias i duhej vetëm një nxitje për t’u lidhur me cilindo. Herë njëri oficer, herë tjetri kishte qenë i preferuari i saj, sipas asaj se si i ngrinin vëmendjet e tyre në mendimin e saj. Dashuritë e saj kishin qenë vazhdimisht të lëkundura, por kurrë pa një objekt. Dëmi i mospërfilljes dhe i lëshimeve të gabuara ndaj një vajze të tillë; oh! Sa me dhimbje e ndiente tani!

Digjej të ishte në shtëpi; të dëgjonte, të shihte, të ishte në vend për t’i ndarë me Xhejnin shqetësimet që tani duhej t’i binin krejt asaj, në një familje kaq të trazuar; me babain larg, me nënën të paaftë për çdo përpjekje dhe që kërkonte kujdes të vazhdueshëm; dhe, megjithëse gati e bindur se s’mund të bëhej asgjë për Lidian, ndërhyrja e dajës dukej me rëndësinë më të madhe, dhe derisa ai hyri në dhomë, mjerimi i padurimit të saj ishte i rëndë. Zoti dhe zonja Gardiner ishin kthyer me nxitim të alarmuar, duke supozuar, nga fjalët e shërbëtorit, se mbesa ishte sëmurur papritur; por, duke i qetësuar menjëherë për këtë, ajo u tregoi me zjarr shkakun e thirrjes, duke i lexuar të dyja letrat me zë të lartë, dhe duke u ndalur te pasthënia e së fundit me një energji që i dridhej. Megjithëse Lidia s’kishte qenë kurrë e preferuara e tyre, zoti dhe zonja Gardiner s’mundën të mos preken thellë. Kjo s’i përkiste vetëm Lidias, por të gjithëve; dhe, pas thirrjeve të para të habisë e të tmerrit, zoti Gardiner premtoi me gatishmëri çdo ndihmë që ishte në fuqinë e tij. Elizabeta, megjithëse s’priste më pak, e falënderoi me lot mirënjohjeje; dhe, meqë të tre i shtynte i njëjti shpirt, çdo gjë që kishte të bënte me udhëtimin u rregullua shpejt. Do të niseshin sa më shpejt të ishte e mundur.

— Po ç’të bëjmë me Pemberlin? — thirri zonja Gardiner. — Xhoni na tha se zoti Darsi ishte këtu kur dërgove të na thërrisnin; ashtu ishte?

— Po; dhe i thashë se s’do të mund ta mbanim premtimin. Kjo është rregulluar.

„Ç’është rregulluar?“ përsëriti tjetra me vete, ndërsa vraponte në dhomën e saj për t’u përgatitur. „Dhe a janë në marrëdhënie të tilla sa ajo t’i zbulojë të vërtetën? Oh, sikur ta dija si qëndron puna!“

Por dëshirat ishin të kota; ose, në rastin më të mirë, mund të shërbenin vetëm për ta argëtuar në nxitimin e rrëmujën e orës që pasoi. Sikur Elizabeta të kishte pasur kohë të rrinte kot, do të kishte mbetur e sigurt se çdo punë ishte e pamundur për një njeri kaq të mjerë sa ajo; por kishte pjesën e saj të punëve si edhe tezja, dhe mes të tjerash duhej t’u shkruheshin pusulla të gjithë miqve të tyre në Lambton, me justifikime të rreme për largimin e papritur. Megjithatë, brenda një ore u kryen të gjitha; dhe, meqë ndërkohë zoti Gardiner e kishte shlyer llogarinë në han, s’mbetej gjë tjetër veçse të niseshin; dhe Elizabeta, pas gjithë mjerimit të mëngjesit, e gjeti veten, për më pak kohë nga ç’mund ta kishte menduar, të ulur në karrocë dhe në rrugë për në Longborn.

Shënime

1. Gretna Green: fshat skocez pranë kufirit me Anglinë. Sipas ligjit skocez, të rinjtë mund të martoheshin aty menjëherë, pa lajmërimet e kishës dhe pa pëlqimin e prindërve, prandaj ishte vendi ku arratiseshin çiftet angleze. Që Lidia dhe Uikami s’kishin shkuar atje, por në Londër, do të thoshte se ai s’kishte ndër mend të martohej. ↩︎