Kapitulli LII · Krenari dhe paragjykim

Elizabeta pati kënaqësinë të merrte përgjigje për letrën sa më shpejt që ishte e mundur. Sapo e mori në dorë, nxitoi në korijen e vogël, ku kishte më pak gjasa ta ndërprisnin, u ul në njërin nga stolat dhe u përgatit të ishte e lumtur; sepse gjatësia e letrës e bindi se ajo s’përmbante një refuzim.

Greisçërç Strit, 6 shtator.

Mbesa ime e dashur,

Sapo mora letrën tënde, dhe do t’ia kushtoj gjithë këtë mëngjes përgjigjes, sepse e parashikoj që një shkrim i vogël s’do ta përmbajë atë që kam për të të thënë. Duhet të pranoj se u habita nga kërkesa jote; s’e prisja nga ti. Mos më mendo të zemëruar, megjithatë, sepse dua vetëm të ta bëj të ditur se s’e kisha përfytyruar që pyetje të tilla të ishin të nevojshme nga ana jote. Po s’do të më kuptosh, ma fal paturpësinë. Daja yt është po aq i habitur sa unë; dhe vetëm bindja se ti ishe njëra nga palët e interesuara do ta kishte lejuar të vepronte si veproi. Por, po të jesh vërtet e pafajshme dhe e paditur, duhet të jem më e qartë.

Pikërisht ditën kur u ktheva nga Longborni, daja yt pati një vizitor shumë të papritur. Erdhi zoti Darsi dhe u mbyll me të për disa orë. Gjithçka kishte mbaruar para se të mbërrija unë; kështu që kureshtja ime s’u mundua aq tmerrësisht sa duket se është munduar e jotja. Erdhi t’i thoshte zotit Gardiner se kishte zbuluar ku ishin motra jote dhe zoti Uikam, dhe se i kishte parë e kishte folur me të dy; me Uikamin disa herë, me Lidian një herë. Nga ç’kam mundur të marr vesh, ai e la Derbishirin vetëm një ditë pas nesh, dhe erdhi në Londër me vendimin për t’i kërkuar. Motivi që deklaroi ishte bindja se ishte faji i tij që pavlerësia e Uikamit s’ishte njohur aq mirë sa ta bënte të pamundur për çdo zonjë me karakter ta donte a t’i besonte. Me bujari ia atribuoi gjithçka krenarisë së tij të gabuar, dhe pranoi se më parë e kishte quajtur poshtë vetes t’i hapte para botës punët e tij private. Karakteri i tij duhej të fliste vetë për veten. Prandaj e quajti detyrën e tij të dilte përpara dhe të përpiqej ta ndreqte një të keqe që e kishte sjellë vetë. Po të kishte një motiv tjetër, jam e sigurt se s’do ta turpëronte kurrë.

Kishte disa ditë në Londër para se të mundte t’i zbulonte; por kishte diçka që t’ia drejtonte kërkimin, më shumë nga ç’kishim ne; dhe vetëdija për këtë ishte një arsye tjetër pse vendosi të na ndiqte. Ka një zonjë, me sa duket, njëfarë zonje Jang, që dikur ishte guvernantja e zonjushës Darsi dhe u largua nga detyra për ndonjë shkak mosmiratimi, megjithëse ai s’tha cilin. Pastaj ajo mori me qira një shtëpi të madhe në Eduard Strit, dhe që atëherë është mbajtur duke dhënë dhoma me qira. Kjo zonja Jang, e dinte ai, ishte shumë e afërt me Uikamin; dhe ai shkoi tek ajo për lajme për të sapo arriti në Londër. Por kaluan dy a tri ditë para se të mund të merrte prej saj atë që donte. Ajo s’donte ta tradhtonte besimin, supozoj, pa ryshfet e korrupsion, sepse e dinte vërtet ku mund të gjendej miku i saj. Në të vërtetë, Uikami kishte shkuar tek ajo kur mbërritën për herë të parë në Londër; dhe, sikur ajo të kishte mundur t’i priste në shtëpinë e saj, do të ishin vendosur te ajo. Më në fund, megjithatë, miku ynë i mirë e mori adresën e dëshiruar. Ishin në rrugën ——. Ai e pa Uikamin, dhe pastaj ngulmoi ta shihte Lidian. Qëllimi i tij i parë me të, pranoi ai, kishte qenë ta bindte të linte gjendjen e saj të turpshme të tanishme dhe të kthehej te të afërmit, sapo të mund të bindeshin ta prisnin, duke i ofruar ndihmën e tij sa të mundej. Por e gjeti Lidian absolutisht të vendosur të rrinte aty ku ishte. S’i bëhej vonë për asnjë nga të afërmit; s’donte asnjë ndihmë prej tij; s’donte as të dëgjonte për ta lënë Uikamin. Ishte e sigurt se do të martoheshin një ditë a një tjetër, dhe s’kishte shumë rëndësi kur.

Meqë ndjenjat e saj ishin të tilla, mbetej vetëm, mendoi ai, të siguronte e të nxitonte një martesë, e cila, siç e mori vesh lehtë që në bisedën e parë me Uikamin, s’kishte qenë kurrë qëllimi i tij. Ai pranoi se ishte detyruar ta linte regjimentin për shkak të disa borxheve të nderit që ishin shumë të ngutshme; dhe s’ngurroi t’ia ngarkonte të gjitha pasojat e këqija të ikjes së Lidias vetëm marrëzisë së saj. Kishte ndër mend të jepte dorëheqjen nga grada menjëherë; dhe sa për pozitën e tij të ardhshme, mund të hamendësonte fare pak për të. Duhej të shkonte diku, por s’e dinte ku, dhe e dinte që s’do të kishte asgjë për të jetuar. Zoti Darsi e pyeti pse s’u martua menjëherë me motrën tënde. Megjithëse zoti Benet s’mendohej të ishte shumë i pasur, do të kishte qenë në gjendje të bënte diçka për të, dhe pozita e tij duhej të përmirësohej nga martesa. Por, si përgjigje për këtë pyetje, pa se Uikami ende ushqente shpresën për ta bërë pasurinë më me efekt me martesë, në ndonjë vend tjetër. Megjithatë, në rrethana të tilla, s’kishte gjasa t’i rezistonte tundimit të një lehtësimi të menjëhershëm.

U takuan disa herë, sepse kishte shumë për të diskutuar. Uikami, sigurisht, donte më shumë nga ç’mund të merrte; por më në fund u detyrua të bëhej i arsyeshëm. Kur u rregullua gjithçka mes tyre, hapi tjetër i zotit Darsi ishte ta njoftonte dajën tënd, dhe erdhi për herë të parë në Greisçërç Strit një mbrëmje para se të kthehesha unë. Por zoti Gardiner s’mund të takohej; dhe zoti Darsi mësoi, duke pyetur më tej, se yt atë ishte ende me të, por do ta linte Londrën të nesërmen në mëngjes. S’e gjykoi babain tënd një person me të cilin mund të këshillohej aq si duhet sa me dajën tënd, dhe prandaj e shtyu me gatishmëri takimin me të deri pas largimit të të parit. S’e la emrin, dhe deri të nesërmen dihej vetëm që një zotëri kishte ardhur për punë. Të shtunën erdhi përsëri. Yt atë kishte ikur, daja yt ishte në shtëpi, dhe, siç të thashë, folën shumë bashkë. U takuan përsëri të dielën, dhe atëherë e pashë edhe unë. S’u rregullua gjithçka para së hënës: sapo u rregullua, korrieri u dërgua në Longborn.

Por vizitori ynë ishte shumë kokëfortë. Më duket, Lizi, se kokëfortësia është e meta e vërtetë e karakterit të tij, në fund të fundit. E kanë akuzuar për shumë të meta në kohë të ndryshme; por kjo është e vërteta. S’duhej bërë asgjë që të mos e bënte vetë; megjithëse jam e sigurt (dhe s’e them që të më falënderojnë, prandaj mos thuaj asgjë për këtë) që daja yt do ta kishte rregulluar me gatishmëri të madhe të gjithë punën. U grindën për këtë një kohë të gjatë, më shumë nga ç’meritonin zotëria apo zonja e përfshirë. Por më në fund daja yt u detyrua të lëshonte pe, dhe, në vend që t’i lejohej t’i ishte i dobishëm mbesës, u detyrua të mjaftohej vetëm me nderin e mundshëm për të, gjë që i shkonte shumë kundër qejfit; dhe vërtet besoj se letra jote e këtij mëngjesi i dha kënaqësi të madhe, sepse kërkonte një shpjegim që do t’ia hiqte pendët e huaja dhe do t’ia jepte lavdërimin atij që i takonte.

Por, Lizi, kjo s’duhet të shkojë më tej se ti, ose të shumtën Xhejn. E di mjaft mirë, supozoj, ç’është bërë për të rinjtë. Do t’i paguhen borxhet, që arrijnë, besoj, shumë më tepër se një mijë paund, një mijë të tjerë i caktohen asaj përveç pasurisë së saj, dhe i blihet grada.¹ Arsyeja pse të gjitha këto duhej t’i bënte vetëm ai ishte ajo që të thashë më lart. Ishte faji i tij, i rezervës dhe i mungesës së vëmendjes së duhur, që karakteri i Uikamit ishte keqkuptuar kaq shumë, dhe për pasojë që ishte pritur e vlerësuar ashtu siç ishte. Ndoshta kishte njëfarë të vërtete në këtë; megjithëse dyshoj nëse rezerva e tij, apo rezerva e kujtdo, mund të jetë përgjegjëse për ngjarjen. Por, me gjithë këto fjalë të bukura, Lizi ime e dashur, mund të jesh krejt e sigurt se daja yt s’do të kishte lëshuar kurrë pe, sikur të mos i kishim atribuuar atij një interes tjetër në këtë punë.

Kur u vendos gjithë kjo, ai u kthye përsëri te miqtë e tij, që ishin ende në Pemberli; por u ra dakord që të ishte edhe një herë në Londër kur të bëhej dasma, dhe atëherë të gjitha çështjet e parave do të merrnin përfundimin e fundit. Besoj se tani të kam treguar gjithçka. Është një rrëfim që, siç më thua, do të të habisë shumë; shpresoj të paktën se s’do të të shkaktojë ndonjë pakënaqësi. Lidia erdhi te ne, dhe Uikami hynte e dilte lirisht në shtëpi. Ai ishte pikërisht ai që kishte qenë kur e njoha në Hertfordshir; por s’do të ta thoja sa pak e kënaqur isha me sjelljen e saj ndërsa ndenji me ne, sikur të mos e kisha kuptuar, nga letra e Xhejnit të mërkurën e kaluar, se sjellja e saj kur u kthye në shtëpi ishte krejt e njëjtë, dhe prandaj ajo që të them tani s’mund të të shkaktojë ndonjë dhimbje të re. I fola disa herë në mënyrën më serioze, duke i paraqitur ligësinë e asaj që kishte bërë dhe gjithë fatkeqësinë që i kishte sjellë familjes. Po më dëgjoi, ishte fat, sepse jam e sigurt se s’më vuri veshin. Ndonjëherë më nxehej gjaku krejt; por pastaj kujtoja Elizabetën dhe Xhejnin e mia të dashura, dhe për hatrin e tyre kisha durim me të.

Zoti Darsi u kthye me përpikëri, dhe, siç të tha Lidia, ishte në dasmë. Drekoi me ne të nesërmen, dhe do ta linte përsëri Londrën të mërkurën a të enjten. A do të zemërohesh shumë me mua, Lizi ime e dashur, po ta shfrytëzoj këtë rast për të thënë (atë që s’kam pasur kurrë guximin ta them më parë) sa shumë më pëlqen? Sjellja e tij me ne ka qenë në çdo pikëpamje po aq e këndshme sa kur ishim në Derbishir. Mendja dhe mendimet e tij më pëlqejnë të gjitha; s’i mungon gjë tjetër veç pak më shumë gjallëri, dhe këtë, po të martohet me mend, mund t’ia mësojë gruaja. M’u duk shumë dinak; mezi ta përmendi ndonjëherë emrin. Por dinakëria duket se është në modë. Të lutem më fal, po të kem qenë shumë e guximshme, ose të paktën mos më ndëshko deri sa të më përjashtosh nga P. S’do të jem krejt e lumtur derisa ta kem bërë xhiron e gjithë parkut. Një karrocë e ulët e hapur me një palë poni të vegjël e të bukur do të ishte pikërisht ajo që duhet. Por s’duhet të shkruaj më. Fëmijët kanë gjysmë ore që më kërkojnë.

E jotja, me gjithë sinqeritet,

M. GARDINER

Përmbajtja e kësaj letre e hodhi Elizabetën në një trazim shpirti, ku ishte e vështirë të përcaktohej nëse kënaqësia apo dhimbja kishte pjesën më të madhe. Dyshimet e vagullta e të paqarta që kishte prodhuar pasiguria, për atë që mund të kishte bërë zoti Darsi për ta çuar përpara martesën e së motrës, të cilat kishte pasur frikë t’i ushqente, si një përpjekje mirësie tepër e madhe për të qenë e mundshme, dhe njëkohësisht i ishte trembur se mos ishin të drejta, nga dhimbja e detyrimit, u provuan të vërteta përtej shtrirjes së tyre më të madhe! Ai i kishte ndjekur qëllimisht në Londër, kishte marrë përsipër gjithë mundimin dhe poshtërimin që shoqëronin një kërkim të tillë; ku i ishte dashur t’i lutej një gruaje që duhej ta neveritej e ta përbuzte, dhe ku ishte detyruar të takonte, të takonte shpesh, të arsyetonte, të bindte e më në fund të blinte njeriun që gjithmonë kishte dashur më shumë ta shmangte, dhe emrin e të cilit madje ishte ndëshkim për të ta shqiptonte. Kishte bërë gjithë këtë për një vajzë që s’mund as ta respektonte, as ta vlerësonte. Zemra i pëshpëriste se e kishte bërë për të. Por ishte një shpresë që u ndal shpejt nga mendime të tjera; dhe shpejt e ndjeu se edhe mendjemadhësia e saj s’mjaftonte, kur duhej të mbështetej te dashuria e tij për të, për një grua që e kishte refuzuar tashmë, si e aftë ta mposhtte një ndjenjë kaq të natyrshme si neveria për farefisninë me Uikamin. Kunat i Uikamit! Çdo lloj krenarie duhej të ngrihej kundër një lidhjeje të tillë. Ai sigurisht kishte bërë shumë. Kishte turp të mendonte sa shumë. Por kishte dhënë një arsye për ndërhyrjen e tij, që s’kërkonte ndonjë përpjekje të jashtëzakonshme për t’u besuar. Ishte e arsyeshme që ai të ndiente se kishte gabuar; kishte bujari dhe kishte mjetet për ta ushtruar; dhe, megjithëse ajo s’donte ta vinte veten si shtysën e tij kryesore, ndoshta mund të besonte se një simpati e mbetur për të mund t’i kishte ndihmuar përpjekjet në një çështje ku duhej të prekej ndjeshëm qetësia e saj e mendjes. Ishte e dhimbshme, jashtëzakonisht e dhimbshme, ta dinte se i detyroheshin një njeriu të cilit s’mund t’ia shpërblenin kurrë. I detyroheshin atij kthimin e Lidias, nderin e saj, gjithçka. Oh, sa me gjithë zemër u pikëllua për çdo ndjenjë të pahijshme që kishte ushqyer ndonjëherë, për çdo fjalë të pacipë që i kishte drejtuar ndonjëherë! Për veten ishte e poshtëruar; por ishte krenare për të; krenare që, në një çështje dhembshurie e nderi, ai kishte mundur ta mposhtte veten. Lexoi përsëri e përsëri lavdërimin e tezes për të. Mezi i mjaftonte; por e kënaqte. Madje ndjeu njëfarë kënaqësie, megjithëse të përzier me keqardhje, kur pa sa të bindur kishin qenë ajo dhe daja se mes zotit Darsi dhe saj kishte dashuri e besim.

E ngriti nga vendi dhe nga mendimet afrimi i dikujt; dhe, para se të mund të kthehej në një shteg tjetër, e arriti Uikami.

— Kam frikë se po ta ndërpres shëtitjen e vetmuar, kunata ime e dashur? — tha ai, kur iu bashkua.

— Sigurisht që po, — u përgjigj ajo me një buzëqeshje; — por kjo s’do të thotë se ndërprerja duhet të jetë e padëshiruar.

— Do të më vinte keq vërtet po të ishte. Ne gjithmonë kemi qenë miq të mirë, dhe tani jemi edhe më të mirë.

— E vërtetë. A po dalin edhe të tjerët?

— S’e di. Zonja Benet dhe Lidia po shkojnë me karrocë në Meriton. Dhe kështu, kunata ime e dashur, mësoj nga daja dhe tezja jonë se vërtet e ke parë Pemberlin.

Ajo u përgjigj se po.

— Gati ta kam zili këtë kënaqësi, e megjithatë besoj se do të ishte tepër për mua, përndryshe mund ta merrja rrugës për në Njukasëll. Dhe e pe shërbyesen kryesore të vjetër, supozoj? E shkreta Rejnolds, gjithmonë më ka dashur shumë. Por sigurisht s’ta përmendi emrin tim.

— Po, ma përmendi.

— Dhe ç’tha?

— Që kishe shkuar në ushtri, dhe se kishte frikë se… s’kishe dalë mirë. Në një largësi si ajo, e di, gjërat keqinterpretohen çuditërisht.

— Sigurisht, — u përgjigj ai, duke kafshuar buzët. Elizabeta shpresoi se e kishte heshtur; por pak më pas ai tha:

— U habita kur e pashë Darsin në Londër muajin e kaluar. U kaluam pranë disa herë. Pyes veten ç’mund të bëjë atje.

— Ndoshta po përgatitet për martesën me zonjushën de Burg, — tha Elizabeta. — Duhet të jetë diçka e veçantë që e çon atje në këtë kohë të vitit.

— Pa dyshim. E pe kur ishe në Lambton? Më duket se kuptova nga Gardinerët se e pe.

— Po; na prezantoi me motrën e tij.

— Dhe të pëlqen?

— Shumë.

— Kam dëgjuar, në të vërtetë, se është përmirësuar jashtëzakonisht këtë një a dy vjet. Kur e pashë herën e fundit, s’premtonte shumë. Më vjen shumë mirë që të pëlqeu. Shpresoj se do të dalë mirë.

— Guxoj të them se do të dalë; e ka kapërcyer moshën më të vështirë.

— Kalove nga fshati Kimpton?

— S’më kujtohet që kaluam.

— E përmend sepse është famullia që duhej ta kisha unë. Një vend shumë i mrekullueshëm! Shtëpi famullitare e shkëlqyer! Do të më kishte shkuar përshtat në çdo pikëpamje.

— Si do të të kishte pëlqyer të shkruaje predikime?

— Jashtëzakonisht shumë. Do ta kisha quajtur pjesë të detyrës sime, dhe përpjekja shpejt do të kishte qenë asgjë. S’duhet të qahesh; por, sigurisht, do të kishte qenë kaq gjë e madhe për mua! Qetësia, vetmia e një jete të tillë, do t’u ishin përgjigjur të gjitha ideve të mia për lumturinë! Por s’qe e thënë. A e dëgjove ndonjëherë Darsin ta përmendte këtë rrethanë kur ishe në Kent?

— Kam dëgjuar nga një burim, që e quaja po aq të mirë, se të ishte lënë vetëm me kusht, dhe sipas vullnetit të mbrojtësit të tanishëm.

— Paske dëgjuar! Po, kishte diçka në këtë; ta thashë që në fillim, mund ta mbash mend.

— Kam dëgjuar gjithashtu se ka pasur një kohë kur shkrimi i predikimeve s’të pëlqente aq sa duket se të pëlqen tani; se vërtet e deklarove vendimin të mos shugurohesh kurrë, dhe se puna ishte rregulluar në përputhje me këtë.

— Paske dëgjuar! Dhe s’ishte krejt pa bazë. Mund ta mbash mend ç’të thashë për këtë pikë kur folëm për herë të parë.

Tani ishin gati te dera e shtëpisë, sepse ajo kishte ecur shpejt për ta hequr qafe; dhe, duke mos dashur ta provokonte për hatrin e së motrës, iu përgjigj vetëm, me një buzëqeshje të qeshur:

— Hajde, zoti Uikam, tani jemi kunetër, e di. Të mos grindemi për të kaluarën. Në të ardhmen, shpresoj se do të jemi gjithmonë të një mendjeje.

I zgjati dorën: ai ia puthi me një galanteri të përzemërt, megjithëse mezi dinte si të shikonte, dhe hynë në shtëpi.

Shënime

1. Në ushtrinë angleze të asaj kohe, gradat e oficerëve zakonisht bliheshin me para. Pa këtë blerje, Uikami s’mund të hynte në ushtrinë e rregullt. ↩︎